موهن جو دڙو

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>موهن جو دڙو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2291</id>
    <revision>
      <id>401326</id>
      <parentid>387813</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T05:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84996" sha1="93mm6rtnkgineomitc20vee1lydc1o2" xml:space="preserve">{{short description|Archaeological site in Sindh, Pakistan}}
{{About|قدیم آثار جو ماگ|2016ع جی بالی ووڈ فلم|موهن جو دڙو (فلم)}}
{{Infobox World Heritage Site
| Name        = موئن جو دڙو جا آثار
| Image       = [[فائل:Mohenjo-daro-2010.jpg|250px|موئن جو دڙو جا موجودهه آثار[[سنڌ]] ، پاڪستان]]
| State Party = [[پاڪستان]]
| Type        = ثقافتي
| Criteria    = ii, iii
| ID          = 138
| Link        = http://whc.unesco.org/en/list/138
| Region      = [[ايشيا بحر الکاهل]]
| Coordinates = {{coord|27|19|45|N|68|08|20|E|type:landmark|display=inline,title}}
| Year        = 1980
| Session     = 4th
}}
'''موهن جو دڙو''' (Mohenjo-daro) یا '''موئن جو دڙو''' پاڪستان جي صوبي  سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي جي تعلقي ڏوڪريءَ ۾ واقع قديم آثارن واري جاء جو نالو آهي جيڪا يونيسڪو طرفان ھڪ عالمي ورثو قرار ڏنل آهي. 2500 قبل مسيح ۾ ٺهيل، اها قديم سنڌو ماٿري جي تهذيب جي سڀ کان وڏي آبادي هئي ۽ دنيا جي قديم ترين وڏن شهرن مان هڪ آهي، جيڪو قديم مصر، ميسوپوٽيميا، مينوئن ڪريٽ ۽ اتر چيڪو جي تهذيبن سان هم عصر هو.&lt;ref name=&quot;EB2&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Mohenjo-daro Mohenjo-Daro (archaeological site, Pakistan) on Encyclopedia Britannica website] Retrieved 25 November 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Name2&quot;&gt;{{cite book|title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective|author=Gregory L. Possehl|date=11 November 2002|publisher=Rowman Altamira|isbn=978-0-7591-1642-9|page=80}}&lt;/ref&gt;

گهٽ ۾ گهٽ 40,000 ماڻهن جي آبادي سان، موهن جو دڙو ڪيترن ئي صدين تائين خوشحال رهيو، پر 1700 ق.م تائين، سنڌو ماٿري جي ٻين وڏن شهرن سان گڏ، ڇڏي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/travel/article/20221114-pakistans-lost-city-of-40000-people|title=Pakistan's lost city of 40,000 people|last=Shea|first=Samantha|date=14 November 2022|website=www.bbc.com|language=en|access-date=2022-11-18}}&lt;/ref&gt; سال 1920ع تائين ماڳ ٻيهر دريافت نه ڪيو ويو. شهر جي ماڳ تي اهم کوٽائي ڪئي وئي آهي، جنهن کي 1980ع ۾ يونيسڪو عالمي ورثو سائيٽ نامزد ڪيو ويو، ڏکڻ ايشيا ۾ پهريون ماڳ جنهن کي نامزد ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;mohenjodaro.net2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mohenjodaro.net/mohenjodaroessay.html|title=Mohenjo-Daro: An Ancient Indus Valley Metropolis}}&lt;/ref&gt; سائٽ کي هن وقت تباهي (erosion) ۽ غير مناسب بحالي کان خطرو آهي.&lt;ref name=&quot;BBCLostMaybe&quot; /&gt;

موئن جو دڙو انساني تاريخ جي 5 هزار سال پراڻي ثفافتي تهذيب آهي، ڏکڻ ايشيائي ملڪن پاڪستان ۽ هندوستان جي سنڌو ماٿريءَ جي هن تهذيب کي شهري رٿا بندي وارو شهر پڻ ڪوٺيو ويندو آهي، جنهن ۾ آب ۽ نيڪاسي جو جديد نظام رائج هو. مهين جو دڙو جي تهذيب مصر ۽ ميسوپوٽيما جي تهذيبن جي هم عصر تهذيب هئڻ جو اعزاز رکي ٿي، جڏهن ته مهين جي دڙي تي گهٽ تحقيق ٿيڻ ڪري کيس مصر جي تهذيب بعد ٻئي نمبر تي وڏي تهذيب ڪوٺيو ويندو آهي.

== نالي جو مطلب ==
موهن جو دڙو، ماڳ (سائيٽ) جو جديد نالو، سنڌي ۾ مختلف طرح سان ”مرده ماڻهن جو دڙو“ ۽ ”موهن جو دڙو“ (جتي موهن جو مطلب [[ڪرشن|ڪرشنا]] آهي) جي تشريح ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Name&quot;&gt;{{cite book|title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective|author=Gregory L. Possehl|date=11 November 2002|publisher=Rowman Altamira|isbn=978-0-7591-1642-9|page=80}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.harappa.com/mohenjo-daro/mohenjodaroessay.html|title=Mohenjo-daro An Ancient Indus Valley Metropolis|website=www.harappa.com}}&lt;/ref&gt;


== تفصيلي تعارف ==
انڊيا جي قديم آثارن جي ماهر راکلداس بئنرجي 1918ع کان ڏکڻ پنجاب، بيڪانير، بهاولپور ۽ سنڌ ۾ سڪندر اعظم جا اهي 11 ٺل ڳولڻ لاءِ مختلف هنڌن جي جاچ ۽ کوٽائي ڪرائي رهيو هو. جيڪي سڪندر اعظم عيسوي سن کان سوا ٽي سو ورهيه اڳ پنهنجي ڪاهه دوران بياس نديءَ جي ڪناري ٺهرايا هئا ۽ مٿن يوناني ٻوليءَ ۽ هندي زبانن ۾ نوشتا اُڪرايا هئا. هن 1918ع کان 1922ع تائين وڏي جدوجهد بعد سنڌ ۾ کيرٿر کان سنڌونديءَ تائين جيڪب آباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ضلعن ۾ 27 وڏن ۽ 53 ننڍن دڙن کي ڳولي، انهن جي کوٽائي ڪرائي، پر اتفاق سان اهي سڀ ٻڌ دور جا يادگار نڪتا. ائين اتفاق سان هيءُ ماهر ووڙيندو ووڙيندو 1922ع ۾ اچي لاڙڪاڻي ضلعي جي ڏوڪري شهر کان 6 ميل پري هڪ ٻڌ اسٽوپا وٽ پهتو، جيڪو ٻڌ دور جو هڪ مندر هيو. اهو ٺل سنڌونديءَ جي سطح کان 46 فوٽ مٿي هڪ دڙي تي هيو. جنهن ٺل جو ۽ اتان مليل ٻڌ ڌرم جي ڀڪشن جي رهڻ جي جاين جو ان کان هيٺين تهن يا زماني سان ڪنهن به قسم جو واسطو نه هو. هي مٿيون سڀ تعميرات ٻڌ ڌرم جي راجا واسديو (پهريون) جي دور جون هيون. اهي ان کان هيٺ موجود شهر جي تباهي کان پوءِ هزار سال گذرڻ بعد ان مٿان وري اڏيون ويون هيون. ان خيال کان ته زمين جي سطح کان مٿانهين جڳهه تي مذهبي آستان جوڙڻ سان ان جو سال بسال سنڌو جي ٿيندڙ ٻوڏين کان بچاءُ ٿي پئي سگهيو.&lt;ref&gt;Chatterji, S.K, “Modern Review” December 1924&lt;/ref&gt;
جڏهن بئنرجي ٺل ڀرسان ڪجهه کوٽائي ڪرائي ته کيس اتان پٿر جا ڪپ ۽ ٺڪر جي ٿانون جو اهڙو ٺيڪراٽ هٿ آيس، جن جو ٻڌ دور سان ڪو به واسطو نه هيو. پر اهي ڪنهن هزارين سال پراڻي دور جي ڪنهن نرالي تهذيب جي نشاندهي ڪن پيا.&lt;ref&gt;ڀيرومل مهرچند آڏواڻي، ”قديم سنڌ“، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، ص-82&lt;/ref&gt; جڏهن بئنرجي اسٽوپا ڀرسان کوٽائي ڪرائي ته اتان هن کي هڪ اهڙي مهر ملي، جيڪا شڪل ۽ صورت ۾ هڙاپا مان مليل هڪ تصويري رسم الخط واري مهر سان هڪ جهڙائي ڏيکاري پئي. جيڪا سر الگزينڊر ڪنگهم کي هڙاپا جي کوٽائي مان ملي هئي. ان مان بئنرجي اندازو لڳايو ته هتان اڃا ڪنهن قديم تهذيب تي روشني پوندي. جيڪا هڙاپا وانگر 5 هزار سال کن پراڻي هوندي. ڇو جو هتان ملندڙ ڪجهه اوزار ۽ ٺڪر جا ٿانون هڙاپا مان انهن ئي ڏينهن ۾ ٿيندڙ کوٽائي مان ملي رهيا هئا. جيڪو هنڌ ان وقت برصغير ۾ سڀ کان پراڻو ۽ قديم شمار ڪيو ويندو هو. بس ايئن ئي سنڌ جي 5 هزار سال پراڻي تهذيب مٿان زمانن جا پيل پردا ۽ لٽ لهڻ شروع ٿيا. قديم آثارن جي ماهرن جون پرڏيهي اخبارن ۾ هن عظيم تهذيب بابت رپورٽون ۽ بيان شايع ٿيڻ شروع ٿيا ۽ جلد ئي سڄي دنيا ۾ هن عظيم تهذيب ۽ تمدن جي هاڪ پئجي وئي. ان ئي کوٽائيءَ سنڌ ديس جي اڻ لکيل تاريخ ۾ 5 هزار سال اڳ جي سونهري دور جو اضافو ڪيو. برصغير سميت سڄي دنيا جي تاريخ جي شروعات هن خطي جي ذڪر سان شروع ٿيڻ لڳي.&lt;ref&gt;Fleet, I.F, “Seals from Harappa” J.R.A.S, 1912, P-699&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page9.html}}}&lt;/ref&gt; سر جان مارشل ظاهر ڪيو آهي ته مهن جي دڙي مان جيڪي مهرون هٿ آيون آهن، تن مان ڪي عيسوي سن کان 2750 ورهيه، ته ڪي 3250 ورهيه اڳ جون آهن، يعني انهيءَ تهذيب جي ڄمار اٽڪل پنج هزار ورهيه آهي. ڪي چون ته پنج هزار ورهيه اڳي اها تهذيب ههڙي اعليٰ درجي کي رسيل هئي، تنهن مان ئي ظاهر آهي ته اٽڪل ٻه هزار ورهيه اڳي انهيءَ تهذيب جو پايو هوندو، جنهنڪري چئبو ته اها تهذيب اڄ کان ست هزار کن ورهيه اڳي شروع ٿي هوندي. تازو آڪٽوبر 1937ع ۾ نامور عالم ريورنڊ فادر ايڇ. ايس هيرس مدراس يونيورسٽيءَ جي سهاري هيٺ هن مضمون تي تقرير ڪندي جيڪي چيو آهي، تنهن مان ظاهر آهي ته مهن جي دڙي مان جيڪي مهرون لڌيون آهن، تن جو لکيتون هو ڪجهه قدر سمجهي سگهيو آهي. هو صاحب چوي ٿو ته ڪيترن مهرن ۾ سورج منڊل تي راسين ۽ لکشترن جو سڌيءَ توڙي اڻ سڌيءَ طرح اشارو آهي، ۽ هڪ مهر تي مکيه راس بابت لکيل آهي ته ” اُن جي رفتار تيز آهي.“ پوءِ جوتش جي حساب موجب ڄاڻايو اٿس ته مهرن مان سمجهي سگهجي ٿو ته قديم سنڌ جي ماڻهن کي جوتش وڌيا جي سڌ عيسوي سن کان 5610 ورهيه اڳي هئي، ۽ ميسو پوٽيميا طرف جا ماڻهو اها وديا پوءِ سکيا ۽ لکڻ جو هنر به هنن هندستان جي ماڻهن وٽان پوءِ پرايو. ميسو پوٽيميا جي ماڻهن پوءِ اهو هنر يورپ طرف ڦهلايو. مطلب ته فادر هيرس جي چوڻ موجب يورپ جي ماڻهن تي هندستان جي سڀيتا جو آڳاٽي زماني ۾ گهڻو اثر ٿيو هو&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt; سميري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي لکتن ۾ ميلوها(Meluha) جو ذڪر ملي ٿو جن لاءِ ماهرن جي بحث منجهان موهن جي دڙي جو نالو معلوم ٿئي ٿو. ميلوها سان سميري ۽ميسوپوٽيميا تهذيبن جا واپاري لاڳاپا هئا. ميلوها لاءِ سميري ۽ ميسوپوٽيميا لکتن ۾ ذڪر آهي ته اهو سنڌ ۾ هو. ان بابت ذڪر ڄڻ موهن جي دڙي جو ذڪر هجي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/ڇا-موهن-جي-دڙي-جو-نالو-ميلُوها-هو؟/|title=ڇا موهن جي دڙي جو نالو ميلُوها هو؟......عزيز ڪنگراڻي -|last=says|first=Abdul Wahab Sahito|date=2019-11-04|language=sd|access-date=2019-11-05}}&lt;/ref&gt;

== دڙي جي کوٽائي ==
موهن جي دڙي جي هن قديم ماڳ جي وڌيڪ کوٽائي ان وقت انڊيا جي قديم آثارن واري کاتي جي ڊائريڪٽر جنرل سر جان مارشل جي نظرداريءَ هيٺ 1922ع جي سياري جي مند ۾ ٿي، جيڪا لاڳيتو 1927ع تائين هلي. ان کوٽائيءَ جو سمورو احوال سر جان مارشل ٽن ضخيم جلدن ۾ شايع ڪرايو.&lt;ref&gt;Marshall, Sir John, “Mohen jo Daro and Indus Civilization” Vol: 1-3, London 1931&lt;/ref&gt; وري ٻيو دفعو هن کنڊر جي کوٽائي ارنيسٽ مئڪي جي نظرداريءَ هيٺ ٿي. جنهن پنهنجو ڪم 1927ع کان 1931ع تائين ڪري ختم ڪيو ۽ پنهنجي تحقيقات کي جدا ڪتاب ۾ شايع ڪيو.&lt;ref&gt;Mackay, E.J.H, “Further Excavation at Mohen jo Daro” 2 Volumes, Delhi, 1938&lt;/ref&gt; ان کانپوءِ وري ڊاڪٽر سر آر ايم وهيلر 1950ع کان هن دڙي جي کوٽائي ڪرائي. وري 1965ع ۾ آمريڪي آرڪيالاجيڪل مشن جي سربراهه پروفيسر جارج ايف ڊيلز (يونيورسٽي آف پينسلونيا) طرفان وڌيڪ کوٽائي ڪرائي وئي. اهڙي طرح هن عظيم شهر جي کوٽائيءَ ۾ بئنرجي، سر جان مارشل، جارج ايف ڊيلز، هارگريوز، سروپ وتيس، ڪي اين ڊڪشٽ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو ۽ هيءُ 5 هزار سال پراڻي تهذيب ۽ تمدن جا نرالا رنگ ۽ ڍنگ ورهين گذرڻ کان پوءِ اسان جي سامهون آيا. موهن جي دڙي جو تباهه ٿيل شهر اتر سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي ۾ ڪراچي-ڪوئيٽا ريلوي لائين تي ڏوڪريءَ جي اسٽيشن کان 6 ميل پري آهي. سنڌوندي هن ماڳ جي اوڀر ۾ وهي ٿي. موهن جي دڙي جو کنڊر 240 ايڪڙن ۾ ڦهليل آهي.&lt;ref&gt;رحيم داد خان مولائي شيدائي، ”تمدن سنڌ“ سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو، 1959ع&lt;/ref&gt; لئمبرڪ جي چئي مطابق هيءُ شهر گهيري ۾ ٽن ميلن کان به وڌيڪ ڦهليل آهي ۽ هي تمام گهاٽي آدمشماريءَ وارو شهر هيو.&lt;ref&gt;لئمبرڪ، ايڇ ٽي، ”سنڌ هڪ عام جائزو“ ص- 118&lt;/ref&gt;

=== مهين جو دڙو، دريافت ۽ کوٽائي ===

مهين جي دڙي جي دريافت 1922ع ۾ آر بي بئنرجي ڪئي، جيڪو آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جو هڪ آفسير هو. رکيل داس بندوپڌيا بئنرجي کي ٻڌ ڌرم ۽ سڪندر اعظم جي آثارن بابت ذميوارون ڏنيون ويون هيون ۽ هو مهين جو دڙو جي اسٽو پا بابت اطلاع ملڻ تي هن آثارن جي کوٽائي ڪرائي ته اتي هن کي هڪ ٻئي تهذيب جا آثار مليا.
آر بي بئنرجي اهڙو اطلاع برٽس گورنمينٽ جي آرڪيالاجي کاتي کي ڏنو، جنهن بعد 1929ع ۾ برطانوي آرڪيالاجي کاتي جو ڊائريڪٽر جنرل سر جان مارشل مهين جي دڙي پهتو ۽ هن مهين جو دڙو جي کوٽائي شروع ڪئي، جنهن ۾ آرڪيالاجي کاتي جاعملدار ڪي اين ڊڪشٽ ۽ ارنيسٽ ميڪي سندس سهڪاري هئا.
1945 ۾ احمد حسن داني ۽ مورٽيمر ويلر پڻ کوٽائي ڪئي، جڏهن ته مکيا کوٽائي65- 1964۾ ڊاڪٽر جي ايف ڊيلز جي اڳواڻي ۾ ڪئي وئي. 1965 کانپوءِ پاڪستان سرڪار جي ڪجهه عملدارن هڪ سازش تحت مهين جي دڙي جي کوٽائي تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن کانپوءِ مهين جو دڙو تي صرف ننڍا ننڍا پراجيڪٽ شروع ڪيا ويا، جيڪي ڪي به خاطر خواهه نتيجا نه ڏئي سگهيا آهن.

[[فائل:Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|کوٽائيءَ ۾ ڊگھا کوھ ظاهر ٿيا جنھن مان خبر پئي تہ ھي شھر ھر ٻوڏ بعد بار بار تعمير ٿيو جنھن سان ان جي گھٽين جي بلندي مٿي تائين اچي وئي اھڙي طرح کوھ مٿي ٿي ويا &lt;ref&gt;McIntosh (2008), p. 118. &quot;More than seven hundred wells were sunk at Mohenjo-daro when the city was built. Over the centuries houses were rebuilt and street levels rose; new courses of bricks were therefore added to the wells to keep their tops at the same height with respect to the street. The removal of earth and debris during the excavation of the city has left many wells standing like towers high above the exposed remnants of earlier streets.&quot;&lt;/ref&gt;]]
دڙي جي کوٽائي: انگريزن جي صاحبيءَ جي اوائل ۾ هن قسم جون کوجنائون رڳو الور، برهمڻ آباد ۽ ٻين ٿورن هنڌن ٿيون هيون، جو تن ڏينهن ۾ اهي هنڌ نهايت آڳاٽا ليکبا هئا. سن 1910ع ۾ ميرپورخاص نزديڪ ڪاهوءَ جي دڙي جي کوٽائي، مسٽر هينري ڪزنس آرڪيالاجيڪل کاتي جي سپرنٽينڊنٽ ڪرائي، ته اتان ٻڌ ڌرم واري زماني جون ڪي حقيقتون معلوم ٿيون. مهن جي دڙي جي سڌ جيتوڻيڪ آرڪيالاجيڪل کاتي وارن، توڙي لاڙڪاڻي ضلع جي روينيو عملدارن کي اڳي ئي هئي، پر ڪنهن نهاريس به ڪونه ٿي. هتي پوءِ سن 1922ع ۾ کوٽائي ٿي ۽ ان لاءِ هڪ اتفاقي سبب اچي بڻيو. سن 1918ع کان وٺي مسٽر رکلداس بئنرجي. ايم. اي آرڪيالاجيڪل کاتي جي سپرنٽنڊنٽ، پنجاب طرف، بياس نديءَ جا سڪل پيٽ پئي جاچيا. سندس مکيه مراد هيءَ هئي، ته عيسوي سن کان سوا ٽي سو کن ورهيه اڳي. بياس نديءَ جي ڪناري وٽ، سڪندر اعظم جيڪي ٻارهن ٺل ٺهرائي، مٿن يوناني ۽ هندستاني ٻولين ۾ نوشتا اُڪرايا هئا، تن جو پتو ڳولي ڪڍجي. اٽڪل چار ورهيه پنجاب جي ڏاکڻي ڀاڱي، بيڪانير ۽ بهاولپور رياست جا گشت ڪندو، مهراڻ يا هاڪڙي جا سڪل ٻيٽ جاچيندو، سنڌ ۾ آيو. واٽ تي بهاولپور رياست ۽ لاڙڪاڻي جي وچ ۾ سنڌونديءَ جا ارڙهن سڪل ٻيٽ نظر آيس! انهن کانسواءِ ٻڌ ڌرم واري زماني جي ستاويهن وڏن ۽ ٽيونجاهه ننڍن شهرن جا ويرانا سرحد سنڌ. سکر ۽ لاڙڪاڻي ضلعن ۾ڏٺائين. اهي سڀ هنڌ اک مان ڪڍندو، سن 1922ع ۾ لاڙڪاڻي طرف مهن جي دڙي وٽ اچي بيٺو. ان وقت هڪ اوچي دڙي تي ڊٺل ٺل ۽ ٻڌ ڌرم وارن جو هڪ مٺ (مندر) هو، جنهن جون ڀتيون سنڌونديءَ جي سپاٽ (سطح) کان ڇائيتاليهه فوٽ اتاهيون هيون. مندر جي چوڌاري ڀيڪشن (ٻڌ ڌرم جي ساڌن) جي رهڻ جي لاءِ ڪوٺيون هيون ۽ انهن ڪوٺين جي وچ ۾ مندر واري عمارت هئي. اتان مٿي چڙهڻ لاءِ ڏاڪڻ هئي ۽ پٺيان ٻئي طرف کان هيٺ لهڻ لاءِ به ڏاڪڻ هئي، اتي هڪ وڏو ٿلهو هو، جنهن تي ٺل بيٺل هو. ان جي پاسي وارين ڀتين جي مٿان ٻه سوڙهيون ڏاڪڻيون هيون، جن مان هڪڙي اُتر ته ٻي ڏکڻ طرف ٿي ويئي. اتي هڪ ننڍڙيءَ ڪوٺيءَ ۾ گوتم ٻڌ جو پتلو رکيل هو. چون ٿا ته انهيءَ پتلي تي اڳي سوني پني چڙهيل هئي، ڀر وارا ڳوٺاڻا ڀانئيندا هئا ته هتي ڪو ڌن پوريل آهي، سي هتي اچي، وقت بوقت زمين کوٽيندا هئا. سرون کَپنديون هين، ته اهي هتان ڪڍي کڻي ويندا هئا. مسٽر بئنرجيءَ هتي اچي، پير سان ٻهر اُٿلايو، ته ٺڪر جي ٿانون ٿپن جا ٺڪر ٽوٽا ڏٺائين، جن تي نهايت عمدو ۽ عجيب ڪم ٿيل هو. ڪي پٿر جون ٺهيل ڇريون به هٿ آيس، جي نئين پٿر واري زماني جون هيون. هي سڄاڻ انهن ٿورين شين لهڻ شرط سمجهيو ته هي هنڌ کوٽائڻ جي لائق آهي. خود کيس اوڏيءَ مهل اها ڳالهه من نڪا چت هئي، ته هتان اهڙي سڀيتا جو پتو پوندو، جا اڳ ڪنهن به ڳولي نه لڌي آهي، پر هتي جي زمين، جا پنج هزارن ورهين جي جهوني سڀيتا پنهنجي پيٽ ۾ پائي ويٺي هئي، سا ڪوڏر جي پهرئين ئي لپي سان پڌري ڪرڻ لڳي، جنهنڪري مسٽر بئنرجيءَ جي هيڪاري دل وري آرڪيالاجيڪل کاتي وارا کوٽائيءَ جو ڪم ڪرائيندا ئي سياري ۾ آهن. مسٽر بئنجريءَ سن 22-1923ع وارو سيارو اُتي کوٽائي ڪرائي، پر ٻئي سياري ۾ به اتي اچي، زمين وڌيڪ کوٽايائين ۽ سندس لايا سجايا ٿيا.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html}}}&lt;/ref&gt; مسٽر بئنرجيءَ مهن جي دڙي بابت جيڪي رپورٽون ٻنهي سالن ۾ سرڪار کي موڪليون، آرڪيالاجيڪل کاتن جي ساليانين رپورٽن ۾ ڇپيل آهن. انهن ۾ ڄاڻايو اٿس، ته دڙي کوٽيندي معلوم ٿيو، ته ان ۾ چئن جدا جدا زمانن جون عمارتون آهن. انهن عمارتن اندران جدا جدا زمانن جا سڪا، چقمق جا ٽڪر، ڪچ جون ڪنگڻيون، راند ڪرڻ لاءِ ڍارا، اڇي سنگ مرمر جون ڌوپ ڇٽيون ۽ پتلا لڌا آهن. هڪ چٽسالي ٿيل مورتي لڌي آهي، جا ڪنهن ڏاڙهيءَ سان مڙس جي سسي آهي ۽ مٿي تي کوپڙيءَ جي شڪل جهڙي ٽوپي اٿس. دڙي جي اندر مردا به پوريل هئا، ۽ مردن دفن ڪرڻ جا نمونا به نرالا هئا. مسٽر بئنرجيءَ هتي جي عمارتن مان جيڪي شيون لڌيون، تن ۾ تنت مال پٿر، عاج ۽ ڄؤ جون ٺهيل مهرون آهن، جن تي قسمين قسمين جانورن جون شڪليون اُڪريل آهن. انهن تي ڪي اکر به اڪريل آهن، جيڪي هاڻوڪيءَ ڪنهن به ٻوليءَ جي صورتخطيءَ سان ملي نٿا اچن. اهي اکر اڄ تائين ڪو پوريءَ ريت پڙهي ڪونه سگهيو آهي؛ پر انهن اکرن سمجهڻ جي ڪوشش گهڻي ئي عالم ڪن پيا. مسٽر بئنرجي اهي مهرون ڏسي گد گد ٿيو، جو سمجهيائين ته ڪا شيءِ لڌي اٿم ائين سمجهڻ لاءِ سبب هئس.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; ان وقت هندستان جي آرڪيالاجيڪل کاتي جو ڊائريڪٽر جنرل سر جان مارشل هو. هرپا ۽ مهن جي دڙي مان لڌل سڀ شيون گهرائي، پاڻ تپاسيائين. هو صاحب يڪدم سمجهي ويو، ته ههڙي کوجنا پنجاب ۽ سنڌ ۾ اڳي ڪنهن به ڪانه ڪئي آهي. مهرن تي جيڪي اکر اڪريل هئا، سي جيتوڻيڪ پاڻ به پڙهي ڪونه ٿي سگهيو، ته به ايترو سمجهيائين ته انهن مهرن تي جيڪي اکر اُڪريل آهن۽ شڪليون نڪتل آهن، سي ڀونوچ سمنڊ وارن ملڪن جي قديم سڀيتا سان ڪجهه قدر ملي ٿيون اچن. پوءِ ته ڇا ڪيائين جو مهن جي دڙي مان لڌل عمارتن ۽ شين، ۽ سڀني مهرن جا فوٽا، ”السٽريٽيڊ لنڊن نيوز“ ۾ ڇپائي پڌرا ڪيائين، ته من ڪو عالم هنن نين شين تي ڪا روشني وجهي سگهي. سندس اهو ليک فوٽن (تصويرون) سميت ”السٽريٽيڊ نيوز“ جي 20 سيپٽمبر 1924ع واري پرچي ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو، ته ٺڪ ٻئي هفتي ساڳي مخزن ۾ پروفيسر اي. ايڇ. سئس ظاهر ڪيو ته انهيءَ ساڳي سڀيتا جا اهڃاڻ ميسو پوٽيميا طرف به مليا آهن. مهرون به ساڳيون ته عمارتن جي اڏاوت جو نمونو به ساڳيو! سگهوئي پوءِ ايران طرف به انهيءَ ساڳيءَ سڀيتا جون ثابتيون مليون. جنهنڪري آرڪيالاجيڪل کاتي وارن کي ائين وسهڻ لاءِ سبب ٿيو ته پنجاب ۽ سنڌ کان وٺي، عراق ۽ ميسو پوٽيميا تائين ڪنهن قديم زماني ۾ هڪڙي ئي تهذيب هئي. هن نئينءَ کوجنا ڪيترن ئي هنڌن جي عالمن جو گهڻو ڌيان ڇڪيو. هندستان، يورپ ۽ آمريڪا ۾ جيڪي به اخبارون ۽ مخزنون ڇپجن ٿيون، تن سڀني ۾ مهن جي دڙي بابت ليکن پٺيان ليک ڇپيا، جنهنڪري مهن جو دڙو سڄيءَ دنيا ۾ مشهور ٿي ويو .هينئر هيڪاري ضرور ٿيو ته مهن جو دڙو اڃان وڌيڪ کوٽائجي ته من ڪو وڌيڪ پتو پوي؛ پر هن ڪم لاءِ ججهو ناڻو گهرجي. سگهوئي هند ليجسليٽو اسيمبليءَ جي بجيٽ جي ميٽنگ ۾ رٿ پيش ٿي، ته هندستان جي آرڪيالاجيڪل کاتي کي هند سرڪار هڪ فنڊ پنجاهه لک رپين جو منظور ڪري ڏئي، جنهن مان آئيندي اهڙا دڙا کوٽائجن. انهيءَ رٿ پيش ڪندي سيڪريٽريءَ هن ڳالهه تي زور ڏنو ته پنجاب ۽ سنڌ مان هينئر جنهن سڀيتا جو پتو پيو آهي، تنهن تي سڄي هندستان کي فخر ڪرڻ لاءِ سبب آهي، ۽ اهو فنڊ ضرور قبول ٿيڻ گهرجي. اسيمبليءَ ايترو پئسو ڏيڻ نه قبوليو، ته هندستان ۾ ناراضپو پيدا ٿيو. انهيءَ هوندي به اسيمبليءَ کي جس آهي، جو اڍائي لک روپيا ساليانو قبوليائين. سر جان مارشل پوءِ سنڌ ۾ آيو ۽ مهن جي دڙي جي وڌيڪ کوٽائي ڪرائڻ لاءِ ڪجهه وقت پاڻ اُتي وڃي رهيو. ڏوڪري اسٽيشن کان وٺي مهن جي دڙي تائين رستو ٺهرايائين، عملي لاءِ جايون جوڙايائين ۽ اٽڪل هڪ هزار مزدور دڙي کوٽائڻ لاءِ رکيائين، جن مان ڪيترا بروهي هئا، جي پنهنجيون ڀونگيون اَڏي اتي رهيا؛ مهن جي دڙي وٽ هڪ ڳوٺ ٻڌجي ويو. سرجان مارشل پنهنجي سر مزدورن کي سمجهائيندو هو ته کوٽائي ڪيئن ڪجي. مزدورن جي لاءِ هيءُ نئون ڪم هو، پر اهڙو ته هري ويا جو اَن جو داڻو به لهندا هئا، ته اهو به آڻي ڏيندا هئس. ائين دڙي مان گهڻي ئي شيون لڌيون. جيئن جيئن نيون شيون پئي لڌيون تيئن تيئن انهن جو مختصر ذڪر اخبارن ۾ پئي ڇپيو. آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن عالمن پڇ پڇ لاتي ته اسان کي چٽيءَ ريت کولي ٻڌايو، ته اتان ڇا ڇا لڌو اَٿَو! سر جان مارشل سندين اُڻ تڻ لاهڻ لاءِ پنهنجيءَ صحيح سان ”السٽريٽيڊ لنڊن نيوز“ ۽ ٻين مخزنن ۾ ليک لکيا. آخر هڪ سهڻو ڪتاب، ٻن جلدن ۾، باتصوير، مهن جي دڙي ۽ سنڌو سڀيتا بابت ڇپايائين جنهن جي قيمت ڏهه گنيون (ڏيڍ سوَ روپيا، اڃان به وڌيڪ) آهي. سن 1922ع کان وٺي 1927ع تائين جيڪا کوٽائي ٿي تنهن جو سربستو ذڪر ان ۾ ڪيو اٿس. انهيءَ کانپوءِ به دڙو کوٽايو اٿن. مسٽر بئنرجي جنهن پهريائين اهو دڙو کوٽايو هو، تنهن مهن جي دڙي بابت ڌار ڪتاب لکيو. مسٽر دڪشٽ ۽ مسٽر مئڪي به ڪيترو وقت پنهنجي نظرداري هيٺ دڙو کوٽايو هو. مسٽر مئڪي به ڌار ڪتاب لکيو آهي. انهيءَ ريت مهن جي دڙي بابت ٻين به ڪتاب لکيا آهن.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

== مهين جي دڙي جو پس منظر ==

مهين جو دڙو سنڌ صوبي جي ضلعي لاڙڪاڻي جي تعلقي ڏوڪري کان 5 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سنڌو درياءَ جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي. ماهرن جو چوڻ آهي ته 5 هزار سال اڳ سنڌو درياءُ مهين جو دڙو جي کاٻي پاسي کان وهندو هو، پر قدرتي طور تي ٿيندڙ موسمي تبديلين سبب ساڄي طرف کان وهڪرو ڪري رهيو آهي.

== مهين جي دڙي جو اسٽوپا ==

مهين جو دڙو تي موجود ٻڌ ڌرم اسٽوپا يا عبادت گاه مهين جو دڙو جي تهذيب سان ڪوبه واسطو نه ٿي رکي.
هي اسپوٽا ٻڌ ڌرم سان واسطو رکي ٿي، جيڪا 18 سئو سال اڳ وجود ۾ آئي. اسٽوپا گولائي ۾ سرڪل جيان ڪچي سرن سان ٺهيل هئي ۽ سون جي ڳولها ڪندڙ چورن ان جي اڌ کان وڌيڪ حصي کي ڊاهي پٽ ڪري ڇڏيو هو. اسٽوپا بابت ماهرن جي راءِ آهي ته ٻڌ ڌرم جي باني گوتم ٻڌ جي وفات بعد سندس سماڌي کي 7 حصن ۾ ورهايو ويو ۽ ان مان هڪ حصي کي هن اسٽوپا ۾ دفن ڪيو ويو هئو.

== مهين جي دڙي جا آثار ==

موهين جي دڙي جي آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هتي آباد قوم انتهائي ذهين، هوشيار ۽ محنت ڪش هئي، جيڪا انساني رشتن کي اهميت جي نظر سان ڏسندي هئي. آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هتي آباد ماڻهو طبقن ۾ رهندا هئا يعنى امير، واپاري ۽ غريب طبقن ۾ ورهايل هئي ۽ سندن گهر ڪشادا ۽ پڪين سرن سان تعمير ٿيل آهن.گهرن ۾ کوهه پڻ تعمير ٿيل آهن، جنهن ذريعي پيئڻ توڙي استعمال جو پاڻي حاصل ڪيو ويندو هو ۽ هر گهر کي ليٽرن ۽ باٿ روم سميت ڊرينيج سسٽم پڻ هو جنهن ذريعي گندو پاڻي نيڪال ڪيو ويندو هو، جڏهن ته نالين کي پڻ پٿرن ذريعي ڍڪيو ويون هو. گهرن ٻاهران روشني لاءِ ڏيئا ٻارڻ لاءِ جڳهه پڻ تعمير ٿيل آهن.ٻارن جي تعليم لاءِ اسڪول ۽ ڪاليج پڻ تعمير ڪيا ويا هئا ته جيئن ٻار بهتر تعليم پرائي سگهن.آثارن جي کوٽائي مان هڪ سوئمنگ پول پڻ هٿ آيو آهي، جيڪو جديد دور جي علامت آهي.

== مهين جي دڙي جي ٻولي ==

مهين جو دڙو مان هٿ آيل مهرن تي اڪريل عبارتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هتي آباد ماڻهو ڳالهائيندڙ ٻولي لکي ۽ پڙهي سگهندا هئا، جنهن لاءِ اسڪول ۽ ڪاليج پڻ ان موقف کي سگهارو ڪن ٿا ته هتي آباد قوم تمام گهڻي سڌريل قوم هئي. بدقسمتي سان مهين جو دڙو جي ٻولي کي اڄ تائين پڙهجي نه سگهي نه آهي، جنهن ڪجهه محققن اڳ ڪٿيون ڪيون آهن ۽ ڪجهه مهرن کي پڙهڻ جون دعوائون ڪيون آهن پر تن تي ڪنهن به صورت ۾ يقين نه ٿو ڪري سگهجي. هي هڪ اهڙو راز آهي، جيڪو تباهه ٿيندڙ قوم جي سيني ۾ ئي رهجي ويو ۽ ان کي ظاهر ڪرڻ قطعي طور ناممڪن آهي پر پوءِ به ڪوشش ٿي رهي آهي.

== نالي جو مطلب ==
موهن جي دڙي جي صحيح نالي جي پڪي ڄاڻ نه پئجي سگهي آهي، سرڪاري طور تي هن تاريخي ماڳ کي موئن جو دڙو (مئلن جو ڍير) چيو وڃي ٿو، جڏهن ته سرجان مارشل جي لاگ بڪ ۾ '''موهن جو دڙو''' ('''موهن''' هندو ڌرم جو نالو آهي) لکيو ويو آهي. ڪجهه اديبن جو خيال آهن ته هي منهن جو دڙو (منهن سامهون دڙو) آهي ته ڪن جو خيال آهي ته ُموهِينِ جو دڙو (ُمهِيا هڪ قوم آهي) ۽ ڪجهه اديبن جو خيال آهي ته هي موهن جو دڙو آهي، مقامي آبادي هن ماڳ کي موهن جو دڙو سڏي ٿي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=موهن جو دڙو، ماضيءَ جي مهڪ {{!}} Daily Sindh Hyderabad&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.dailysindhhyd.com/2017/02/08/%D9%85%D9%88%D9%87%D9%86-%D8%AC%D9%88-%D8%AF%DA%99%D9%88%D8%8C-%D9%85%D8%A7%D8%B6%D9%8A%D8%A1%D9%8E-%D8%AC%D9%8A-%D9%85%D9%87%DA%AA/ |accessdate=2019-12-18 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003004421/http://www.dailysindhhyd.com/2017/02/08/%D9%85%D9%88%D9%87%D9%86-%D8%AC%D9%88-%D8%AF%DA%99%D9%88%D8%8C-%D9%85%D8%A7%D8%B6%D9%8A%D8%A1%D9%8E-%D8%AC%D9%8A-%D9%85%D9%87%DA%AA/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; لاڙڪاڻي ضلعي جي لبدريا تعلقي ۾، لاڙڪاڻي جي شهر کان پنجويهه ميل پري، ۽ ڏوڪري اسٽيشن کان فقط ساڍن ٽن ميلن جي مفاصلي تي، هڪ ويرانو آهي، جو عام طرح ”مهن جو دڙو“ سڏجي ٿو. آرڪيالاجيڪل کاتي وارن انهيءَ نالي جي معنيٰ ڄاڻائي آهي 'Mound of the Dead' هن مان ظاهر آهي ته هو سمجهن ٿا ته اهو نالو اصل ۾ آهي ”مئن جو دڙو“، ۽ رڳو چُڪ کان ”مئن بدران ”موهن“ لکيو اٿن. سرزمين تي وڃي ڪو پڇا ڪندو، ته پڪ ٿيندس ته صحيح اُچار آهي ”مُهن جو دڙو“ ۽ ڪي ”مهين جو دڙو“ به چون ٿا. ٻنهي جي معنيٰ آهي ”مات ٿيلن جو دڙو“. قديم زماني ۾ سنڌوندي مُهن جي دڙي وٽان وهندي هئي، اُتي جو اصلوڪو شهر سنڌونديءَ ۽ الهندي ڪناري جي وچ ۾ هڪ ٻيٽ هو. سرزمين جانچڻ سان ائين سمجهڻ ۾ پيو اچي، ته اتي اصل پنج ٻيٽ هئا، جي پوءِ نديءَ جي اتان رخ ڦيرائڻ ۽ مٿان واريءَ وري وڃڻ سبب گڏجي ويا ۽ هاڻي ٻيٽن جو گويا هڪ ڇڳو ٿي پيا آهن. هينئر اتي دڙا ئي دڙا لڳا پيا آهن، جي اٽڪل اڍائي سؤ ايڪڙ زمين جا والاري بيٺا آهن. ڪي دڙا ويهه ته ڪي ٽيهه فوٽ اوچا آهن. انهن جي وچ ۾ هڪ وڏو دڙو اٽڪل ستر فوٽ اوچو آهي، تنهن تي هڪ مندر اڏيل هو، جو ڪيترن ورهين کان ڊٺو پيو هو؛ پر هاڻ چڱي مشهوري ملي اٿس.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

=== مهين جي دڙي جو صحيح نالو ===
مهين جو دڙو جو صحيح نالو معلوم نه ٿي سگهيو آهي، سرڪاري طور تي هن تاريخي آثار کي موئن جو دڙو (مئلن جو ڍير)ڪوٺيو ويو آهي، جڏهن ته سرجان مارشل جي لاگ بڪ ۾ موهن جو دڙو (موهن هندو ڌرم جو نالو آهي) لکيو ويو آهي. ڪجهه اديبن جو خيال آهن ته هي منهن جو دڙو(منهن سامهون دڙو) آهي ته ڪن جو خيال آهي ته ُموهِينِ جو دڙو (ُمهِيا هڪ قوم آهي) ۽ ڪجهه اديبن جو خيال آهي ته هي مهين جو دڙو آهي، مقامي آبادي هن آثار کي مهين جو دڙو ڪوٺيندي آهي.

== شھر جو نظام ==

[[فائل:Ghanghro location - Mohenjo-daro.jpg|thumb|کاٻو|موئن جي دڙي جو بچيل نمونو]]
هي کنڊر هن وقت ٻن حصن ۾ ورهايل آهي. هڪ ”مٿيون شهر“ جتان شهر پناهه جا آثار مليا آهن. جيڪا ٻين جڳهن کان ڪجهه مٿڀري سطح تي جڙيل آهي. ان مٿين سطح تي جوڙيل اڏاوتن ۾ ميونسپل هال ۽ شهري کاتن جي انتظاميه جون سرڪاري آفيسون ۽ بنگلا، پاڻيءَ جو تلاءُ، ٿنڀن وارو اسيمبلي هال ۽ هڪ وڏو ان جو ڀانڊو مليو آهي. جيڪي مٿين سطح تي ان خيال کان ٺاهيا ويا ته جيئن سنڌو درياهه جي ٻوڏن کان انهن جي حفاظت ٿي سگهي ۽ هيٺئين شهر جا ماڻهو به مٿئين شهر جي قلعي ۾ ٻوڏن وقت پناهه حاصل ڪري سگهن.&lt;ref&gt;Gauhar, Altaf, “Twenty years of Pakistan” 1947 to 1967, Karachi, 1969&lt;/ref&gt;
شروعات ۾ دڙو هڪ ئي هئو، پر پوءِ شايد سنڌو ندي جي ڪنهن اوائلي ليٽ هن جي اسٽوپا ايراضي واري حصي کي هيٺين ايراضي کان جدا ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Ibid, P-623&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;محمد ادريس صديقي، ”سنڌو ماٿر جي سڀيتا“ سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد، 1979&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Citation |title=سنڌو سڀيتا جي اوسر (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=288 |accessdate=2019-03-12 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912115540/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=288 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ڪتاب: سنڌو سڀيتا جي اوسر ليکڪ: رڪ سنڌي&lt;/ref&gt; [[هڙپا]] وانگي، موئن يا موهن جو دڙو پڻ [[سکر]] [[سنڌ]] کان 80 ڪلوميٽر پري ڏکڻ اولهه ۾ واقع سنڌو تهذيبَ جو شهر ھو. اھو [[يونيسڪو]] طرفان [[UNESCO World Heritage Site|عالمي ورثو]] قرار ڏنو ويو آهي. اهو هڙپا کان ڪي قدر بهتر سانڍيو سنڀاليو ويو آهي، تنهنڪري اهو پنهنجي تهذيب جي بهتر عڪاسي ڪري ٿو. هڙپا کان موئن جو دڙو 400 ميل پري آھي. اھو چار ھزار کان پنج هزار سال اڳ تعمير ڪيو ويو هو ۽ لڳ ڀڳ 1700 ق م ڌاري غير آباد ٿي ويو، جنهن جو سبب شايد سنڌو درياءَ جو رخ مٽائڻ آهي، جيڪو ان تهذيب لاءِ جياپي جو ذريعو هو. [[ونگڀياس|ونگڀياسدانن]] ان کي 1920ع واري ڏهاڪي ۾ دريافت ڪيو. قدامت جي لحاظ کان موئن جو دڙو قابل ذڪر غير معمولي شهر آهي. ان جو نقشو [[رٿابنديل شهر|رٿابنديل]] آهي، جنهن ۾ گھٽين جو تاڃيپيٽو آهي ۽ مٽيءَ جي پڪل ۽ اس تي سڪايل سِرُن ۽ سڙيل ڪاٺ سان اڏاوت ٿيل آهي. پنهنجي عروج وقت، شهر جي آبادي 35 کان 40 هزار هئي. ان کي تنهن دور جو جديد ترين [[نڪاسي سرشتو]] هو، ٻه ۽ ٽه ماڙ متفرق عمارتون هيون ۽ هڪ قابل ديد سنانگاهه هئي، جنهن جي تر ۾ قدرتي ڏامر جو تهه چاڙهيو ويو هو ته جيئن پاڻي سيمو نه ڪري. هڪ زرعي شهر هئڻ جي ڪري، ان ۾ هڪ وڏو کوهه، اناج جو گودام ۽ هڪ ڪاروباري مرڪز پڻ هو. غالباً، اڃا به وڌيڪ حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته موئن جي دڙي ۾ هڪ اهڙي عمارت به هئي جنهن جي هيٺان زمين دوز بٺي هئي، جنهن جو مقصد شايد گرم حمام ميسر ڪرڻ هو. موئن جو دڙو ست ڀيرا تباهه ٿيو هو. هر ڀيري ان کي پراڻي مدفن کنڊر مٿان اڏيو ويو. انهن تباهين جو سبب سنڌو درياهه مان ايندڙ ٻوڏن کي سمجھيو وڃي ٿو. شهر جا ٻه حصا هئا، هڪڙو ڪوٽ، ۽ ٻيو هيٺالو شهر. هيٺالي شهر جو اڪثر حصو اڃا ڍڪيل آهي، پر ڪوٽ جي گھڻي حصي جي کوٽائي ٿي چڪي آهي، جنهن ۾ عوام لاءِ وڏي سنانگاهه آهي، 5000 شهرين لاءِ هڪ وڏو رهائشي علائقو آهي ۽ ٻه وڏيون اجتماع گاهون هيون. موئن جو دڙو، [[سکر]] کان 80 ڪلوميٽرن جي پنڌ تي ڏکڻ اولهه ۾ آهي. اهو سنڌو تهذيب 2600 ق م - 1700 ق م جو مرڪز هو. جيالاجي جو ماهر جان روچ نيشنل جاگرافڪ ميگزين ۾ لکي ٿو ته موهن جي دڙي ۾ ڪنهن عاليشان محل، مندر يا يادگار قسم جي منارن جي غير موجودگي ثابت ڪري ٿي ته هتي بادشاھ يا راڻي جو تخت تاج ڪونه هو. وسڪونسن ميڊيسن يونيورسٽي آمريڪا جي پروفيسر جوناٿن مارڪ ڪينوئر موجب موهن جي دڙي جي آثارن ۾ راڻي يا راجا جي غير موجودگي مان اهو نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو ته موهن جي دڙي کي هڪ شهري رياست طور مختلف محلن مان چونڊيل ماڻهن وسيلي هلايو ويندو هوندو. جان روچ ۽ پروفيسر جوناٿن مارڪ جي اها تحقيق ٻڌائي ٿي ته چونڊيل جمهوري طرز حڪومت جي خالق به سنڌ ئي آهي. چونڊيل جمهوري طرز واري حڪومت جا خالق به سنڌو سڀيتا جا وارث هئا ۽ دنيا جي پهرين سماجوادي رياست سنڌو ماٿر جا ماڻهو ترقيءَ جي بلندين تي هئا.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;ڪتاب: سنڌو سڀيتا جي اوسر&lt;/ref&gt; مهن جي دڙي جي اٽڪل تيرهن ايڪڙ زمين هيلتائين کوٽائي اٿن. هتان ست شهر هڪ ٻئي جي مٿان لڌا آهن. آبڪلانيءَ ۾ سنڌوندي جي اُٿل ۽ چوماسي ۾ جبلن تان پاڻيءَ جي ڇرن لهڻ سبب هيءُ شهر هڪ ڀيرو زبون ٿيو ٿي، ته پاڻيءَ جي ڇينهري ٿيڻ کانپوءِ ماڻهن وري انهيءَ ويراني مٿان ٻيو نئون شهر ٻڌو ٿي. ائين شهر مٿان شهر ٿي ٻڌائون، جن مان ستن شهرن جو پتو پيو آهي. ڀائنجي ٿو ته هيءُ شهر واپار يا ٻين سببن ڪري مکيه هو، جنهنڪري ماڻهن وري وري اهو ساڳيو شهر وسايو ٿي ائين ست گهمرا ساڳيو هنڌ وسايائون. انهن ويرانن جي هيٺان پاڻي نڪتو آهي، جنهنڪري چئبو ته اٺون شهر ڪونه هو.
شهر جو ڊؤل: مهن جي دڙي مان جيڪي شهر هينئر ظاهر ٿيا آهن تن مان آسانيءَ سان سمجهي سگهجي ٿو ته پنج هزار کن ورهيه اڳي به ماڻهو ائين محلا ۽ پاڙا جوڙي رهندا هئا، جيئن اڄ اسين رهون ٿا. مطلب ته شهر ٻڌڻ جو ڊؤل جيڪو هينئر آهي سو جڳن جو آهي. هتي جا رستا ڪشادا ۽ سنوان آهن، جي سڌا اُتر کان ڏکڻ ڏي وڃن ٿا. انهن رستن مان گهٽيون هڪ ٻئي جي آمهون سامهون ڦٽن ٿيون، جنهنڪري هڪ هڪ محلو ڌار بيٺو آهي .هرهڪ شهر ۾ جيڪي عمارتون آهن. تن مان ڪنهن به عمارت کي ڇت ڪانهي. ڀائنجي ٿو ته ڇتين جون ڪامون ۽ لڙهيون يا پٽيون ججهي عرصي گذرڻ ڪري سڙي ڀڄي ڀري ويون آهن، يا باهه لڳڻ ڪري جلي ڀسم ٿي وييون آهن. سڀ عمارتون پڪسريون آهن ۽ ڏسڻ ۾ اهڙيون تازيون پيون اچن، جو ڄڻ ته ڪلهه ڪلهوڻيءَ هي شهر ٻڌا هئا. سرون نهايت عمديءَ ريت گهڙيل آهن ۽ تاريخ واري زماني ۾ هندستان ۾ جيڪي سرون اينديون هيون، تن کان بنهه علحدي نموني آهن. جيڪي عمارتون لڌيون آهن، تن مان ڪيتريون ماڻهن جي رهڻ جون جايون آهن. سڀ جايون ڪشاديون ۽ هوادار آهن. ڪن گهرن جي اڱڻ ۾ ڏاڪڻ آهي، جنهن مان سمجهجي ٿو ته جاين جي مٿان ماڙيون به اڏيل هيون، هر هڪ گهر کي پنهنجو پنهنجو کوهه ۽ سنان جي ڪوٺي آهي. سنان جي ڪوٺين کي سرن جو فرش ٻڌل آهي! ڪوٺيءَ ڪوٺيءَ جي هڪ ڪنڊ وٽان پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ موري آهي، جنهن مان پاڻي وهي، گهٽين جي ڪسين ۾ وڃي پوندو هو. گهٽين جون ڪسيون ڍڪيل آهن، جن مان اندران ئي اندران پاڻيءَ جو نيڪال ٿيندو هو! ڪن سنانن جي جاين ۾ سرون ڪٽي، اُهو ڪٽو چن سان ملائي تنهن سان نهانيءَ (سنان جي ڪوٺي) جو تر لتو اٿن، ته ڌرتي پاڻي چهي نه وڃي! ڀتين تي پلستر ٽي انچ ٿلهو چڙهيل آهي. سرن جي جيڪا چوڙائي ٿيل آهي، تنهن ۾ ڪيترن هنڌ گارو ڪتب آيل آهي، پر ڪن ڪن هنڌ چيرولي (Gypsum) ڪم آيل آهي، جا نئن گاج ۾ اڄ به ججهي انداز ۾، پيدا ٿئي ٿي. عمارتن تي نقش جو ڪم ڪونه ٿيل آهي، ته به سرجان مارشل چوي ٿو ته هندستان ۾ ههڙي عمدي آڏپ مهن جي دڙي واري زماني کانپوءِ به ڪٿي ڪانه ٿيندي هئي.&lt;ref&gt;{&quot;In the Gaj beds of the Khirthar Range, near the top of the group, gypsum of tolerable purity is abundant and is not unfrequently found in beds three to four feet thick.&quot; Mr. W.T. Blanford: Geology of Western Sindh P. 195.}
&lt;/ref&gt; ههڙيون عمديون پڪسريون جايون گهڻو خرچ ٿيون پڇن، تنهنڪري مسٽر مئڪي جو اهو قياس پورو آهي ته هتي جا ماڻهو وڏيءَ هوندا وارا هئا.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html}}The construction of these buildings is far superior to anything of the kind in later India. &quot;Sir John marshall: The illustrated London News, February 27. 1926.}
&lt;/ref&gt; ڪي عمارتون شايد مُٺ يا مندر ٿي ڪم اينديون هيون. اهڙين جاين جي بنا (Plinth) ٻين جاين کان مٿي آهي. انهن ۾ ڪوٺيون ننڍيون آهن، پر ڀتيون بلڪل مائيدار آهن. ڪن ڀتين جي ٿولهه ڏهه فوٽ به آهي! انهيءَ مان سر جان مارشل اهو انومان ڪڍيو آهي ته انهن جي مٿان شايد گهڻيون ماڙيون جڙيل هيون، جنهنڪري هيٺيون ڀتيون اهڙيون ٿلهيون رکيون اٿن. ڪن عمارتن مان ظاهر آهي ته اهي دڪان ٿي ڪم اينديون هيون. اهڙيءَ هڪ عمارت مان نيروٽيءَ جي ڪن لڌي آهي، ۽ نير جا چٽا به ڏسڻ ۾ آيا آهن.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; مُهن جي دڙي جي هر هڪ گهر کي پنهنجو پنهنجو کوهه آهي. ڪي کوهيون آهن. ڪيترين گهٽين مان ۽ رستن تان وڏا کوهه لڌا آهن، جي يڪسرا ۽ گولائيءَ تي آهن – هڪ ٻه کوهه بيضوي شڪل جو به آهي. ٻن کوهن وٽ پڪسرون بئنچ ٺهيل آهي – اهو شايد انهيءَ لاءِ هو ته جيستائين ڪنهن کي پاڻيءَ ڀرڻ جو وارو ملي، تيستائين انهيءَ بئنچ تي ويھندا ھئا.سڄي شهر جي گندي پاڻيءَ جي نيڪال جي ترتيب نهايت سهڻي نموني جي آهي. مسٽر بريلسفورڊ چوي ٿو ته يورپ ۾ اهڙي عمدي ترتيب عيسوي اوڻويهين صديءَ تائين به ڪانه هئي. مسٽر آينگر چوي ٿو ته مئلي ۽ مورين جو بندوبست جيتوڻيڪ منجهيل گنڊيل آهي، ته به اهڙو پورڻ ۽ مڪمل آهي، جو ڪوبه هاڻوڪو شهر سچ پچ جيڪر فخر سان اهو اختيار ڪري. پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ڪسين جي هيتري ساک سڀني عالمن حق تي ڪئي آهي. سرجان مارشل پاڻ به لکيو آهي ته پاڻيءَ جي نيڪال جو طريقو غير معمولي طرح سڌريل نموني جو آهي. هرهڪ رستي، گهٽي ۽ لنگهه کي پنهنجي پنهنجي ڍڪيل نالي يا ڪسي آهي، ۽ انهن جون سرون اهڙي عمديءَ طرح گهڙيل ۽ هڪ ٻئي سان جڙيل آهن، جو انهيءَ کان وڌيڪ عمديءَ ريت ڪم ڪرڻ جي واٽ ڪو ڏسي ڪونه سگهندو&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html}}{{&quot;The drainage system in particular is extraordinarily well developed. Every street and alley—way and passage—seems to have had its own covered conduit of finely chiseled brick, land with a precision which could hardly be improved upon.&quot; Sir John Marshall: The illustrated London News, Feb. 27.1926.}}{{&quot;Sewage and arrangement of drains are complicated and yet so perfect that any modern town will really be proud of having.&quot; Mr. A.S. Lyenger: The Hindustan Times, 21st February, 1932.}}{{Mr. Brailsford: The Manchester Guardian, January 1932.}} }
&lt;/ref&gt; شهر جي رونق منجهان ئي ائين پيو سمجهڻ ۾ اچي ته هن شهر جي ميونسپالٽي ڪا سڄاڻ هئي. جنهن کي شهر جي حفظ صحت جو گهڻو اونو هو. شهر ڪهڙي ڊؤل تي ٻڌجي، ۽ صفائي سٺائي ڪيئن رکجي، تن ڳالهين جي جيتري ان وقت جي ماڻهن کي سڌ هئي، تيتري اسان جن چئن پنجن پيڙهين وارن ابن ڏاڏن کي به ڪانه هئي. هر هڪ گهر هڪ ٻئي کان ايتري قدر پري آهي، جو ڪنهن به گهر کي هوا ۽ روشني ملڻ ۾ ڪنهن به اٽڪ ٿيڻ جو امڪان ڪونهي. ماڻهن کي انجنيري ڪم جي به ڄاڻ هئي، جو درياهه جي اٿل کان شهر جي بچاءَ جو خاطر خواهه بندوبست ڪري سگهيا ٿي، ۽ گندگي پاڻيءَ توڙي برسات جي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ناليون ۽ ڪسيون نهايت عمديءَ ريت جوڙي سگهيا ٿي. ڪسين ۽ مورين جي وقت بوقت صفائي ڪرڻ لاءِ منجهن ”مئن هول“ (Man-hole) به رکيائون ٿي، جيئن اڄ ڪالهه ميونسپالٽيون ڪن ٿيون. گهر جي گند ڪچري جي نيڪال لاءِ ڀتين ۾ سوراخ ڪري ڇڏيندا هئا، ته ڪچرو اتان وهي وڃي گهٽيءَ ۾ پوي. گهٽين ۾ ڪچري ڪٺي ٿيڻ لاءِ کڏون هيون جي پوءِ ڀنگي صفا ڪندا هئا. آرڪيالاجيڪل کاتي وارن جون ڄاڻايل هي سڀ ڳالهيون ڏيکارين ٿيون ته پنج هزار کن ورهيه اڳي جڏهن ٻين ڪيترين قومن کي اڃان پنهنجي بت ڍڪڻ جي به سڌ ڪانه هئي، تڏهن اسان جا سنڌي، نهايت سڌريل ماڻهن وانگر پنهنجو جيوت ڪاٽيندا هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;

=== شھر جو مرڪزي حمام ===

[[فائل:Great bath view Mohenjodaro.JPG|thumb|کاٻو|شاھي تلاء]]
سڀني عمارتن ۾ هڪ اڏاوت، جا گهڻو ڌيان ڇڪي ٿي، سا اُها آهي، جنهن مان هڪ وڏو تلاءُ لڌو آهي. ان جون ڀتيون ٿولهه ۾ ست اَٺ فوٽ آهن. تلاءَ جي ٻن پاسن کان پؤڙيون ٺهيل آهن، جنهنڪري ڀلي ته ڪو هڪڙي پاسي کان پؤڙين تان لهي هيٺ وڃي، ۽ ٻئي پاسي وارين پؤڙين تان چڙهي مٿي اچي. اهو تلاءُ اڻيتاليهه فوٽ ڊگهو، ٽيويهه فوٽ ويڪرو اَٺ فوٽ اونهو آهي! تلاءَ جي ٻاهرئين پاسي، ڀر وارين ڪوٺين مان هڪ ۾ هڪ اونهو کوهه آهي، جنهن جو پاڻي اڄ ڏينهن تائين ڪم آڻڻ جهڙو آهي. شايد انهي کوهه جي پاڻيءَ سان تلاءَ ڀريندا هئا. انهيءَ تلاءَ جي هڪ ڇيڙي وٽ هڪ شاهي ڪسي آهي، جنهن مان شايد پاڻيءَ جو نيڪال ٿيندو هو. اها ڪسي نهايت عمديءَ ريت جڙيل آهي ۽ ايترو اونهي آهي، جو ڀلي ته ڇهه فوٽ لنبو مڙس منجهس بيٺو هجي! سڄي ڪسي ڍڪيل آهي؛ پر مٿان ڇت وٽان ٿورو ٽڪر کليل (Man-hole) اٿس، جنهن مان ڀلي ته ڪو ماڻهو اندر لنگهي وڃي، سڄي ڪسي صفا ڪري، پاڻيءَ جي سيمي کي روڪڻ لاءِ رومي ڏامر (Bitumen or Asphalt) دورانديشي ڪري هڻي ڇڏيو اٿن. هن مان ظاهر آهي ته وادي (ماٿر) سنڌ جا رهاڪو پنج هزار ورهيه اڳي نه فقط قابل معمار هئا، پر هاڻوڪي زماني جي سرويرن ۽ انجنيئرن وانگر پوري ڳڻ ڳوت به ڪري سگهندا هئا.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

[[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|کاٻو|شاھي تلاء جو منظر جنھن ۾ شھري نقشو بہ ظاھر ٿئي ٿو]]

=== پنچائتي هال ===

ڪي عمارتون ٿنڀن سان آهن، جن مان هڪ هال اٽڪل اسي فوٽ آهي، اتي شايد پنچائتون ڪٺيون ٿينديون هيون، يا ڪن موقعن تي ماڻهو اچي مڙندا هئا&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

=== موهن جي دڙي مان مليل مورتيون ===

[[فائل:Dancing_Girl_of_Mohenjo-daro.jpg|thumb|140px|کاٻو|نچڻي واري مورتي جيڪا برونز (پتل)جي ٺھيل آھي ۽ ھن وقت نئين دھلي جي عجائب گهر ۾ رکيل آهي]]

موهن جي دڙي جي کوٽائي دوران جيڪي پٿر جا بُت ۽ مورتيون مليون آهن، انهن جو انگ 16 آهي. '''اليگزيندرا آر ڊيلينو''' پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ لکيو آهي ته سنڌو تهذيب جون مورتيون پنهنجي فن ۾ ڪمال ۽ لاجواب آهن. خاص طور تي ڪنگ پريسٽ وارو بت ۽ ڍڳي ڳاڏين جون ٻيون جيڪي ننڍيون وڏيون مورتيون مليون آهن، انهن کي ڏسي لڳي ٿو ته موهن جي دڙي جو سماج ”سنگهار سماج“ (جانورن کي پالڻ وارو ۽ انهن تي رحم ڪرڻ وارو سماج) هو.&lt;ref&gt;[http://www.dawnnews.tv/news/1051880/13feb2017-sindh-mein-sangtarashi-ka-hunar-aur-uski-tareekh-abubaker-shaikh-aa-bm سندھ میں سنگ تراشی کا ہنر اور اس کی تاریخ - Pakistan - Dawn News&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

[[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|کاٻو|140px|[[پروھت بادشاھ]] وارو پٿر جو بت ڪراچي واري قومي عجائب گهر ۾ رکيل آهي]]

=== موئن جي دڙي مان مليل مھرون ===

[[فائل:Shiva Pashupati.jpg|thumb|120px|کاٻو|شوا پشوپتي واري مھر]]
مهن جي دڙي مان جملي 558 مهرون علحدن علحدن ڊؤلن ۽ قدن جون لڌيون آهن – ڪي ويلڻ جي شڪل جهڙيون ته ڪي چورس، ڪي ٻيڙي وانگر ته ڪي گونيءَ ڪنڊ واريون، ڪي ننڍڙيون ۽ نفيس ته ڪي وڏيون ۽ وڌيڪ چٽيون. ڪي عاج جون ٺهيل ته ڪي صابوني پٿر جون ٿوريون مهرون ٺڪر جون آهن. ڪن مهرن کي سوراخ آهي جنهن مان ڌاڳو لنگهائي سگهجي ٿو. ڀائنجي ٿو ته مهن جي دڙي جا ماڻهو اهي مهرون ڳچيءَ ۾ پائيندا هئا، يا ڪرائيءَ ۽ ٻانهن تي تائٿ وانگر ٻڌندا هئا. انهن مهرن تي شڪليون نڪتل آهن، جن مان ڪاريگرن جي ڪاريگريءَ جو ثبوت ملي ٿو. انهن مهرن تي اُٿيل چٽ آهن، تن مان سمجهجي ٿو ته سيل مهر ڪرڻ مهل به اهي مهرون ڪم آڻيندا هئا. قديم زماني ۾ دستور هو، ته ماڻهو ڪيڏانهن ٻاهر ويندا هئا، ته دروازن جي ٻاهران مهرون هڻندا هئا. هر هڪ مهر تي ديوتا جي شڪل نڪتل هوندي هئي. اهو ديوتا ڄڻ ته گهر جي نگاه ڪندو هو، ۽ سندس ملڪيت کي ڪوبه هٿ ڪونه لائيندو هو. مهن جي دڙي جي ماهن وٽ به شايد اهو ئي دستور هو&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;

[[فائل:Indus civilisation seal unicorn at Indian Museum, Kolkata.jpg|thumb|کاٻو|[[يونيڪارن]] واري مشھور مھر انڊيا جي ھڪ عجائب گهر ۾ رکيل آهي]]
[[فائل:Elephant seal of Indus Valley, Indian Museum, Kolkata.jpg|thumb|کاٻو|ھاٿي واري مھر، انڊيا جي ھڪ عجائب گهر ۾ رکيل]]
[[فائل:IndusValleySeals.JPG|thumb|کاٻو|[[برٽش ميوزيم]] ۾ رکيل موئن جي دڙي جون مھرون]]

[[فائل:Holy_cow!_(cropped).jpg|thumb|کاٻو|[[زيبو]] ڳئون انڊيا جي شھر پوني ۾]]
[[فائل:W8nafs aic000005ap.jpg|thumb|کاٻو|زيبو ڍڳي ، ھاٿي ۽ ھندوستاني گينڊي واريون سنڌو ماٿري جون مھرون جيڪي 2500 ق م کان 1900 ق م تائين پراڻيون آهن.]]

=== دريافت ٿيل ٻيون شيون ===
[[فائل:Mohenjodaro toy 001.jpg|thumb|کاٻو|ٻارن جو رانديڪي وارو گاڏو]]

مهن جي دڙي مان هڪ پتلو لڌو آهي، جنهن تي گيڙوءَ يا داءُ سان چٽسالي نڪتل آهي. سنڌ ۾ گيڙو يا داءُ ٿئي ئي ڪونه. سنڌ کي ويجهي ۾ ويجهو هنڌ، جتان گيڙو ججهي انداز ۾ ملي سگهي ٿو، سو لکپت جو شهر آهي. وچ هندستان مان به ڪيترن هنڌان گيڙو ملي سگهي ٿو، پر آڳاٽي وقت کان وٺي ايراني نار طرفان سنڌ ۽ ٻين پاسن ڏي گيڙو ججهي انداز ۾ پئي آيو آهي، جو انهيءَ پاسي جو گيڙو، رنگ جو وڌيڪ تکو آهي. قديم سنڌ جو واپار مغربي ملڪن سان گهڻو هلندو ئي ايراني نار جي رستي هو. حاصل مطلب ته مهن جي دڙي مان لڌل شين مان رڳو انهن ٿورڙين شين تي ويچار ڪجي ٿو ته ائين وسهڻ لاءِ سبب ٿئي ٿو ته آڳاٽي زماني ۾ جيتوڻيڪ آگ گاڏيون ڪين هيون، ته به سنڌ جو وڻج واپار هيڏانهن ڪشمير ۽ قنڌار، هوڏانهن وچ هندستان توڙي ڏکڻ هندستان طرف هلندو هو. اسان جي پرڳڻي کي قدر پنهنجي قدرت سان سمنڊ توڙي خشڪيءَ جي رستي ايران سان ڳنڍي ڇڏيو آهي، ۽ انهيءَ طرف وارن سان آڳاٽن سنڌين جي لهه وچڙهه انهن ئي واٽن کان ٿيندي هئي. جانورن جون شڪليون نڪتل آهن. تن مان ڪاريگرن جي نه رڳو ڪاريگريءَ جو ثبوت ملي ٿو، پر خاص ڪري ڍڳي جو ناتو شو ڀڳوان جي پوڄا سان سمجهڻ ۾ اچي ٿو، جو سو جا لنگ به هتان لڌا آهن. وڻن ۽ پاڻيءَ جي پوڄا جا اهڃاڻ به هتان ملن ٿا. ماڻهن کي لکڻ پڙهڻ جو هنر هو. سندن ڪمائيءَ جو مکيه رستو پوک ۽ ڌنڌو ڌاڙي هو. ڦيٿن سان گاڏيون به شايد هين جو اهڙا رانديڪا هٿ آيا آهن. انهيءَ ساڳيءَ سڀيتا جا اهڃاڻ ايران ۽ ميسوپوٽيميا مان مليا آهن، تنهن مان ظاهر آهي ته انهن پاسن سان خشڪيءَ توڙي سمنڊ جي رستي وڻج واپار سانگي لهه وچڙ ۾ گهڻو ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;

=== شھرين بابت تفصيل ===
مهن جي دڙي مان جيڪي پتلا هٿ آيا آهن، تن مان قديم سنڌين جي شڪل ۽ مهانڊن جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. هو قد جا بندرا ۽ بت ۾ سٽروٽرا هئا. چپ ڀريل ۽ اکيون سوڙهيون هين. اهي مهانڊا فقط مهن جي دڙي جي رهاڪن جا هئا، يا عام طرح سڀني سنڌين جا هئا، تنهن بابت ڪابه ڪافي ثابتي ڪانهي. سڀني پتلن ۾ ڏسجي ٿو ته ماڻهن جو ڪنڌ ٿلهو ۽ ڀرڀريو آهي، ۽ ڳٽن جا هڏا چپٿڙا اٿن. پتلن مان هيءَ ڳالهه به ظاهر ته مرد ننڍيون ڏاڙهيون رکائيندا هئا. مڇون ڪن جون ڪوڙيل ته ڪن جون رکيل هونديون هيون. مٿي جا وار پيشاني وٽان ورائي، پٺيان ويڙهي، منجهن ڪنگو اٽڪائي ڇڏيندا هئا. جنهن ڪري انهن کي ويڙهڻ جو ضرور ڪونه ٿيندو هو. زناني شڪل وارن پتلن مان ڏسجي ٿو ته ڪي زالون پنهنجا وار ڳچيءَ وٽان ورائي، پوئتان کليل ڇڏينديون هيون. ۽ ڪي چوٽي ويڙهي سڱ وانگر چهنبدار ڪنديون هيون. مردن جي پوشاڪ ڌوتي ۽ چادر هئي، جنهن جو پلئه ساڄي بغل هيٺان لنگهائي، ڏائي ڪلهي تي اڇلي وجهندا هئا. ڪن پتلن مان ائين سمجهڻ ۾ پيو اچي ته ڌوتيءَ بدران هڪ اهڙي گهگهري پيل اٿن، جهڙي هن وقت لنگها (دهلاري) پهرين ٿا. ڪي مورتون بنهه اگهاڙيون آهن، ۽ ڪن ۾ ماڻهن کي لنگوٽ چڙهيل ڏسڻ ۾ اچي ٿو&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt; .

=== زيور ===

مهن جي دڙي واري زماني ۾ زالون توڙي مرد زيور عام طرح پائيندا هئا: ڪنٺي يا هسي، تائٿ ۽ منڊيون، مرد به پائيندا هئا. انهن کان سواءِ زالون ڳن يا پنڙا، داڻن جا هار، چانديءَ يا سون جون ڪنگڻيون ۽ نورا پائينديون هيون. ڪن پتلن ۾ زالن کي بت تي ٻانهين ڪلهي تائين پيل ڏسجي ٿي، جنهن مان ظاهر آهي، ته انهيءَ زماني ۾ چوڙيگر به هوندا هئا، ڪن زيورن تي جڙت جڙيل ڏسڻ ۾ اچي ٿي، جنهن ڪري چئبو ته جڙوئا به هئا. ڪن گهرن مان، زمين جي هيٺان پوريل، ڪي ٽامي جا باسڻ برتڻ آرڪيالاجيڪل کاتي جي سپرنٽينڊنٽ مسٽر دڪشت لڌا، جن سان گڏ هڪ مڙيل ڪارائي به هئي. هڪ ٿانءَ ۾ قيمتي زيور پيل هئا. جن تي جڙت جڙيل هئي. سر جان مارشل انهن زيورن لڀڻ کان سگهوئي پوءِ ”السٽريٽيڊ لنڊن نيوز“ ۾ لکيو ته ”سونا زيور اهڙيءَ عمديءَ ريت گهڙيل آهن ۽ اوجر (پالش) اهڙي اُچي اٿن، جو ڄڻ ته لنڊن جي بانڊ اسٽريٽ (سونارن جي گهٽي) مان هينئر گهڙجي آيا آهن ۽ پنجن هزارن ورهين جا جهونا ڀانئجن ئي ڪين ٿا.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page9.html}}{{&quot;The gold ornaments are so well finished and so highly polished that they might have come out of a Bond Street Jeweller rather than from a prehistoric house of 5,000 years ago, &quot;Sir John Marshall: The Illustrated London News, Feb 27.1926.}}}
&lt;/ref&gt;

=== قيمتي پٿر ===

مهن جي دڙي مان جيڪا زيورات هٿ آئي آهي، تنهن مان پتو پوي ٿو، ته قديم سنڌ جا رهاڪو عقيق يا سنگ سليماني (Agate)، نيلم، پيروز ۽ ٻيا قيمتي پٿر، هار جي داڻن توڙي زيورن لاءِ جڙت طور ڪم آڻيندا هئا. هرپا توڙي مهن جي دڙي مان شيشو ڪونه لڌو آهي، پر انهيءَ زماني ۾ ڪاريگر هڪ اهڙو ليپ ٺاهيندا هئا. جو سڪڻ کانپوءِ شيشي وانگر بکندو هو. انهيءَ مان داڻا ٺاهيندا هئا، جي قيمتي پٿرن بدران ڪم آڻيندا هئا. سن 24-1925ع ۾ هڪ سهڻو هار لڌو، جو خود ساک پيو ڀري ته ڪنهن قابل ڪاريگر جو جوڙيل آهي.
مسٽر رکلداس بئنرجي، جنهن مهن جو دڙو پهريائين پهريائين کوٽايو هو، سو ته وينجهارن جي ساراهه مان ڍاپي ئي نٿو، چي رگ ويد ۾ جن آرين جو ذڪر آهي، تن کي به اهڙو هنر ڪونه هو جهڙو مهن جي دڙي جي ڪاريگرن کي هو. سر جان مارشل به انهيءَ هار جي گهڻي ساک ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page9.html}}{{Mohen-jo-Daro and the I.C Vol: I.P. 34}}{{The modern Review, November 1927, P. 559.}}}
&lt;/ref&gt;

=== کيتي ۽ هنر ===

قديم سنڌ جي پوکي راهيءَ بابت گهڻو پتو ڪونه پيو آهي؛ باقي مهن جي دڙي مان ڪڻڪ ۽ جو لڌا آهن. جيتوڻيڪ ترن جو هڪ داڻو به ڪونه لڌو آهي، ته به ائين وسهڻ لاءِ سبب ٿئي ٿو، ته ترن جي پوک به ٿيندي هئي، ڇاڪاڻ ته رگ ويد مان معلوم ٿئي ٿو ته انهيءَ آڳاٽي وقت ۾ پنجاب ۽ سنڌ ۾ ترن ۽ جؤن جا فصل ڀلا ٿيندا هئا. هن وقت ان پيهڻ لاءِ جيڪي جنڊ ڪم اچن ٿا، سي عيسوي سن کان ٻه صديون کن اڳي چالو ٿيا هئا. اڳي جنڊن جو نمونو ئي ٻيو هوندو هو. اهي اؤر نموني جا جنڊ مهن جي دڙي مان تمام گهڻا لڌا آهن. انهيءَ مانمسٽر مئڪي اهو انومان ڪڍيو آهي ته اَن جي پوک گهڻي ٿيندي هئي، جنهنڪري ماڻهن وٽ جنڊ به گهڻا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;

=== کاڌو ===

ڪڻڪ ۽ جون کان سواءِ ماڻهو کجور به کائيندا هئا. کارڪن جون ککڙيون کوٽائيءَ ڪندي هٿ آيون آهن. ان وقت ماڻهو مڇي ماس، بلڪه ڳائو گوشت به کائيندا هئا. درياهه جي مڇيءَ جا ته خوراڪي هئا؛ پر ڪڇئون ۽ ڪميون به ڪين ڇڏيندا هئا!
ڪتڻ۽ اُڻڻ جو هنر: ڪيترا ائٽ ۽ ٽڪ لڌا آهن: ڪي سادا ته ڪي اُچا. انهيءَ مان سمجهجي ٿو ته غريبن توڙي شاهوڪارن جي گهرن ۾ چرخي چورڻ جو رواج هو. دڙي منجهان هڪ چانديءَ جو ٿانءُ، جواهرات ۽ مڻين سان ڀريل لڌو، جو اُچيءَ طرح اُڻيل ڪپڙي سان ويڙهيل هو. ان۾ ديسي ڪپهه ڪم آيل آهي. هن مان ظاهر آهي ته پنج هزار ورهيه اڳي سنڌ ۾ وؤئڻن جي پوک ٿيندي هئي، ۽ انهيءَ قديم زماني ۾ ئي سنڌي ماڻهن وٽ ڪپڙي اُڻڻ لاءِ آڏاڻا به هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;

=== ڌاتو ===

قديم زماني جي ماڻهن وانگر، مهن جي دڙي جا رهاڪو، پٿر جا اوزار ۽ ٿانءَ ٿپا ڪم آڻيندا هئا، پر ٽامي جي به سڌ هين، جنهن مان پڻ باسڻ، برتن، اوزار بلڪه ڪي ڳهڻا به جوڙيندا هئا ۽ لوهه جو ذرو به ڪونه لڌو آهي، پر هيءُ زمانو ئي اهڙو هو، جنهن ۾ ماڻهن کي لوهه مارڻ جو عقل اڃا آيو ئي ڪونه هو. قلعي به ڌار ڪانه لڌي آهي، باقي رڳو ٽامي سان گڏيل هٿ آئي آهي. مهن جي دڙي وارا ٽامو ۽ قلعي گڏي ”برانز“ Bronze)) ٺاهيندا هئا، جنهن مان به ٿانءَ ٿپا ۽ اوزار جوڙيندا هئا. مسٽر محمد ثناءُ الله، هند سرڪار جو آرڪيالاجيڪل ڪيمسٽ چوي ٿو ته ٽامي ۽ قلعي مان ”برانز“ جوڙڻ جي سڌ سنڌو ماٿر جي ماڻهن کي عيسوي سن کان ٽي هزار ورهيه اڳ بلڪه انهيءَ کان به اڳي هئي.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;

=== هٿيار ===
مهن جي دڙي مان ٿوريون پٿر ۽ ٽامي جون ٺهيل گدائون (Maces) ٿورا ڀالا ڪٽاريون، تير ۽ ڪمانيون هٿ آيون آهن. ترار جوڙڻ جو ته رواج ئي گهڻو پوءِ پيو، تنهنڪري ترار ڪانه لڌي آهي. شهر کي عالم پناهه ڪانهي. ڪا زرهه به ڪانه لڌي آهي. جنهنڪري ڀائنجي ٿو ته ملڪ ۾ لڙائي اڪثر ڪانه لڳندي هئي ۽ ماڻهو صلح سانت ۾ گذاريندا هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;

=== وٽ ۽ ماپا ===

وٽ ۽ ماپا قسمين قسمين لڌا آهن. اهي اڪثر نازڪ ۽ ننڍڙا آهن. ڪي مخروطي شڪل جا وڏا پٿر لڌا آهن، جن ۾ مٿان سوراخ آهي. انهن سوراخن مان ڏور لنگهائي سگهجي ٿي. اهي پٿر تور مهل وٽ ڪري ڪم آڻيندا هئا. ڪي ننڍا وٽ خاڪي رنگ جي سليٽ جا، پيٽ جي شڪل جهڙا آهن. جي ايلم ۽ ميسوپوٽيميا جي وٽن سان مشابهت رکن ٿا. مسٽر اي. ايس. مئڪي چوي ٿو ته ”مهن جي دڙي جا اهي ۽ ميسو پوٽيميا جي قديم وٽن کان وڌيڪ سوڌا ۽ پورا آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page9.html}}{{Mohan-jo-Daro and Indus Civilization Vol. I. PP. 36-37.}}}
&lt;/ref&gt;

=== ڪنڀارڪو هنر ۽ ڪاشيءَ جو ڪم ===

مهن جي دڙي جي ماڻهن وٽ چانديءَ ۽ ٽامي جا ٿانءَ ۽ چمڪيدار ليپ جون ٺهيل گلاباشيون وغيره هونديون هيون؛ پر رواجي ٿانءَ ٿپا اڪثر ٺڪر جا هوندا هئن. سنڌ ۾ نالو کين جوڙڻ جو هنر جڳن کان عام هو؛ پر مهن جي دڙي واري زماني ۾ سنڌي ماڻهو ڪنڀارڪي هنر ۾ اهڙا ته ڀڙ ٿي ويا هئا، جو چٽساليءَ سان ٿانءَ ٿپا جوڙيندا هئا! ڪي ٿانءَ اهڙا ته نفيس جوڙيندا هئا، جو اُهي عام طرح ۡاغذي“ سڏجن ٿا. ڪاشيءَ جي ڪم جا آڳاٽا نمونا به رڳو مهن جي دڙي مان مليا آهن. مسٽر ارنيسٽ مئڪي چوي ٿو ته ”رومن جي وقت کان اڳ مصر ملڪ ۾ انهيءَ هنر جي مصري ماڻهن کي ڪل به ڪانه هئي“، ڪن ٺڪر جي ٿانون تي جانورن جون شڪليون اهڙيون نڪتل آهن، جهڙيون لڌل مهرن تي آهن.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;

=== سنگتراشي ۽ اُڪر جو ڪم ===

سنگتراشيءَ ۽ اُڪر جي ڪم ۾ مهن جي دڙي جي رهاڪن پنهنجيءَ قابليت جو چڱو ثبوت ڏنو آهي. ڍڳن، گئينڊي ۽ ٻين جانورن جون شڪليون نهايت عمديءَ ريت مهرن تي ڪڍيون اٿن. ڪي شڪليون نوريئڙن جون آهن، جن ۾ نوريئڙا پڇ مٿي ڪيو بيٺا آهن ۽ اڳين چنبن سان ڪا شيءِ وات ڏي ڪيو، چپو چورو پيا ڪن! انهن جي ڊيگهه ٻه انچ مس آهي. هڪ داڻي تي ٽن باندرن جي شڪل آهي، جن جي منهن مان سندس شوخي پيئي ظاهر ٿئي، پر ٻانهون ورائي هڪ ٻئي کي ڀاڪر پائي بيٺا آهن! اهو داڻو ايڏو آهي، جو اکروٽ جي کل ۾ جيڪر سمائجي وڃي، ”مئنچيسٽر گارڊين“ ۾ مسٽر بريلسفورڊ لکيو آهي ته هتان جيڪي ماڻهن ۽ ٻين ساهوارن جون شڪليون لڌيون آهن، سي ان وقت جي ميسو پوٽيميا طرف جي ڪاريگريءَ کي شهه ڏيئي بيٺيون آهن.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;
=== رانديون ۽ رانديڪا ===
مهن جي دڙي مان سنگ سليماني ۽ ٻين پٿرن جون ٺهيل گوليون، شطرنج ۽ ڍارا لڌا آهن. اهي هاڻوڪن ڍارن وانگر ڊگها نه هئا، پر ڪعب شڪل جا آهن. هن مان ظاهر آهي ته ماڻهن جي واندڪائيءَ جي وندر اهي رانديون هيون. ان وقت جي ماڻهن کي پنهنجي ٻارن جي وندر جو به ججهو اونو هوندو هو، جو ڪيترن قسمن جا رانديڪا به لڌا آهن، جن ماڻهن، ڍڳن ۽ گهوڙن جون شڪليون آهن. هڪ ڍڳي جو پڇ ڇڪجي ٿو ته ڪنڌ پيو لوڏي! هڪ هاٿي آهي، جو جهنجهڻو ٿي ڪم اچي ٿو. مهن جي دڙي مان هڪ ٺڪر جي ٺهيل گاڏي چيڪلن سان لڌي آهي. انهي قسم جون گاڏيون عيسوي سن کان ٻٽيهه سو ورهيه اڳي ميسوپوٽيميا طرف چالو هيون، جنهنڪري چئبو ته گاڏين جو هي جهوني ۾ جهونو نمونو آهي.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page9.html}}{{Sir John Marshall: Mohan-jo-Daro and I.C. Vol. I. P. 395.}}}
&lt;/ref&gt;

=== طب ۽ دوائون ===

مهن جي دڙي مان ٿورو سلاجيت لڌو آهي. سلاجيت ٻن قسمن جو ٿئي ٿو: هڪڙو اڇو ۽ ٻيو ڪارو. هتان ڪارو سلاجيت لڌو آهي، جو بدهاضمي، ادرار، جيري ۽ هيانچي جي بيمارين لاءِ مفيد آهي. هرڻ جا سڱ هتان لڌا آهن، جي پڻ شايد دوائن ۾ ڪم ايندا هئا. هندن جي ڌرمي پستڪن مان به معلوم ٿئي ٿو ته سنڌ جا ماڻهو قديم زماني کان طب مان واقف هئا ۽ ڪيترين ڪارائتين ٻوٽين جي سڌ هين.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;
=== گهرو جيوت ===

دڙي جي کوٽائيءَ مان جيڪي شيون ماڻهن جي گهرن مان لڌيون آهن، تن مان سندن گهرو جيوت تي چڱي روشني پوي ٿي. سرجان مارشل چوي ٿو ته مهن جي دڙي جي سڀيتا اُن وقت جي مصر ملڪ ۽ ايشيا جي الهندي طرف جي سڀيتا جهڙي آهي؛ پر ڪن ڳالهين ۾ اتي جي سڀيتا کان به سرس آهي. انهن هنڌان ڪي اهڙيون عمديءَ طرح جڙيل سنان جون جايون ۽ اهڙا ڪشادا گهر ڪين لڌا آهن، جن جي مهن جي دڙي جي عمارتن سان ڀيٽ ڪري سگهجي. انهن ملڪن ۾ ماڻهن پنهنجو تن، من، ڌن رڳو ديوتائن لاءِ مندرن، ۽ راجائن لاءِ عمدن محلاتن، ۽ مخروطي منارن جوڙڻ تي ٿي لڳايو؛ باقي رواجي ماڻهو مٽيءَ جي جڙيل جاين ۾ رهندا هئا. هرپا ۽ مهن جي دڙي ۾ قصوئي ٻيءَ طرح آهي. اتي به ماڻهن پنهنجي حاڪمن لاءِ عاليشان عمارتون جوڙيون هونديون، جي اڃان ڪين لڌيون آهن، پر پنهنجي رهڻ لاءِ ڪشاديون ۽ هوادار جايون جوڙيندا هئا. اهي هوادار جايون، سنان لاءِ تلاءَ، ڍڪيل موريون وغيره اهو اهڃاڻ ڏين ٿيون ته هتي جي ماڻهن پنهنجو گهرو جيوت جهڙي فرحت ۾ ٿي گذاري، تهڙي اُن وقت دنيا ۾ ٻين هنڌ ڪنهن به ڪونه ٿي گذاري.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page9.html}}{{سر جان مارشل: موهن جو دڙو ديباچو، صفحو 6}}}
&lt;/ref&gt;

=== مذھب ===

==== ديوي پوڄ ====

مهن جي دڙي جي کوٽائي ڪندي ديويءَ جا پتلا لڌا آهن، جن مان سمجهجي ٿو ته پنج هزار ورهيه اڳي سنڌي ماڻهن ديويءَ جي پوڄا ڪندا هئا. هن وقت ديويءَ کي امبا، درگا ۽ ٻين نالن سان سڏين ٿا، پر حقيقت ۾ اها بنيادي طاقت يا شڪتي آهي. ڌڻي آهي ”پرش“ ۽ هيءَ آهي ”پر ”قدرت“ يا شڪتي، جنهن کي مجسم ڪري قديم سنڌي پوڄيندا هئا. قدرت تي ويچار ڪرڻ سان ئي دل اڏامي قادر ڏي وڃي ٿي ۽ روحاني معرفت حاصل ٿئي، تنهنڪري هن قسم جي پوڄا مان قديم سنڌين جي ڌرمي خيالن ۽ عقيدن جو پوريءَ ريت پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;

==== شو جي پوڄا ====

ماتا جي مورتيءَ کان سواءِ هڪ مرد ديوتا جي به شڪل لڌي آهي. سرجان مارشل جي راءِ موجب اها مورتي شو ڀڳوان جي آهي، جو يوگ آسڻ ۾ ويٺو آهي. هتان شو جا لنگ به لڌا آهن، جنهنڪري هيڪاري يقين ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ شو ۽ شڪتيءَ جي پوڄا جو رواج نهايت قديم آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;

==== وڻن جي پوڄا ====

ڪيترين مهرن تي جيڪي شڪليون نڪتل آهن، تن مان ظاهر آهي ته قديم سنڌي ماڻهو پپر ۽ ٻين وڻن جي به پوڄا ڪندا هئا. اها پوڄا ٻن قسمن جي هوندي هئي. هڪ قسم هيءُ هو ته خود وڻ کي پوڄيندا هئا، ٻيو قسم هيءُ هو ته وڻن ٽڻن جي ديوتا کي مجسم ڪري اُن جي پوڄا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;

==== جانورن جي پوڄا ====
مهن جي دڙي مان ڪيترن جانورن جهڙوڪ هڪ سڱي جانور ۽ ٿوهي سان ڍڳي جون تصويرون به هٿ آيون آهن. قديم زماني ۾ مصر ملڪ ۾ هڪ سڱي جانور (Unicorn) پوڄڻ جو رواج هو ۽ اهو هندستان جو جانور ليکيو ويندو هو. وشنو ڀڳوان کي ”ايک شرنگ“ يعني هڪ سڱ وارو سڏيندا آهن. ٿوهي واري ڍڳي جي پوڄا جو شو ڀڳوان جي پوڄا سان واسطو سمجهڻ ۾ اچي ٿو. شو ڀڳوان جي سواري ڍڳي تي چئي ويندي آهي، تنهنڪري شو جا پوڄاري اڄ تائين ڍڳي جي پوڄا ڪندا آهن.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;

==== پاڻيءَ جي پوڄا ====

مهن جي دڙي ۾ گهڻو ڪري سڀ ڪنهن گهر مان کوهه لڌو آهي. انهن کوهن کانسواءِ عام خلق لاءِ ڌار کوهه هئا. سنان جي ڪوٺي به هرهڪ گهر ۾ آهي، ۽ هڪ وڏو تلاءُ به لڌو. هن مان سمجهجي ٿو ته قديم سنڌين کي جڳت مڳت جو خيال هو ۽ سنان پاڻي ڪرڻ هڪ ڌرمي ڳالهه ڪري ليکيندا هئا. اڄ به هندو سنان پاڻي ڪري پوءِ روٽي کائيندا آهن. آڳاٽي زماني کان وٺي هندن جو اهو نيم هليو اچي، درياهه جي پوڄا به شايد ڪن ڪسابن جي آهي.&lt;ref name=&quot;sindhiadabiboard.org&quot;/&gt;

== موهن جي دڙي تي عالمي ڪانفرنس ==
دنيا جي پراڻين تهذيبن ۾ شامل سنڌو تهذيب جي تاريخي ماڳ موهن جو دڙي تي ڌيان ڏيارڻ لاءِ سنڌ حڪومت 9 فيبروري کان 11 فيبروري 2017ع تائين عالمي ڪانفرنس گهرائي آهي. هن ڪانفرنس ۾ [[آمريڪا]]، جرمني، اڻلي، اسپين ۽ فرانس سميت پرڏيهه مان مختلف ماهرن ۽ وفدن حصو ورتو. هن عالمي ڪانفرنس کان پهرين پيپلز پارٽي جي باني ۽ اڳوڻي صدر ۽ وزير اعظم ذوالفقار علي ڀٽو 1973ع ۾ پڻ هن تاريخي ماڳ جي اهميت کي دنيا آڏو آڻڻ لاءِ عالمي ڪانفرنس سڏائي هئي.&lt;ref&gt;[http://www.dawnnews.tv/news/1052136 موہن جودڑو : ماضی میں رقص کا مرکز - Pakistan - Dawn News&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسندا ==
* [[سنڌ جي تهذيب]]
* [[هڙپا]]
* [[مهر ڳڙهه]]
* [[موهن جو دڙو (فلم)]]
* [[راکي ڳڙھي]]
* [[شهري رٿابندي]]
* [[چانهون جو دڙو]]
* [[لاکين جو دڙو]] سکر سائيٽ ايريا ۾ آهي، جيڪو موهن جو دڙو وانگر آڳاٽو (قديم) آهي.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{World Heritage Sites in Pakistan|state=autocollapse}}{{سنڌ جي تاريخ}}
* [http://mohenjodarordforum.wetpaint.com/ Mohen Jo Daro]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.harappa.com Harappa.com]
* [http://www.Moenjodaro.org Moenjodaro.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190615043015/http://www.moenjodaro.org/ |date=2019-06-15 }}
* [http://www.travel-culture.com/pakistan/moen.shtml موين جو دڙو سفري مالومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181203160142/https://www.travel-culture.com/pakistan/moen.shtml |date=2018-12-03 }}
* [http://www.mnsu.edu/emuseum/archaeology/sites/middle_east/mohenjo_daro.html mnsu.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100601181841/http://www.mnsu.edu/emuseum/archaeology/sites/middle_east/mohenjo_daro.html |date=2010-06-01 }}
* [http://www.travel-culture.com/pakistan/moenjodaro-museum.shtml ''موئن جو دڙو ميوزم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819223728/http://www.travel-culture.com/pakistan/moenjodaro-museum.shtml |date=2017-08-19 }}

[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:سنڌو تهذيب]] 
[[زمرو:ضلعو لاڙڪاڻو]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ سياحت]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]]
[[زمرو:وادي سنڌ جي تهذيب]]
[[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:قديم ماڳ ۽ مڪان]]
[[زمرو:سنڌ ۾ گهمڻ جون جايون]]
[[زمرو:موھن جو دڙو جي تهذيب]] 
[[زمرو:تاريخ کان اڳ جو جوڙيل مجسمو]]
[[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]
[[زمرو:ايشيا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>93mm6rtnkgineomitc20vee1lydc1o2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>احمد ملاح</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2918</id>
    <revision>
      <id>401286</id>
      <parentid>330227</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T23:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7033" sha1="4tqaab6fq2mpm2s6oweny1zud6u4pfk" xml:space="preserve">{{Infobox writer &lt;!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --&gt;
| name          = مولوي احمد [[ملاح]]&lt;br/&gt;{{lang-en|'''Molvi Ahmed Mallah'''}}
| native_name   = 
| native_name_lang = sd
| image         = فائل:Mallah.jpg
| imagesize     =
| caption       =
| pseudonym     = &quot;احمد ملاح&quot;
| birth_name    = احمد
| birth_date    = {{birth date|df=yes|1877|02|01}}
| birth_place   = ڪُنڊي، ديھ لوھن [[ضلعو بدين]] [[سنڌ]]، برِ صغير
| death_date    = {{death date and age|df=yes|1969|07|19|1877|02|01}}
| death_place   = [[بدين]], [[سنڌ]]
| occupation    = [[شاعر]]، مُترجم
| nationality  = 
| ethnicity    = [[سنڌي شخصيتون|سنڌي]]
| citizenship  =
| education    = 
| alma_mater   = 
| period       = 
| genre        = 
| subject      = [[شاعري]]
| movement     = 
| notableworks = [[قرآن]] شريف جو منظوم ترجمو، شاعري
| spouse       = 
| partner      = 
| children     = 
| relatives    =
| influences   = 
| influenced   = [[سنڌي شاعري]]
| awards       = [[پرائڊ آف پرفارمنس]] (1978)
| signature    =
| website      = 
| portaldisp   =
}}
'''حاجي احمد ملاح''' ولد نانگو ملاح پھرين فيبروري [[1877ع]] تي ڳوٺ ڪنڊي ديهہ لوهڻ بدين ۾ پيدا ٿيو. پاڻ ممتاز عالم دين قادرالڪلام شاعر ۽ معروف اديب ٿي گذريو آهي. مولوي صاحب ڪيترائي ڪتاب لکيا پر سندن وڏو ڪارنامو اهو آهي تہ هن سڄو قرآن شريف سنڌي بيتن ۾ نورالقرآن جي عنوان سان پيش ڪيو. سندس ڪلام منفرد حيثيت رکي ٿو. جيڪو سنڌ ۾ عام جام ڳايو ويندو آهي.&lt;br&gt;
مولوي احمد ملاح 19 جولاءِ 1969ع تي بدين شهر جي اسپتال ۾ گذاري ويو. کيس آبائي قبرستان ۾ سپرد خاڪ ڪيو ويو.

== احوال ==
سنڌ جي بيمثال ۽ عوامي شاعر، مولوي حاجي احمد ملاح، [[بدين تعلقو|تعلقي بدين]] جي هڪ ڳوٺ ”ڪنڊيءَ“ ۾ پهرين فيبروري 1877ع تي جنم ورتو. سندس والد جو نالو ”نانگيو“ هو. هن شروعاتي تعليم، ڀڳڙا ميمڻ، ٻهڊميءَ، نانگي شاهه ۽ سجاول جي مڪتبن ۽ مدرسن مان حاصل ڪئي. بعد ۾ ”رپ“ مان تعليم مُڪمل ڪري دستاربندي ڪيائين. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن مختلف مڪتبن ۽ مدرسن ۾ درس ۽ تدريس جا فرض سرانجام ڏنا. نورمحمد منڌري، لاکي پير، ٻهڊميءَ ۽ ڪنڊيءَ جي مدرسن ۾ پڙهائيندو رهيو. ان کان پوءِ بدين جي مدرسي ”مظهرالعلوم“ ۾ معلم جي حيثيت سان پڙهائيندو رهيو. 1932ع ڌاري مذهبي فرقيواريت ۽ فسادن جي ڪري مدرسي کي خيرآباد چئي بدين جي هڪ علائقي ۾ گهر اڏي، غريب آباد محلو جوڙيائين، اتي ئي هڪ مدرسو ”انوارالعلوم“ قائم ڪري، سنڌ جي ناليوارن عالمن، مولانا عبدالوهاب، مولانا عبدالغفور سيتائي، مولوي محمود ۽ مولوي گل محمد کي معلم طور مقرر ڪيائين.

مولانا صاحب هڪ انقلابي شخصيت هو، جنهن خلافت تحريڪ ۾ ڀرپور حصو ورتو. 1922ع ۾ گرفتار ٿيو ۽ 4 مهينا جيل ڪاٽيائين. ”جميعت علماءِ سنڌ“ ۾ پڻ سرگرم رهيو.

مولوي حاجي احمد ملاح سنڌ جي وڏن ۽ اعليٰ پايي جي شاعرن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس شاعريءَ جو انداز عوامي آهي، جنهن کي جهر جهنگ ۾ ڳايو وڃي ٿو. سندس شاعريءَ جو وڏو حصو، مذهبي شاعريءَ تي ٻڌل آهي، تنهن هوندي به سندس شاعريءَ ۾ مزاحيه، جمالياتي ۽ انقلابي پهلو نمايان آهن. هيءُ تجنيسِ حرفيءَ جو شهنشاهه ۽ غزل جو سٺو شاعر تسليم ڪيو وڃي ٿو. سندس عالمي ڪارنامو، قرآن مجيد جو ”نورالقرآن“ جي نالي سان سنڌي بيتن ۾ منظوم ترجمو ڪرڻ آهي، بلاشڪ سندس انهيءَ عظيم ڪم سان سنڌي ٻوليءَ کي وڏو مقام حاصل ٿيو آهي. قرآن مجيد جو سڄي دنيا ۾ اهو پهريون منظوم ترجمو آهي. اُن جو پهريون ڇاپو ارباب الله جُڙئي مولانا صاحب جي زندگيءَ ۾ (1969ع ڌاري) ڇپائي پڌرو ڪيو. اُن ترجمي جو ٻيو ڇاپو مهراڻ آرٽس ڪائونسل حيدرآباد 1978ع ۾ ڇپائي منظر عام تي آندو، ان ۾ علامه غلام مصطفيٰ قاسميءَ جو مقدمو اعليٰ معيار جو شاهڪار آهي. هن قرآن پاڪ جي ترجمي جي اهميت کي محسوس ڪندي ڪجهه سال اڳ اهو سعودي عرب جي سرڪار پاران ڇپائي مفت تقسيم ڪيو ويو، ان جي ڇپائي ۽ گيٽ اپ تمام سهڻو ۽ اعليٰ درجي جو آهي. سندس شاعريءَ جي مجموعن مان ”ديوانِ احمد“، ”گلشنِ احمد“، ”گلزارِ احمد“، ”بياضِ احمد“، ”هيڪڙائي حق“، ”پيغام احمد“ ۽ ”غزليات احمد“ ڇپيل آهن. نثر ۾ هڪ ڪتاب ”معرفة الاالہ“ پڻ ڇپيل اٿس. سندس شخصيت، زندگي ۽ علمي خدمتن تي تاج جويي ”موحد شاعر مولانا حاجي احمد ملاح“ (2003ع) ترتيب ڏئي ڇپايو آهي. سنڌ جي هن بيمثال شاعر 19 جولاءِ 1969ع تي وفات ڪئي. سندس مزار بدين شهر ۾، معصومن جي مقام ۾ آهي. سندس هڪ ئي تصوير موجود هئي، نوجوان مصور حفيظ قريشيءَ ان تان خوبصورت تصوير پينٽ ڪئي آهي، جيڪا هن وقت مولانا صاحب جي واحد تصوير آهي. &lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=احمد%20ملاح%20مولوي احمد ملاح مولوي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{ڪچو}}
[[زمرو:بدين ضلعو کان ماڻهو]]
[[زمرو:بدين ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ماڻھو]]
[[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]]
[[زمرو:1877ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1969ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1969ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>4tqaab6fq2mpm2s6oweny1zud6u4pfk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اسلام</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2942</id>
    <revision>
      <id>401243</id>
      <parentid>337290</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T16:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="784" sha1="8t3ab3nf7jzu7lpjyr1ngwhqlam7fx6" xml:space="preserve">{{Infobox library classification |DDC=297|LCC=BP1-253|UDC=28}}
{{Cat main}}
{{commons category}}
{{wikiquote}}
{{portal|Islam}}

This [[Wikipedia:Category|category]] is for subcategories and articles either related to or on the subject of [[Islam]].

{{commons category}}
{{wikiquote}}
{{portal|اسلام}}
{{Cat main}}

[[زمرو:مذھب ۽ عقيدا]]
[[زمرو:ابراهيمي مذهب]]
[[زمرو:ايشيا ۾ مذھب]]
[[زمرو:ايشيا ۾ مذھب]]
[[زمرو:ڀارت ۾ مذھب]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ مذهب]]
[[زمرو:يورپ ۾ مذهب]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا بندي]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب ۽ فرقا]]

[[Category:Abrahamic religions]]
[[Category:Monotheistic religions]]</text>
      <sha1>8t3ab3nf7jzu7lpjyr1ngwhqlam7fx6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401244</id>
      <parentid>401243</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T16:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="717" sha1="aysp3wl6n9yalndzi9qpnhmlesl0tis" xml:space="preserve">{{Infobox library classification |DDC=297|LCC=BP1-253|UDC=28}}
{{Cat main}}
{{commons category}}
{{wikiquote}}
This [[Wikipedia:Category|category]] is for subcategories and articles either related to or on the subject of [[Islam]].{{portal|اسلام}}


[[زمرو:مذھب ۽ عقيدا]]
[[زمرو:ابراهيمي مذهب]]
[[زمرو:ايشيا ۾ مذھب]]
[[زمرو:ايشيا ۾ مذھب]]
[[زمرو:ڀارت ۾ مذھب]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ مذهب]]
[[زمرو:يورپ ۾ مذهب]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا بندي]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب ۽ فرقا]]

[[Category:Abrahamic religions]]
[[Category:Monotheistic religions]]</text>
      <sha1>aysp3wl6n9yalndzi9qpnhmlesl0tis</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401245</id>
      <parentid>401244</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T16:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="526" sha1="gj6ha8p5xwrueqcuwl18xce8qlgdmv6" xml:space="preserve">{{Infobox library classification |DDC=297|LCC=BP1-253|UDC=28}}
{{Cat main}}
{{commons category}}
{{wikiquote}}
{{portal|اسلام}}

[[زمرو:مذھب ۽ عقيدا]]
[[زمرو:ابراهيمي مذهب]]
[[زمرو:ايشيا ۾ مذھب]]
[[زمرو:ايشيا ۾ مذھب]]
[[زمرو:ڀارت ۾ مذھب]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ مذهب]]
[[زمرو:يورپ ۾ مذهب]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا بندي]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب ۽ فرقا]]</text>
      <sha1>gj6ha8p5xwrueqcuwl18xce8qlgdmv6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401246</id>
      <parentid>401245</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T16:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="835" sha1="soxsn7jc1oe0vqoiykgtz56xzk0gid9" xml:space="preserve">{{Infobox library classification |DDC=297|LCC=BP1-253|UDC=28}}
{{portal|اسلام}}
{{Cat main}}
{{commons category}}
{{wikiquote}}

هي [[:وڪيپيڊيا:زمرو|زمرو]] انهن ذيلي زمرن ۽ مضمونن لاءِ آهي جيڪي '''[[اسلام]]''' سان لاڳاپيل آهن يا ان جي موضوع تي ٻڌل آهن.

[[زمرو:مذهب]] 
[[زمرو:ابراهيمي مذهب]] 
[[زمرو:توحيدي مذهب]] 
[[زمرو:مذھب ۽ عقيدا]]
[[زمرو:ابراهيمي مذهب]]
[[زمرو:ايشيا ۾ مذھب]]
[[زمرو:ايشيا ۾ مذھب]]
[[زمرو:ڀارت ۾ مذھب]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ مذهب]]
[[زمرو:يورپ ۾ مذهب]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا بندي]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب ۽ فرقا]]</text>
      <sha1>soxsn7jc1oe0vqoiykgtz56xzk0gid9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قرآن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3864</id>
    <revision>
      <id>401249</id>
      <parentid>387582</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T16:49:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>401249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71010" sha1="q68k3wegu8ov79q8f22m5r7ptzti3tp" xml:space="preserve">{{Short description|Central religious text of Islam}}
{{About|the central religious text of Islam||Quran (disambiguation)}}
{{Infobox religious text
| religion = [[اسلام]]
| image  = Birmingham Quran manuscript full.jpg
| alt  = Quran opened, resting on a stand
| language = [[عربي ٻولي|ڪلاسيڪي عربي]]
| chapters = 114 سورتون ([[قرآن ۾ سورتن جي فهرست|فهرست]])
| period  = سال 610ع - 632ع (تقريبن 23 اسلامي سال)
| name  = قرآن مجيد
| caption  = [[برطانيا]] جي شهر، [[برمنگهم]] ۾ موجود حجازي رسم الخط ۾ لکيل قرآن جا ڪجهه لکيل محفوظا، جنهن جي [[ڪاربن ڊيٽنگ]] [[محمد|نبي ﷺ]] جي حياتي سان اوورليپ ڪري ٿي.
| subheader = ٱلْقُرْآن (عربي لکت)
| native_wikisource = القرآن الكريم
| orig_lang_code = ar
| wikisource = Quran
|verses=6,236 آيتون &lt;br&gt;6,348 آيتون (بسم الله سان گڏ)}}
[[فائل:Opened Qur'an.jpg|thumb|200px|قرآن]]
'''قرآن مجيد''' (عربي: ٱلْقُرْآن؛ لفظي معني، تلاوت) [[اسلام]] جي بُنيادي ۽ آخري الھامي ڪتاب آهي، جيڪا [[الله|اللہ تعالٰي]] طرفان آخري پيغمبر، [[محمد|محمد ﷺ]] تي وحي ذريعي نازل ڪئي وئي. اها 114 سورتن (سُورَة) ۽ 6000 کان وڌيڪ آيتن (آيَات، واحد: آيَة) ۾ ورهائل آهي. ان جي مذهبي اهميت کانسواء، ان کي وڏي پيماني تي [[عربي ادب]] ۾ بهترين ڪم قرار ڏنو وڃي ٿو ۽ [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] تي تمام گهڻو اثر ڪيو آهي۔&lt;ref&gt;{{cite book|title=Islam|last=Guillaume|first=Alfred|publisher=Penguin books|year=1954|location=Edinburgh|page=74|quote=It may be affirmed that within the literature of the Arabs, wide and fecund as it is both in poetry and in elevated prose, there is nothing to compare with it.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alpha2&quot;&gt;{{Cite book|title=Complete Idiot's Guide to World Religions|last1=Toropov|first1=Brandon|last2=Buckles|first2=Luke|date=2004|publisher=Alpha|isbn=978-1-59257-222-9|location=|page=126|oclc=|quote=Muslims believe that Muhammad's many divine encounters during his years in Mecca and Medina inspired the remainder of the Qur'an, which, nearly fourteen centuries later, remains the Arabic language's preeminent masterpiece.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Esposito2&quot;&gt;{{Cite book|title=Islam: The Straight Path|last=Esposito|first=John|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0-19-539600-3|edition=4th|page=21|quote=Throughout history, many Arab Christians as well have regarded it as the perfection of the Arabic language and literature.}}&lt;/ref&gt;

اسلامي عقيدي مطابق قرآن عربي ٻوليءَ ۾ تقريباً 23 سالن جي عرصي ۾ حضرت [[محمد]] صلي الله عليه وآله وسلم جَن تي نازل ٿيو۔ قرآن جي نازل ٿيڻ جي عمل کي وحي چيو ويندو آهي ۽ هِي ڪتاب مشهور فرشتي حضرت [[جبرئيل عليه السلام]] جي ذريعي محمد صلي الله عليه و آله وسلم جَن تي نازل ٿِيو۔ قرآن شريف ۾ 30 سيپارا آهن۔ جن ۾ نيڪي ۽ حڪمت جون ڳالهيون بيان ٿيل آهن۔ قرآن شريف [[فقہ|اسلامي قانون]] جو پهريون ماخذ بہ آهي۔ مسلمانن جو بنيادي عقيدو آهي تہ قرآن ۾ اڄ تائين ڪابہ کوٽ ناهي ٿي سگھي ۽ هِن کي دُنيا جو اڪيلو محفوظ ڪتاب هئڻ جي حيثيت حاصل آهي جنهن جو حقيقي مفهوم تبديل ناهي ٿي سگھيو ۽ پُوري دُنيا ۾ ڪروڙن جي تعداد ۾ ڇپجڻ جي باوجود بہ هِن جو متن هڪجهڙو آهي۔ هِن جي ترتيب نزولي نہ پر محمد صلي الله عليه وسلم جِي ڏسيل ترتيب مطابق اسلام جي پهرين خليفي [[ابوبڪر صديق|ابوبڪر صديق رضی اللہ تعالٰي عنہ]] جي خلافت جي دور ۾ هِن کي سهيڙيو ويو۔ هِن ڪَم جي اڳواڻي [[زيد بِن ثابت|زيد بِن ثابت انصاري رضی اللہ تعالٰي عنہ]] ڪَئي۔ قرآن جو سڀ کان پهريون ترجمو [[سلمان فارسي|حضرت سلمان فارسي رضی اللہ تعالٰي عنہ]] ڪيو، جيڪو [[سورہ فاتحہ|سورة الفاتحه]] جو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ترجمو هو۔

قرآن کي دنيا جي واحد ڪتاب جي حيثيت پڻ حاصل آهي جيڪو لکين ماڻهن کي زباني ياد آهي ۽ هِي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ ڪتاب آهي، جنهن کي [[مسلمان]] هر [[نماز]] ۾ پڙهندا آهن ۽ انفرادي طور تي تلاوت پڻ ڪندا آهن۔ قرآن جي تشريح کي اسلامي اصطلاح ۾ [[تفسير]] چيو ويندو آهي،جيڪو مختلف ٻولين ۾ ڪيو پيو وڃي۔ قرآن جو ترجمو پڻ دُنيا جي اهم ٻولين ۾ ٿِي چُڪو آهي۔ جڏهن تہ صرف [[سنڌي ٻولي|سِنڌي ٻوليءَ]] ۾ ترجمن جو چڱو تعداد آهي۔ مسلمان هر سال [[رمضان]] جي مهيني ۾ تراويح دوران گھٽ ۾ گھٽ هڪ ڀيرو مڪمل قرآن جماعت ساڻ ٻُڌندا آهن۔

قرآن اسلامي دُنيا ۾ مسلمانن جي عام زندگي، عقيدن ۽ نظرين، اسلامي فلسفي، اسلامي سياست، سماجيات، اخلاقيات، فني علمن جي تشڪيل ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي۔

عرب جڏھن سنڌ ۾ آيا تہ پاڻ سان گڏ اسلام جي تعليم لاءِ قرآن شريف بہ کڻي آيا۔ ان ڏس ۾ ڪيترن ئي مستند روايتن ۾ اچي ٿو تہ قرآن شريف جو پهريون ترجمو سنڌيءَ ۾ ڪيو ويو۔ قران پاڪ جو پھريون منظوم سنڌي ترجمو [[مولوي احمد ملاح]] (1877-1970ع) ڪيو اھي۔ ان کان علاوه ڪيترن ئي عالمن قرآن شريف جا سنڌيءَ ۾ ترجما ڪيا ۽ تفسير لکيا آهن۔&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]].&lt;/ref&gt;

==تفصيل==
'''قرآن مجيد''' ([[عربي]]: القرآن) [[اسلام]] جو مرڪزي متن آهي ۽ مسلمانن جو عقيدو آهي ته اها ڪلام الله آهي جيڪا سڌو سنئون نبي محمد تي نازل ٿيو. اها 114 سورتن ۽ 6000 کان وڌيڪ آيتن ۾ ورهايل آهي. اهو زباني طور [[الله]] طرفان آخري نبي محمد تي فرشتي [[جبرائيل]] ذريعي(تقريبن 23 سالن جي عرصي دوران) نازل ڪيو ويو. ان کي اسلام جي سچائي جڳ سڀ کان اهم معجزو ۽ وحي جي سلسلو، جيڪا آدم کان شروع ٿيو ۽ پيغمبرن تي ڪتابن [[توريت]]، [[زبور]] ۽ [[انجيل]] جي شڪل ۾ نازل ٿيندي، محمد تائين پهتو، جو خاتمو سمجهيو ويندو آهي.

مسلمانن جو عقيدو آهي ته قرآن الله جو ڪلام ۽ زندگي جي سڀني پهلوئن لاءِ هڪ مڪمل ضابطه اخلاق آهي، جيڪا نبي تي وحي جي صورت ۾ اتاريو ويو ۽ صحابه هن کي تحريري صورت ۾ رڪارڊ ڪيا. محمد جي وصال کانپوء پهرين راشد خليفي، [[ابوبڪر]] جي حڪم تي، [[صحابه]] (جنهن ان جا ڪجهه حصا لکيل شڪل ۾ محفوظ ڪيا يا زباني حفظ ڪيا هئا) پاران مرتب ۽ هڪ جاء تي لکيل شڪل ۾ ترتيب ڏنو ويو. پوء ٽيون راشد خليفي، [[عثمان]] جي دور ۾ هن جو هڪ معياري نسخو (هاڻي عثماني نسخي جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) تيار ڪيو ويو ۽ هن جي نقلون تمام علائقن ۾ هڪ متفقه نسخي طور موڪلايون ويو. اها قرآن جو متفقه نسخو آهي ۽ سجي دنيا ۾ مسلمانن پاس موجود لکيل قرآن جا نسخا ڪابه تبديلي جي بغير، هن نسخي جي نقل آهن. اهو عربي جي مختلف لهجن ۾، بغير ڪنهن معنيٰ ۾ تبديلي جي، تلاوت ڪيو ويندو آهي.

Al Quran is the central [[religious text]] of [[Islam]], believed by [[Muslims]] to be a [[Waḥy|revelation]] directly from [[God in Islam|God]] (''[[Allah|Allāh]]''). It is organized in 114 chapters ({{Transliteration|ar|[[surah]]}}, {{pl.}} {{Transliteration|ar|suwer}}) which consist of individual verses (''{{Transliteration|ar|[[āyah]]}}''). Besides its religious significance, it is widely regarded as the finest work in [[Arabic literature]],&lt;ref&gt;{{cite book |last=Guillaume |first=Alfred |title=Islam |publisher=Penguin books |year=1954 |location=Edinburgh |page=74 |quote=It may be affirmed that within the literature of the Arabs, wide and fecund as it is both in poetry and in elevated prose, there is nothing to compare with it.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alpha&quot;&gt;{{Cite book |last1=Toropov |first1=Brandon |title=Complete Idiot's Guide to World Religions |last2=Buckles |first2=Luke |date=2004 |publisher=Alpha |isbn=978-1-59257-222-9 |location= |page=126 |oclc= |quote=Muslims believe that Muhammad's many divine encounters during his years in Mecca and Medina inspired the remainder of the Qur'an, which, nearly fourteen centuries later, remains the Arabic language's preeminent masterpiece.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Esposito&quot;&gt;{{Cite book |last=Esposito |first=John |title=Islam: The Straight Path |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-19-539600-3 |edition=4th |page=21 |quote=Throughout history, many Arab Christians as well have regarded it as the perfection of the Arabic language and literature.}}&lt;/ref&gt; and has significantly influenced the [[Arabic|Arabic language]]. It is the object of a modern field of academic research known as [[Quranic studies]].

Muslims believe the Quran was orally revealed by God to the final Islamic [[Prophets and messengers in Islam|prophet]] [[Muhammad in Islam|Muhammad]] through the [[Angel#Islam|angel]] [[Gabriel#Islam|Gabriel]] incrementally over a period of some 23 years, beginning on the [[Night of Power|Laylat al-Qadr]], when Muhammad was 40, and concluding in 632, the year of his death. Muslims regard the Quran as Muhammad's most important [[Islamic view of miracles|miracle]], a proof of his [[prophets and messengers in Islam|prophethood]], and the culmination of a series of divine messages starting with those revealed to the first Islamic prophet [[Adam in Islam|Adam]], including the [[Islamic holy books|holy books]] of the [[Torah in Islam|Torah]], [[Zabur|Psalms]], and [[Gospel in Islam|Gospel]] in Islam.

The Quran is believed by Muslims to be God's own divine speech providing a complete code of conduct across all facets of life. This has led [[Schools of Islamic theology|Muslim theologians]] to fiercely debate whether the Quran was &quot;[[Quranic createdness|created or uncreated]].&quot; According to tradition, several of Muhammad's [[Companions of the Prophet|companions]] served as scribes, recording the revelations. Shortly after Muhammad's death, the Quran was compiled on the order of the first caliph [[Abu Bakr]] ({{Reign|632|634}}) by the companions, who had written down or memorized parts of it. Caliph [[Uthman]] ({{Reign|644|656}}) established a standard version, now known as the [[Uthmanic codex]], which is generally considered the archetype of the Quran known today. There are, however, [[Qira'at|variant readings]], with some differences in meaning.

The Quran assumes the reader's [[Biblical and Quranic narratives|familiarity with major narratives]] recounted in the [[Biblical canon|Biblical]] and [[Apocrypha|apocryphal texts]]. It summarizes some, dwells at length on others and, in some cases, presents alternative accounts and interpretations of events. The Quran describes itself as a book of guidance for humankind ({{qref|2|185|pl=y}}). It sometimes offers detailed accounts of specific historical events, and it often emphasizes the [[Islamic ethics|moral significance]] of an event over its narrative sequence.

Supplementing the Quran with explanations for some cryptic Quranic narratives, and rulings that also provide the basis for [[Islamic law]] in most denominations of Islam, are [[hadith]]s—oral and written traditions believed to describe words and actions of Muhammad. During [[Prayer#Islam|prayers]], the Quran is recited only in Arabic. Someone who has memorized the entire Quran is called a {{transliteration|ar|[[Hafiz (Quran)|hafiz]]}}. Ideally, verses are recited with a special kind of [[Prosody (linguistics)|prosody]] reserved for this purpose called {{transliteration|ar|[[tajwid]]}}. During the month of Ramadan, Muslims typically complete the recitation of the whole Quran during {{transliteration|ar|[[tarawih]]}} prayers. In order to extrapolate the meaning of a particular Quranic verse, Muslims rely on [[exegesis]], or commentary rather than a direct translation of the text.
{{Quran|expanded=all}}

== نالي جو سبب، معنيٰ ۽ نالا ==
=== لفظ قرآن ===
قرآن شريف ”قرآن“ عربي زبان جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ گهڻو پڙهيل ڪتاب يا قرئت ڪيل آهي. قرآن ۾ لفظ ”قرآن“ تقريباً 70 ڀيرا آيو آهي ۽ چند معنائن ۾ استعمال ٿيو آهي. هِي عربي ٻولي جي فعل قرأ جو مصدر آهي جنهن جي معنيٰ آهي ”هُن پڙهيو“ يا ”هُن تلاوت ڪَئي“. سرياني ٻوليءَ ۾ هِن جي مساوي آمد (ܩܪܝܢܐ) qeryānā) جو لفظ آهي جنهن جو مطلب آهي ”صحيفو پڙهڻ“ يا ”سبق“&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Comprehensive Aramaic Lexicon&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://cal.huc.edu/searchroots.php?pos=N&amp;lemma=qryn |access-date=2016-07-30 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103013925/http://cal.huc.edu/searchroots.php?pos=N&amp;lemma=qryn |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. جيتوڻيڪ کوڙ مغربي عالم هِن لفظ کي سرياني ٻوليءَ مان ورتل سمجھن ٿا، پر اڪثر مسلمان عالم هِن جي اصل خود لفظ قرأ کي قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;http://www.britannica.com/eb/article-68890/Quran&lt;/ref&gt;. بهرحال محمد جي دور ۾ هِي هڪ عربي اصطلاح ٿِي چُڪي هُئي&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;. لفظ قرآن جو هڪ اهم مطلب ”تلاوت ڪرڻ“ آهي جيئن قرآن جي شروعاتي آيت ۾ بيان ڪيل آهي : ”يقيناً هِن کي سهيڙڻ ۽ هِن جي تلاوت اسانجي ذميداري آهي“.&lt;ref&gt;القرآن:75:17&lt;/ref&gt;
ٻين آيتن ۾ قرآن جو مطلب ”هڪ خاص حصو جنهن جي تلاوت (محمد صلي الله عليه وسلم) ڪئي“ به آهي نماز ۾ تلاوت جي هِن مطلب جو کوڙ جاين تي ذڪر ٿيل آهي جيئن هِن آيت ۾ آهي : “۽ جڏهن قرآن پڙهيو وڃي تہ اُن کي غور سان ٻُڌو ۽ خاموش رهو“&lt;ref&gt;القرآن: 7:204&lt;/ref&gt;. جڏهن تہ ٻين صحيفن جيئن توريت ۽ انجيل سان گڏ اهو لفظ استعمال ڪيو وڃي تہ اُن جو مطلب ”ترميم ٿيل صحيفو“ پڻ ٿي سگھي ٿو.

=== فرقان ===
قرآن پنهنجي پاڻ کي الفرقان (حق ۽ باطل وچ ۾ فرق ڪندڙ)، امّ الڪتاب، هديٰ (رهنمائي)، حڪمة (دانائي)، ذڪر (ياد) ۽ تنزيل (وحي يا مٿان کان هيٺ موڪلي ويندڙ شئي) بيان ڪري ٿو. هڪ ٻي اصطلاح الڪتاب به آهي، جيئن ته عربي ٻوليءَ ۾ ٻيا صحيفا مثال طور توريت ۽ انجيل لاءِ به استعمال ٿئي ٿي. قرآن مان اسم صفت ”قرآني“ آحي. مصحف جي اصطلاح اڪثر مخصوص قرآني مسودن لاءِ استعمال ٿئي ٿِي پر اِن سان گڏ ئي هِي اصطلاح قرآن ۾ گذريل ڪتابن لاءِ پڻ استعمال ٿِي آهي.&lt;br&gt;تفھيم القرآن مطابق فرقان ان شئي کي چئبو آهي جنھن سان حق ۽ باطل جو فرق چٽو ٿئي ۽ اردو ۾ ان جي سڀ کان وڌيڪَ ويجھو لفظ '''کسوٹی''' (ڪسوٽي) آهي. مولانا مودودي مطابق قرآن ۾ لفظ فرقان جو استعمال جو مطلب آھي دين جو اھڙو علم ۽ سمجھ جنھن سان ماڻھو حق ۽ باطل ۾ تميز ڪندو آھي.&lt;ref&gt;{ تفھيم القرآن، جلد 1 ، صه 76 ، مولانا ابوالاعلي مودودي، ادارہ ترجمان القرآن لاھور}&lt;/ref&gt;.

=== قرآن ۽ مذھب ===
قرآن ۾ مذهب جو اهو تصور ڏنو ويو آهي ته سڀ مذهب هڪ آهن. اهو هڪ هجڻ انهيءَ مقصد ۽ مفهوم ۾ نہ آهي تہ سڀئي مذهب پنهنجي موجوده شڪل ۽ صورت ۾ هڪ جهڙا ۽ سچا آهن. پر ان جو مطلب اهو آهي تہ پنهنجي اصل جي اعتبار کان سڀ مذهب هڪ هئا. پر پوءِ جي تبديلي، ڦيرڦار ۽ واڌاري جي نتيجي ۾ اهي هڪ ٻئي کان مختلف ٿي ويا. قرآن شريف ۾ ارشاد ٿيو آهي تہ:

{{quote|کَانَ النَّاسُ اُمَّۃً وَّاحِدَۃً ۟ فَبَعَثَ اللہُ النَّبِیّٖنَ مُبَشِّرِیۡنَ وَمُنۡذِرِیۡنَ ۪ وَ اَنۡزَلَ مَعَہُمُ الْکِتٰبَ بِالْحَقِّ لِیَحْكُمَ بَیۡنَ النَّاسِ فِیۡمَا اخْتَلَفُوۡا فِیۡہِ ؕ وَمَا اخْتَلَفَ فِیۡہِ اِلَّا الَّذِیۡنَ اُوۡتُوۡہُ مِنۡۢ بَعْدِ مَا جَآءَتْہُمُ الْبَیِّنٰتُ بَغْیًۢا بَیۡنَہُمْ ۚ فَہَدَی اللہُ الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡا لِمَا اخْتَلَفُوۡا فِیۡہِ مِنَ الْحَقِّ بِاِذْنِہٖ ؕ وَاللہُ یَہۡدِیۡ مَنۡ یَّشَآءُ اِلٰی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیۡمٍ (البقرہ:213)&lt;br&gt;
''ترجمو'':”۽ (سڀ) ماڻهو هڪ امت هئا، پوءِ (ڦري اختلاف ۾ پيا، تنهنڪري) الله نبين کي خوشخبري ڏيندڙ ۽ ڊيڄاريندڙ ڪري موڪليو ۽ انهن سان گڏ سچ سان ڪتاب لاٿائين ته جيئن ماڻهن جي وچ ۾ جنهن جي باري ۾ جهڳڙو ڪن ٿا، فيصلو ڪري ۽ ان ۾ اختلاف نه ڪيو. مگر جن کي اهو (ڪتاب) ڏنو ويو. پڌرن حڪمن اچڻ بعد پاڻ ۾ ساڙ سبب (اختلاف ڪيائون) پوءِ جنهن بابت جهڳڙو ڪيائون، ان ۾ حق سان الله پنهنجي حڪم مطابق مومنن کي سڌي رستي جي هدايت ڏني ۽ الله جنهن کي گهري ان کي سڌي رستي جي طرف رهنمائي ڪري ٿو.“.|Quran|}}

قرآن ڪريم جي ان آيت ۾ مذهبن جي جيڪا نوعيت ٻڌائي وئي آهي، سا هيءَ آهي ته خدا انسانيت جي شروعات هڪ پيغمبر سان ڪئي. ان کي پنهنجي علم سان نوازيو، ته جيئن اهو ماڻهن کي ان علم کان واقف ڪرائي.

قرآن شريف ۾ ٻڌايو ويو آهي تہ:

{{quote|فَاِنَّ مَعَ الۡعُسۡرِ یُسۡرًا لا اِنَّ مَعَ الۡعُسۡرِ یُسۡرًا (الم نشرح: 5 کان 6)&lt;br&gt;
”پوءِ بيشڪ ڏک سان گڏ سک آهي. بيشڪ ڏک سان گڏ سک آهي.“|Quran|}}

انهن لفظن ۾ فطرت جو هڪ قانون ٻڌايو ويو آهي، جنهن کي خدا ابدي طور تي سڄيءَ دنيا ۾ قائم ڪري رکيو آهي. ماڻهو چاهي ڪهڙي به ملڪ ۽ ڪهڙي به زماني ۾ هجي. اهو ڪهڙي به حالت ۾ هجي، هر هنڌ ۽ هر حال ۾ اهي فطرت جي ان قانون کي ڪم ڪندي ڏسندا.
موجوده دنيا ان رنگ ۽ ڍنگ تي ٺهيل آهي تہ، هتي ڪنهن بہ شخص جي لاءِ سدائين هڪجهڙيون حالتون ناهن هونديون.&lt;ref&gt;{{Citation |title=انسانيت جي تعمير (مولانا وحيد الدين خان / خالد ڀٽي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=307 |accessdate=2016-09-13 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912090236/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=307 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ڪتاب: انسانيت جي تعمير، مولانا وحيد الدين خان&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
اسلامي روايتن مطابق محمد (صلي الله عليه وسلم) تي پهريون ڀيرو غارِ حرا ۾ اُن وقت نازل ٿِي جڏهن پاڻ تنهائيءَ ۾ عبادت لاءِ اُتي ويل هُئا. ان کان پوءِ هِي سلسلو ”وحي“ 23 سالن تائين جاري رهيو. حديثن ۽ اسلامي تاريخ مطابق مديني واري هجرت کان پوءِ جڏهن محمد جَن اُتي هڪ آزاد اسلامي معاشرو قائم ڪري ورتو ته پاڻ پنهنجن صحابين کي قرآن جي تلاوت ۽ ان جي روزانه نازل ٿيڻ واري حڪمن کي ياد ڪرڻ ۽ ٻين کي سيکارڻ جو حڪم فرمايائون. روايتن ۾ هِي به آيل آهي ته بدر واري ويڙھ (جنگ بدر) کان پوءِ جڏهن ”قريش“ جا کوڙ ماڻهون مسلمانن وٽ قيدي بڻجي آيا ته اُنهن ۾ کوڙ ماڻهن مسلمانن کي لکڻ پڙهڻ سيکارڻ جي بدلي پنهنجي آزادي حاصل ڪئي. اهڙي طرح آهستي آهستي کوڙ مسلمان ٿيڻ لڳا.
قرآن کي پٿرن، هڏين ۽ کجين جي ڦرهن تي لکيو ويو. اڪثر سورتون شروعاتي مسلمانن جي استعمال هيٺ هيون ڇوته اُن جو ذڪر سُنّي ۽ شيعه ٻنهي جي روايتن ۾ مليو آهي. جيئن ته محمد (صلي الله عليه وسلم) جو قرآن کي تبليغ لاءِ استعمال ڪرڻ، دعائن ۾ اُن جو پڙهيو وڃڻ ۽ تلاوت جي انداز ۾ بيان ڪرڻ جو ذڪر حديثن مان ملي ٿو. 632 عيسويءَ ۾ محمد (صلي الله عليه وسلم) جي وفات تائين قرآن هڪ ڪتاب جي شڪل ۾ موجود نه هو. سڀئي عالم اِن ڳالھ تي متفق آهن تہ محمد صلي عليه وسلم جَن خُود وحي جِي ڪتابت نہ ڪندا هُئا.

صحيح بخاري ۾ محمد (صلي الله عليه وسلم) جي وحي جي ڪيفيت جو حال هِيئن لکيل آهي ته ”بسا اوقات (وحي) گھنٽي وڄڻ وانگيان نازل ٿيندي هُئي“ ۽ عائشه کان روايت آهي ته، ”مون هڪ تمام ٿڌي ڏينهن ۾ حضور تي وحي نازل ٿيندي ڏٺو ۽ (جڏهن وحي ختم ٿِي ته ) سندن مٿي تي پَگھر جا ڦُڙا ٽِمي رهيا هُئا“. قرآن جي بيان مطابق محمد (صلي الله عليه وسلم) تي پهرين وحي هڪ ڪشف سان نازل ٿِي هُئي. وحي نازل ڪرڻ واري هستي جي باري ۾ هِي بيان ڪيو ويو آهي ”مضبوط طاقتن وارو“ اُهو جيڪو ”بلند ترين اُفق تي هو. پوءِ هُو ويجهو آيو، پوءِ هُو هيٺ لٿو. ايتري تائين جو هُو ٻن وکن جي مفاصلي تي ٿي ويو اُن کان به ويجھو“.
ويلچ (Welch) جيڪو هڪ اسلامي عالم آهي، Encyclopedia of Islam ۾ لکي ٿو ته هُو اهو يقين رکن ٿا ته وحي جي نزول وقت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ڪيفيتن جي ظاهري شڪل بيان ڪئي وئي آهي اُها صحيح ٿي سگھي ٿِي ڇاڪاڻ ته وحي جي نازل ٿيڻ کان پوءِ ڪافي پريشان ٿي ويا هُئا. ويلچ مطابق، وحي جي موقعي تي محمد (صلي الله عليه وسلم) کي ڇرڪائيندڙ جھٽڪا سندن ويجھن ماڻهن لاءِ اِن ڳالھه جو ثبوت بڻيا هوندا ته محمد (صلي الله عليه وسلم) جِي وحي جو مبدا مافوق الفطرت آهي. مُحمد (صلي الله عليه وسلم) جا ناقدين انهن مشاهدن جي آڌار تي کين مجنون، جادوگر سڏيندا هُئا ڇوته عربن جي تاريخ ۾ اهڙا کوڙ ٻيا ماڻهون بہ اهڙن تجربن جا دعويدار هُئا. ويلچ وڌيڪ اِهو بہ چوي ٿو تہ هِي ڳالھ اڻ چِٽِي آهي تہ اهڙا مشاهدا محمد (صلي الله عليه وسلم) جي نبوت جي دعويٰ کان پهرين آهن يا پوءِ جا.

قرآن محمد (صلي الله عليه وسلم) کي اُمّي قرار ڏنو آهي جنهن جو عام طور تي ”اڻ پڙهيل“ مطلب ٿئي ٿو. پر اِن جو مطلب حقيقت ۾ ڪُجھه ڳُوڙهو آهي. قرون وسطيٰ جا مفسّر جهڙوڪه طبري مطابق هِن اصطلاح جا ٻه مطلب آهن: پهريون هِي ته عام طور تي لکڻ ۽ پڙهڻ جي قابل نه هجڻ جڏهن ته ٻيو هِي ته گذريل ڪتابن ۽ صحيفن کان اڻڄاڻ هُجڻ. (جيئن ته اڪثر مفسّر پهرين مطلب کي وڌيڪ ترجيح ڏيندا آهن). ان کان علاوه، محمد جو ناخوانده هُجڻ سندن نبوّت جي سچائيءَ جو هڪ دليل سمجھيو وڃي ٿو. جيئن ته امام فخر الدين رازي چون ٿا تہ، جيڪڏهن محمد (صلي الله عليه وسلم) لکڻ پڙهڻ تي پوري مهارت رکندا هُئا تہ اُن تي هِي شڪ ڪري سگھجي ٿو ته اُنهن پنهنجي ابن ڏاڏن جا ڪتاب پڙهيا هوندا. ڪُجهه عالم جهڙوڪه ”واٽ“ ٻين معنيٰ کي وڌيڪ ترجيح ڏين ٿا.

محمد (صلي الله عليه وسلم) جو ذڪر پاڪ قرآن شريف ۾ چار ڀيرا، حضرت ابراهيم جو ذڪر 79 ڀيرا، حضرت موسا جو ذڪر 136 ڀيرا ۽ فرعون جو ذڪر 74 ڀيرا آيو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;Book: Did Muhammad Exist?”, Robert Spencer&lt;/ref&gt;

== ترتيب ==
=== قرآن جا باب ۽ ورهاست ===
قرآن هڪ وڏو ڪتاب ڪتاب آهي، اُن جي ورهاست حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جَن پنهنجي زندگيءَ ۾ فرمائي چُڪا هُئا ۽ اِها رهنمائي ڪري چُڪا هُئا ته هِن آيت کي ڪهڙي سورت ۾ ڪِٿي رکڻو آهي. پاڻ صلي الله عليه وسلم جي زندگي ۾ قرآن جا بيشمار حافظ هُئا ۽ محمد صلي الله عليه وسلم شعبان ۽ رمضان جي مهينن ۾ قرآن جو کوڙ ڀيرا ختمو پڙهندا هُئا جيڪو ظاهر آهي ته ڪنهن ترتيب کان بغير ممڪن ناهي. قرآن جو اعجاز هِي آهي ته اڄ تائين ۾ ڪابه تبديلي ناهي ٿِي سگھي. پهرين صدي هجري ۾ لکيل قرآن جيڪو ترڪي جي عجائب گھر ۾ توپ ڪاپي ۾ آهي يا ايران جي شهر مشهد ۾ امام علي رضا عليه السلام جي روضه جي عجائب گھر ۾ آهي، ان ۾ بعينه هِي ئي قرآن خطِ ڪُوفي ۾ ڏسي سگھجي ٿو جيڪو اڄ جديد طباعت کان پوءِ به اسانجي اڳيان آهي. هِن کي ستن (7) منزلن ۾ ورهايو ويو آهي، ان کان علاوه هِن جي هڪ کي ٽيهن (30) سيپارن ۾ پڻ ورهايو ويو آهي.
قرآن کي سورتن ۾ پڙهڻ ورهايو ويو آهي. قرآن ۾ 114 سورتون آهن جنهن مان ڪُجهه وڏيون ۽ ڪُجهه ننڍيون آهن. سڀ کان وڏي سورة البقرة آهي. سورتن ۾ موجود مضمون کي آيتن جي شڪل ۾ ورهايو ويو آهي. قرآن ۾ 6،666 آيتون آهن. هيٺ هِن جي ورهاست پيش ڪئي وئي آهي.
مختلف حديثن ۽ روايتن مان ڄاڻ ملي ٿي ته خليفي عبدالملڪ جي خلافت جي دور ۾ جڏهن حجاج بن يوسف عراق جو گورنر هو، ته ان قران پاڪ ۾ تصيح ڪري ان جا نوان جُلد انهن سڀني علائقن ۾ ورهايا جيڪي عربن جي صاحبي هيٺ هئا.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;
 {| cellpadding=&quot;0&quot; border=&quot;0&quot;
|----
|
{| cellpadding=&quot;2&quot; border=&quot;2&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|----
! rowspan=&quot;2&quot; | منزل || rowspan=&quot;2&quot; |جز یا سیپارہ|| colspan=&quot;2&quot; | ابتداء
! rowspan=&quot;2&quot; | منزل || rowspan=&quot;2&quot; | جز یا سیپارہ || colspan=&quot;2&quot; | ابتداء
|----
! سورت نمبر || آیت نمبر || سورت نمبر || آیت نمبر
|----
| rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot; | 1 || align=&quot;center&quot; | 1 || align=&quot;center&quot; | 1 || align=&quot;center&quot; | 1
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | 4 || align=&quot;center&quot; | 15 || align=&quot;center&quot; | 17 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 2 || align=&quot;center&quot; | 2 || align=&quot;center&quot; | 142
| align=&quot;center&quot; | 16 || align=&quot;center&quot; | 18 || align=&quot;center&quot; | 75
|----
| align=&quot;center&quot; | 3 || align=&quot;center&quot; | 2 || align=&quot;center&quot; | 253
| align=&quot;center&quot; | 17 || align=&quot;center&quot; | 21 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 4 || align=&quot;center&quot; | 3 || align=&quot;center&quot; | 92
| align=&quot;center&quot; | 18 || align=&quot;center&quot; | 23 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 5 || align=&quot;center&quot; | 4 || align=&quot;center&quot; | 24
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 19 || align=&quot;center&quot; | 25 || align=&quot;center&quot; | 21
|----
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 6 || align=&quot;center&quot; | 4 || align=&quot;center&quot; | 148
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | 5 || align=&quot;center&quot; | 27 || align=&quot;center&quot; | 26
|----
| rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot; | 2 || align=&quot;center&quot; | 5 || align=&quot;center&quot; | 1
| align=&quot;center&quot; | 20 || align=&quot;center&quot; | 27 || align=&quot;center&quot; | 60
|----
| align=&quot;center&quot; | 7 || align=&quot;center&quot; | 5 || align=&quot;center&quot; | 83
| align=&quot;center&quot; | 21 || align=&quot;center&quot; | 29 || align=&quot;center&quot; | 45
|----
| align=&quot;center&quot; | 8 || align=&quot;center&quot; | 6 || align=&quot;center&quot; | 111
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 22 || align=&quot;center&quot; | 33 || align=&quot;center&quot; | 31
|----
| align=&quot;center&quot; | 9 || align=&quot;center&quot; | 7 || align=&quot;center&quot; | 88
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | 6 || align=&quot;center&quot; | 35 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 10 || align=&quot;center&quot; | 8 || align=&quot;center&quot; | 41
| align=&quot;center&quot; | 23 || align=&quot;center&quot; | 36 || align=&quot;center&quot; | 22
|----
| align=&quot;center&quot; | 11 || align=&quot;center&quot; | 9 || align=&quot;center&quot; | 94
| align=&quot;center&quot; | 24 || align=&quot;center&quot; | 39 || align=&quot;center&quot; | 32
|----
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | 3 || align=&quot;center&quot; | 11 || align=&quot;center&quot; | 10 || align=&quot;center&quot; | 1
| align=&quot;center&quot; | 25 || align=&quot;center&quot; | 41 || align=&quot;center&quot; | 47
|----
| align=&quot;center&quot; | 12 || align=&quot;center&quot; | 11 || align=&quot;center&quot; | 6
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 26 || align=&quot;center&quot; | 46 || align=&quot;center&quot; | 2
|----
| align=&quot;center&quot; | 13 || align=&quot;center&quot; | 12 || align=&quot;center&quot; | 53
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | 7 || align=&quot;center&quot; | 50 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 14 || align=&quot;center&quot; | 15 || align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 27 || align=&quot;center&quot; | 51 || align=&quot;center&quot; | 31
|----
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;3&quot; |
| align=&quot;center&quot; | 28 || align=&quot;center&quot; | 58 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 29 || align=&quot;center&quot; | 67 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 30 || align=&quot;center&quot; | 78 || align=&quot;center&quot; | 2
|}
تلاوت لاءِ قرآن کي ستن منزلن ۾ (منزل جو جمع) ورهايل آهي. هِن جو فلسفو هِي آهي ته هڪ منزل روزانو تلاوت ڪرڻ سان هڪ هفتي ۾ قرآن مڪمل پڙهي سگھجي ٿو. هڪ مهيني ۾ قرآن جِي مڪمل تلاوت ڪرڻ لاءِ ان کي ٽيهن سيپارن (حصن) ۾ ورهايو ويو آهي. قرآن ۾ 114 سورتون آهن. هر سورة بسم الله الرحمان الرحيم سان شروع ٿئي ٿِي صِرف سورة التوبه کان سواءِ. سڀ کان پهرين سورة الفاتحه آهي ۽ سڀ کان آخري سورة الناس آهي. سڀ کان وڏي سورة البقرة آهي (جنهن ۾ ٻه سئو ڇهاسي آيتون آهن) ۽ سڀ کان ننڍي سورة الڪوثر آهي جنهن ۾ صِرف ٽي (3) آيتون آهن.
&lt;li&gt;ڪِٿي ته هڪ سيپارو ٻن حصن ۾ به ورهايو ويو آهي جنهنکي احزاب چيو ويندو آهي جيڪو ”حزب“ جو جمع آهي. هر حزب جا چار ”ارباع“ آهن.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;هر سورت ۾ ٽي کان وٺي ٻه سئو ڇهاسي آيتون آهن. عام طور تي وڏيون سورتون شروع وارن سيپارن ۾ ۽ ننڍيون سورتون آخري سيپارن ۾ آهن.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;قرآن جنهن سورت جو اڪثر حصو هجرتِ مدينه کان پهرين نازل ٿيو اُنکي مڪي سڏيو ويندو آهي ۽ جيڪا هجرتِ مدينه کان پوءِ نازل ٿِي انکي مدني سڏيو ويندوآهي.&lt;/li&gt;
|}
موجوده زماني ۾ ننڍي کنڊ جي عالمن قرآن جي نظم (ترتيب) تي گھڻو ڪم ڪيو آهي ۽ ان لحاظ کان قرآن کي مضمونن ۽ ترتيب جي لحاظ کان بابن ۾ تقسيم ڪيو ويو آحي. حميد الدين فراهي، امين احسن اصلاحي ۽ جاويد احمد غامدي جو ڪم هِن سلسلي ۾ نمايان آهي. انهن عالمن قرآن جي سورتن کي ستن بابن ۾ ورهايو آهي. انهن جي ڪم جو خلاصو جاويد احمد غامدي جي الفاظن ۾ هيئن آهي ته :
{{quote|قرآن کي ستن (7) بابن ۾ ورهايو آهي، هرهڪ باب ، هڪ يا هڪ کان وڌيڪ مڪي سورتن سان شروع ٿئي ٿو ۽ هڪ يا هڪ کان وڌيڪ مدني سورتن تي ختم ٿئي ٿو. 
پهريون باب فاتحه کان شروع ٿئي ٿو ۽ مائده تي ختم ٿئي ٿو. هِن فاتحه مڪي باقي چار مدني سورتون آهن. ٻيون باب انعام ۽ اعراف، ٻن مڪي سورتن سان شروع ٿئي ٿو ۽ ٻِن مدني سورتن انفال ۽ توبه تي ختم ٿئي ٿو. ٽئين باب ۾ يونس کان مومنون تائين پهريون چوڏهن (14) سورتون مڪي آهن ۽ آخر ۾ هڪ سورت نور مدني آهي. 
چوٿون باب فرقان سان شروع ٿئي ٿو، احزاب تي ختم ٿئي ٿو. هِن ۾ پهريون اٺ (8) سورتون مڪي آهن ۽ آخر ۾ هڪ، يعني احزاب مدني آحي. پنجون باب ”سبا“ کان شروع ٿئي ٿو، حجرات تي ختم ٿئي ٿو. هِن ۾ تيرهن (13) سورتون مڪي ۽ آخر ۾ ٽي (3) سورتون مدني آهن. ڇهون باب ”ق“ سان شروع ٿئي ٿو ۽ ”تحريم” تي ختم ٿئي . هِن ۾ ست (7) مڪي ۽ 10 مدني سورتون آهن. ستوب باب ”ملڪ“ کان شورع ٿئي ٿو ۽ ”ناس“ تي ختم ٿئي ٿو. هِن ۾ آخري ٻه سورتون، مدني ۽ باقي سڀ مڪي آهن. هِن ۾ هر باب جو هڪ موضوع آهي ۽ اُن ۾ سورتون موضوعن جي حساب سان ترتيب ۾ ڏنل آهن. 
پهرين باب جو موضُوع يهود ۽ نصارا تي اتمام حجت، ان جي جاءِ تي بني اسماعيل ۾ هڪ نئين اُمت جي تاسيس، اُن جو تزڪيو ۽ پاڪائي ۽ ان سان گڏ خدا جو آخري عهدو پيمان آهي. ٻئي باب ۾ عرب جي مشرڪن تي اتمام حجت، مسلمانن جو تزڪيو ۽ پاڪائي ۽ خدا جي آخري دينونت جو بيان آهي. ٽئين، چوٿين، پنجين ۽ ڇهين باب جو موضوع هڪ ئي آهي ۽ اهو ”اندار و بشارت ۽ تزڪيو ۽ پاڪائي“ آهي.
ستين ۽ آخري باب جو موضوع قريش جي سردارن کي اندارِ قيامتم، انهن تي اتمام حجت، ان جي نتيجي ۾ انهن تي عذاب جي وعيد ۽ نبي صلي الله عليه وسلم لاءِ عرب جي سرزمين ۾ غلبهء حق جي خوشخبري آهي. هِن کي اسان مختصر طور تي صرف اندار ۽ بشارت به چئي سگھون ٿا.|}}

== قرآن جي ٻولي ==
قرآن جي ٻولي فصيح عربي آهي جنهن کي اڄ به ادبي مقام حاصل آهي ۽ انکان علاوه عربيءَ جا کوڙ لهجا (مصري، مراڪشي، لبناني، ڪويتي وغيره) پيدا ٿِي چڪا آهن. قرآن جي ٻوليءَ کي اڃا تائين عربي لاءِ هڪ معيار جي حيثيت حاصل آحي. عربي جا وڏا عالمَ جن ۾ غيرمُسلم به شامل آهن قرآن جي فصيح، جامع ۽ انساني نفسيات سان ملندڙ جلندڙ ٻوليءَ جي تعريف ۾ رطب اللسان آهن. ايتري وڏي ڪتاب هئڻ باوجود به هِن ۾ ڪابه گرامر جي غلطي موجود ناهي. بلڪه عربي ابجدي اکرن جي لحاظ کان جيڪڏهن ابجد جي عددن کي نظر ۾ رکيو وڃي ته قرآن ۾ هڪ جديد تحقيق مطاق جيڪا ڊاڪٽر الخليفه جَن ڪمپيوٽر تي ڪئي آهي، قرآن ۾ باقاعده هڪ حسابي نظام موجود آهي جيڪو ڪنهن انسان جي وس ۾ ناهي. قرآن ۾ قصا به آهن ۽ تاريخي واقعا به آهن، فلسفو به ملندو ۽ منطق به ، ڳُوڙهيون سائنسي ڳالهيون به آهن ۽ عام انسان جي زندگي گذارڻ جو طريقو به. جڏهن قرآن نازل ٿيو ان وقت جيڪا عربي رائج هُئي سا تمام فصيح هُئي ۽ اُن دور ۾ شعر ۽ ادب کي وڏي اهميت حاصل هئي حالانڪه هِي ممڪن ناهي ته قرآن ۾ ڪابه غلطي هُجي ۽ دشمن ان متعلق ڳالهيون ڪن. بلڪه قرآن جي دعوا هئي ته هِن جهڙي هڪ آيت به ٺاهي ڏيکاريو پر اُن دور ۾ ماڻهون پنهنجي ٻوليءَ جي فصاحت ۽ جامعيت جي ڪري ٻين کي عجمي (گونگو) چوندا هُئا، هِن ڳالهه ۾ ڪامياب نه ٿِي سگھيا.

== قرآن جي پهرين ۽ آخري آيت ==
=== قرآن جي پهرين آيت ===
{{Quote|۔”(اي حبيب!) پنهنجي پالڻهار جي نالي سان (شروع ڪندي) پڙھ جنهن (هر شئي کي) پيدا فرمايو. هُن انسان کي (ماءُ جي پيٽ مان) جونڪ وانگيان معلق وجود سان پيدا فرمايو. پڙھه ۽ توهان جو پالڻهار وڏو ڪريم آهي. جنهن قلم ذريعي (لکڻ پڙهڻ جو) علم سيکاريو. جنهن انسان کي (ان کان علاوه بہ) اُهو (ڪُجھ) سيکاريو جيڪو هُو نه ڄاڻندو هو“}}

=== قرآن مجيد جي آخري سورت ===
{{Quote|۔”ان ڏينهن جي خواري ۽ مصيبت کان بچو، جڏهن توهان الله طرف واپس ورندا، اُتي هرشخص کي اُن جي ڪمايل نيڪي يا بَدي جو  پُورو پورو بدلو ملندو ۽ ڪنهن تي ظلم هرگز نه ٿيندو“}}

== قرآن ۾ موجود حروف مقطعات ==
حروفِ مقطعات (عربي: مقطعات، حواميم، فواتح )¬. قرآن مجيد جون اڪثر آيتن جي شروع ۾ اچن ٿا ۽ الڳ الڳ پڙهيا وڃن ٿا، انهن کي آياتِ مقطعات ۽ انهن اکرن کي حروفِ مقطعات چيو ويندو آهي، مثال طور: الم_ هِي قرآن جي 29 سورتن جي شروع ۾ آيل آهي. هِي ڪُل 14 اکر آهن. ا،ل،م،ص،ر،ڪ،ه،ي،ع،س،ج،ق،ن. مسلمان عالم جون گڏيل نظريو آهي ته ان جو حقيقي مطلب الله کي ئي خبر آهي. اڪثر عالمن مطابق هِي عربي لفظن جا مخفف آهن ۽ ڪُجهه عالمن مطابق هِي ڪُجهه رمز، راز (code) آهن. هِي اکر 29 سورتن ۾ پهرين آيت طور آيل آهن ۽ سورة الشوريٰ (سورة نمبر 42) ۾ ٻين (2) آيت طور به آيل آهن. يعني هڪ کان پنج اکرن تي مشتمل 30 جوڙ (combinations) آهن، جيڪي 29 سورتن جي شروعات ۾ قرآن ۾ ملن ٿا.

== ترجما ==
قرآن جا ترجما پُوري دنيا جي اهم ٻولين ۾ ٿي چُڪا آهن ۽ کوڙ سارا ترجما جاري آهن. وڏين ٻولين ۾ ترجما هڪ کان وڌيڪ ماڻهن مختلف دورن ۾ ڪيا آهن. قرآن جا يورپي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما غير مسلمانن پڻ ڪيا آهن. اهڙي طرح ڪُجهه ترجما بنا عربي متن جي پڻ شايع ڪيا ويا آهن، جڏهن ته رومن رسم الخط ۾ پڻ مختلف سببن ڪري ترجما ٿِيا آهن.
قرآن جو سڀ کان پهريون ترجمو فارسي ٻوليءَ ۾ ٿيو جيڪو سلمان فارسي ڪيو.
مغربي ٻولين ۾ پهريون لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿيو جيڪو رابرٽ ڪيٽون 1143ع ۾ ڪيو هو.
قرآن جو پهريون انگريزي ترجمو اليگزينڊر راوس 1649ع ۾ ڪيو.

جڳ مشهور سياح بزرگ بن شهريار پنهنجي سفرنامي ”عجائب الهند“۾ ڄاڻايو آهي ته 270ھ/884ع ڌاري سنڌ جي راڄڌاني منصوره جي عالم، ڪشمير جي راجا جي لاءِ قرآن پاڪ جو ترجمو ۽ تفسير لکيو هو. ان حوالي مطابق برصغير هندوپاڪ ( سنڌ ۽ هنڌ) ۾ اهو قرآن پاڪ جو”پهريون ترجمو“ آهي، جيڪو هن خطي جي مقامي ٻوليءَ ۾ لکيو ويو، انهيءَ ترجمي کان علاوه، برصغير جي تاريخ ۾ اُن کان پهريائين قرآن پاڪ جي ڪنهن به ترجمي ۽ تفسير جو ذڪر ڪونه ٿو ملي، بزرگ بن شهريار جو اهو مذڪوره حوالو، جيتوڻيڪ مستند ۽ بي مثل آهي ۽ جديد دور جي عالمن ۽ مورخن، پنهنجن لکيتن ۾ پڻ ان حوالي کي ڪتب آندوآهي،&lt;ref&gt;(1) Qureshi, Dr. I.H: The Muislim Commuity of India-Pakistan 1961, P.41&lt;/ref&gt;

=== قرآن جو سنڌي ۾ پھريون ترجمو ===
280ھ ۾ سنڌ جي هڪ راجا، عبدالله بن عمر هباري واليء ۽ منصوره ڏي لکي موڪليو ته مذهب اسلام جي عقائد ۽ تعليم تي سنڌي زبان ۾ ڏانهس جيڪو اصل ۾ ته عراق جو باشندو هو ليڪن کيس سنڌ ۾ رهندي هڪ مدت گذري چڪي هئي، جنهن ڪري سنڌي زبان خواهه ٻين مقامي زبانن ۾ کيس ڪمال حاصل هو، ۽ بيحد ذهين ۽ فهميدو هو. سنڌي نظم جو ڪتاب: عراقي عالمَ، عبدالله جي فرمائش تي، هندو راجا لاءِ اسلامي عقيدن تي هڪ ڪتاب سنڌي نظم ۾ تصنيف ڪيو. راجا ڪتاب پڙهي نه فقط اسلام کان متاثر ٿيو، بلڪ خود مصنف جي علمي مرتبي جوبه مٿس ايترو اثر پيو جو عبدالله ڏي لکي موڪليو ته انهيءَ مصنف کي سندس دربار ۾ موڪليو وڃي. شاعر وٽس ٽي سال رهيو. 273ھ ۾ جڏهن هو عبدالله سان مليو، تڏهن هن کيس ٻڌايو ته ”راجا دل ۾ مسلمان ٿي چڪو آهي، مگر مخالفت جي خوف کان ظاهر نٿو ٿئي.“ &lt;ref&gt;سنڌ- سياحن جي نظر ۾--ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي(قسط- 1)؛ رسالو: مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، سنڌ.&lt;/ref&gt;

ساڳئي شاعر راجا جي فرمائش تي ڪلام مجيد جو به سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جنهن کي راجا روزانه بلاناغي ٻڌندو هو. هڪ دفعي سورة ياسين جي هڪ آيت جو جڏهن هن کي ترجمو ٻڌايو ويو، تڏهن هو تخت تام يڪدم هيٺ لهي آيو. ۽ دوباره ترجمو ٻڌي ٻه ٽي قدم اڳتي وڌي، زمين تي سجدي ۾ ڪري پيو، ۽ سجدي جي دوران ۾ ايترو ته رنو جو سندس ڳل به آليءَ مٽيءَ ۾ ڀرجي پيا. جڏهن گهڻيءَ دير بعد سجدي مان اٿيو، تڏهن بلند آواز ۾ بي اختيار سندس زبان مان نڪتو: ”بيشڪ اهو ئي رب معبود آهي، جيڪو ازلي ۽ ابدي آهي. &lt;ref&gt; (’عجائب الهند‘، بزرگ بن شهريار، ليڊن)&lt;/ref&gt;“ ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته عربن جي دؤر ۾ سنڌ جي هندن جي زبان سنڌي هئي؛ سنڌي زبان لکڻ-پڙهڻ ۾ به ايندي هئي؛ ڪلام پاڪ جي ترجمي تي اهو پهريون ڪتاب سنڌيءَ ۾ تصنيف ٿيو؛نظم جو به اهو سنڌيءَ ۾ پهريون ڪتاب آهي؛ سنڌي زبان اڄ کان 11 سئو ورهيه اڳ به ايتري آسان ۽ علمي هئي، جو بيروني نسل جا ماڻهو به ان کي پسند ڪري ۽ ان ۾ ايترو ڪمال پيدا ڪندا هئا جو بلا تڪلف نظم ۽ نثر لکي ويندا هئا&lt;ref&gt;سنڌ- سياحن جي نظر ۾--ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي (قسط- 1)؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ&lt;/ref&gt;

== پيداوار جا ذريعا ==
سماج جي معاشي نظام جي بهتريءَ جو دارومدار پئداواري وسيلن تي آهي ۽ ان جو مکيه ذريعو زمين يا ٻني آهي. قرآن مجيد ۾ زمين جي باري آيل آهي ته:
”ولقد مکناکم في الارض وجعلنا لکم فيها معايش“ (اعراف)

سنڌي ۾ ترجمو:اسان توهان کي زمين تي حڪومت ڏني آهي ۽ توهان لاءِ زمين ۾ زندگيءَ جو سامان رکيو اٿئون.

شاهه ولي الله ڪمائڻ جي بنيادي وسيلن مان پوکي راهيءَ (زراعت) کي ايتري اهميت ڏني آهي جو جنهن به ملڪ ۾ ان جا وسيلا موجود نه هوندا ۽ ان کان بي پرواهي ڪئي وئي ته ان ملڪ جي حالت ڪڏهن به سڌري نه سگهندي. ان ملڪ جي تباهي لازمي آهي ڇاڪاڻ ته ڪچي مال جي پيداوار کان سواءِ واپار هلي ئي نه سگهندو ۽ نہ وري هنر ۽ ڪاريگريون ئي ڪارائتيون ٿي سگهنديون.

شاهه ولي الله چئي ٿو ته:
”پوءِ جيڪڏهن (ڪنهن به) ملڪ جي رهواسين جي گهڻائي هنر ۽ ڪاريگري ۽ شهري سياست ۾ رڌل رهندي ۽ پوک يامال جي حفاظت ۽ پالنا ڏي ٿورا ماڻهو ڌيان ڏيندا ته انهن جي دنياوي شهري زندگي خراب ٿي پوندي.“ &lt;ref&gt;اسلام ڪا اقتصادي نظام .مولانا حفظ الرحمان سيوهاروي ص 168&lt;/ref&gt;

== قرآن ڪريم جي نزولي ترتيب ==
جيستائين يورپي محققن جو تعلق آهي، انهن سڀني ۾ '''سر وليم ميور''' جو نالو سڀني کان مٿاهون نظر اچي ٿو. هي اهو پهريون ماڻهو آهي جنهن قرآن جي مختلف سورتن کي نزولي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. '''نوئل ذيڪي''' پڻ انهيءَ ڳالهه جو اعتراف ڪري ٿو ته ميور کي قرآني سورتن جي ترتيب جو خيال سڀ کان پهريان آيو.&lt;ref&gt;ن.گ 5&lt;/ref&gt; '''مارگو ليوث''' پڻ ميور جي ”لائف آف محمد“ تي تبصرو لکيو آهي.&lt;ref&gt;ڏسو؛ انسائيڪلو پيڊيا برطانيڪا (Mahomet)&lt;/ref&gt; جتيوڻيڪ هو پنهنجي لکڻي ”محمد“ ۾ هو ميور جي ”سيرت محمدﷺ“ کي پاڻ ڪريم جي باري ۾ اعتدال واري لکڻي سمجهي ٿو. ڄڻ ته ان جو خيال آهي ته ”هاڻي اهڙن ڪتابن جي ضرورت نه آهي“.&lt;ref&gt;ڏسو ديباچو، صفحه ۽ ”محمد“ از مارگوليث&lt;/ref&gt; '''ميور''' پنهنجي دليلن ۾ ڪيترن ئي جائين تي ته ڪمزور حديثن کي دليل طور به استعمال ڪري ٿو. هن جي اها دعوا بنا ڪنهن سند جي آهي ته ”شروعاتي سورتون ۽ قول محفوظ نه رکيا ويا، جيئن ته انهن کي وحي محفوظ سمجھيو ويو“. هن جو خيال آهي ته شروعاتي وحيءَ جا ڪاتب حضرت ورقهؒ، حضرت عليؒ، ۽ بي بي خديجهؒ (رسول الله ﷺجي گھر واري) هئا.&lt;ref&gt;م. ل&lt;/ref&gt; هن جيڪا ڪجهه سورتن کي تاريخي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي آهي سا انهيءَ لاءِ وڌيڪ دلچسپ آهي جو اهو پهريون يورپي عيسائي عالم آهي، جنهن قرآن پاڪ جي سورتن کي تاريخي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي.

'''ميور''' قرآن جي سورتن جا ڇھ دؤر ٻڌائي ٿو.&lt;ref&gt;ڏسو؛ قرآن (Spek) ايڊيشن ۽ H.D صفحو 492&lt;/ref&gt; اهي هيٺ ڏنل آهن:
* ”پهريون دؤر 18 سورتن جي مشتمل آهي، جنهن ۾ ننڍا ننڍا گيت يا نثر جا بي جوڙ ٽڪرا آهن جيڪي محمد ﷺ رسالت يا (خدائي مشن) جو خيال اچڻ کان اڳ لکيا هوندا. انهن مان ڪوبه اهڙو ٽڪرو نه آهي، جيڪو خدائي پيغام جي شڪل ۾ هجي“.
* ٻيو دؤر چئن سورتون آهن. محمد ﷺ جي رسالت سورت 96 کان شروع ٿئي ٿي جنهن ۾ قراءت جو حڪم آهي ۽ حديثون انهيءَ کي پهرين وحي سڏين ٿيون.
* ٽئين دؤر ۾ 19 سورتون آهن. انهن ۾ قيامت جي ڏينهن، بهشت ۽ دوزخ جو ذڪر آهي، جيڪو قريشن جي سخت مخالفت سان لاڳاپو رکي ٿو. اها دؤر رسالت جي شروع کان وٺي حبشه جي هجرت تائين وارين سورتن تي مشتمل آهي. يعني نبوت جي پهرين کان پنجين سال تائين).
* چوٿين دؤر ۾ 23 سورتون آهن. اهي محمد ﷺ جي نبوت جي ڇهين کان ڏهين سال تائين وارين سورتن تي مشتمل آهي. هن دؤر ۾ يهودين جي پاڪ ڪتابن جو ذڪر شروع ٿئي ٿو. قديم قومن ۽ عرب جي ڪهاڻين جو ذڪر آهي. بت پرستيءَ کان ٿوري مدت لاءِ ٺاهه سورت 54 سان لاڳاپو رکي ٿو.
* پنجين دؤر ۾ 31 سورتون آهن. اهو دؤر پاڻ ڪريم ﷺ جي نبوت جي ڏهين سال کان شروع ٿي مڪي جي هجرت تائين حاوي آهي. انهيءَ زماني جي سورتن ۾ ڪي بيان انجيل جا آهن. حج جا حڪم ٻڌايا ويا آهن. قريش جي اعتراضن جو جواب ڏنو ويو آهي ۽ اسان جي سامهون حشر ۽ جزا واري ڏينهن، جنت ۽ جهنم، توحيد جي ثبوت ۽ الله تعالى جي قدرت ۽ پالڻهاري جي جيئري جاڳندي تصوير چِٽي وئي آهي. آهستي آهستي سورتون ڊگھيون ٿينديون وڃن ٿيون ۽ ڪي ته ڪيترن ئي صفحن تائين پهچن ٿيون. هن زماني جي آخري سورتن ۾ اسان کي گھڻو ڪري مديني جون آيتون ملن ٿيون، جيڪي ڪنهن مضمون جي سلسلي ۾ وڌايون ويون آهن. مثال طور سورت 42 جي آيت 40 هڪ اهڙي آيت آهي، جنهن ۾ مڪي وارن جي خلاف هٿيار کڻڻ جي اجازت ڏني وئي آهي.
* ڇهون ۽ آخري دؤر ويهن سورتن تي مشتمل آهي، جيڪي مديني ۾ ڏنيون ويون آهن &lt;ref&gt;و. ڊ 509&lt;/ref&gt; يعني اهي سورتون جيڪي مديني ڏانهن هجرت جي پهرين سال کان پاڻ ڪريم ﷺ جي وفات تائين نازل ٿيون.

'''ميور'''، پاڻ ڪريم ﷺ جي زندگيءَ جا جيڪي مختلف دؤر سڏيا آهن، سي مسلمان تاريخدانن جي بيانن ۾ ڪڍيا ويا آهن. پر نوئل ديڪي جو خيال صحيح آهي ته ميور، قرآن جا ڇهه دؤر مقرر ڪرڻ ۾ غلطي ڪئي آهي &lt;ref&gt;ن. گ 95&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ هن وٽ پنهنجي بيان لاءِ ڪابه سند نه آهي ته هو پهرين دؤر جي سورتن کي وحي نه سڏي. ڄڻ ته هن قرآن پاڪ جي 18 سورتن کي انهيءَ ڪري قرآن پاڪ مان خارج سڏيو، جو اهي ان جي گمان ۾ رسالت کان اڳ واريون سورتون آهن. ان کانسواءِ هو 21 سورتن جي باري ۾ اهو مڃي ٿو ته مان انهن کي ڪنهن خاص دؤر سان واڳي نٿو سگھان، ڇو جو کيس انهن جي نزول واري زماني جي پڪ نه آهي.

ڊاڪٽر گستاف وائل، قرآن جي سورتن جي نزولي ترتيب ڄاڻڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جو ڪتاب '''”تمهيد قرآن“'''، جيڪو 1878ع ۾ ٻيو ڀيرو ڇپيو، انهيءَ موضوع تي هڪ مشهور ڪتاب آهي. '''نوئل ديڪي''' ان مان گھڻي مدد ورتي آهي ۽ گھڻو ڪري هن جي ئي خيالن جي پابندي ڪئي آهي.

هن جي پهرين ڪوشش اها هئي ته پاڻ ڪريم ﷺجي سيرت ۽ قرآن جي ٻوليءَ جو مطالعو ڪري.&lt;ref&gt;ڪ. ه 31&lt;/ref&gt; هن جو چوڻ آهي ته رڳو ان ئي نموني سان اسان ڪنهن حد تائين قرآن پاڪ جي مختلف سورتن جي تاريخ ڄاڻي سگھون ٿا.&lt;ref&gt;ڪ. ه 32&lt;/ref&gt; ”محمد ﷺ جي عربي سيرت نگارن جي مدد سان اسان قرآن جي انهيءَ حصي جي تاريخ مقرر ڪري سگھون ٿا، جن ۾ ڪي تاريخي واقعا ذڪر ڪيل آهن. جتي اها ڳالهه نه آهي، اتي جيڪا شيءِ مددگار ٿي سگھي ٿي سا وحيءَ جي صورت ۽ ان جي معنويت آهي“ &lt;ref&gt;ک. ه. 32&lt;/ref&gt; انهيءَ ڪري هن پاڻ ڪريم ﷺ جي زندگيءَ کي ٽن حصن ۾ ورهائيو آهي:

1. شروع ۾ (محمد ﷺ هڪ سڌارڪ جي طور تي ظاهر ٿين ٿا. انهيءَ زماني ۾ مٿن جوش ۽ جذبي جو زور آهي. سندن ٻولي قافيي واري آهي، انهيءَ ۾ شاعريءَ واري سچي چاشني آهي. انهن سورتن ۾ سندن مقصد تبليغ جو ذڪر آهي. انهيءَ ۾ اها روحاني ڇڪتاڻ آهي، جنهن جي آخر ۾ کين پڪو ويساهه ٿي وڃي ٿو ته کين سچ پچ الله تعالىٰ مقرر ڪيو آهي ته جيئن پاڻ قوم جي باطل پرستي کي ختم ڪن ۽ بت پرستي جي جاءِ تي هڪ قدرت رکندڙ ۽ هر شيءِ تي نظر رکندڙ الله تعالى جي پوڄا کي جاري ڪن، جيڪو بد ڪردار ۽ بي ايمان کي گھڻو ڪري هن دنيا ۾ جھجھي سزا ڏئي ٿو. پر هن کان پوءِ اچڻ واري زندگي ۾ ته پڪ سان سزا ڏيندو. ان سان گڏوگڏ ايمان وارن ۽ نيڪ عمل ڪندڙن کي چڱو بدلو ڏيندو آهي ۽ ڏيندو. انهيءَ زماني سان لاڳاپيل سندن اهي جملا آهن، جيڪي پاڻ سڳورن پنهنجي مخالفن تي ڪيائون. اهي مخالف جيڪي کين ذليل ۽ ڪوڙو سمجھندا هئا. انهيءَ ۾ اهي آيتون به آهن، جيڪي الله تعالىٰ سندن صبر ۽ ثابت قدمي جي لاءِ نازل ڪيون آهن. هن زماني جي ڪيترين ئي سورتن ۾ بهشت جي دلپسند رهڻي ۽ خوشين ۽ دوزخ جي اهنجن کي مادي رنگ ۾ رڱيو آهي ۽ انهيءَ ۾ قيامت جي ڏينهن وارين سختين کي دل ڏاريندڙ لفظن ۾ بيان ويو ڪيو آهي. باقي سورتن ۾ دعائون، گيت ۽ بد دعائون وغيره آهن.&lt;ref&gt;ڪ ه 33، 34&lt;/ref&gt;

اسان کي اهو سمجھڻ جي ڪوشش ڪرڻي آهي ته '''”وحي جي صورت“''' مان وائل جو ڇا مطلب آهي. صورت مان ان جو مطلب مختلف سورتن جي ڊيگھه آهي. ڇو جو هن جو خيال آهي ته قرآن جي سورتن جي تدوين اهڙي طرح ڪئي وئي آهي جو ڊيگھه ۽ ننڍائيءَ جي لحاظ کان ڊگھيون سورتون پهريان ۽ ننڍيون سورتون آخر ۾ رکيون ويون آهن.&lt;ref&gt;ک ه 33&lt;/ref&gt; انهيءَ ڪري ننڍڙيون سورتون شروعاتي سورتون آهن. ”معنىٰ“ سان انهيءَ جو مطلب پاڻ ڪريم ﷺ جي انهيءَ تعليم سان آهي، جيڪا انهن سورتن ۾ ڏني وئي آهي. انهيءَ تعليم جي باري ۾ هن جو خيال آهي ته اهي “هڪ اهڙي ماڻهو ڏني هئي، جيڪو پنهنجي شروعاتي دؤر ۾ جوش ۽ جذبي سان ڀريل هو ۽ هن کي پڪ نه هئي ته هو الله جو پيغمبر آهي، پر هو پنهنجو پاڻ کي رڳو هڪ سڌارڪ سمجھندو هو“.

ان کانسواءِ شروعاتي دؤر وارين سورتن جي باري ۾ جيڪي روايتون آهن، سي ايتريون ته ٽڪراءَ ۾ آهن جو اسان کي انهن سورتن جي اندر ئي ڪنهن اهڙي شيءِ کي ڳولي لهڻو آهي، جنهن مان خبر پئجي سگھي ته اها سورت ڪهڙي زماني سان واسطو رکي ٿي. اسان ڪنهن سورت کي رڳو ڊگھي نه هئڻ جي ڪري يا انهيءَ ۾ جوش ۽ جذبي نه هئڻ يا شاعريءَ وارو قافيو نه هئڻ جي ڪري شروعاتي دؤر ۾ بنا ڪنهن مناسب سبب جي نٿا رکي سگھون.

2. وائل جو چوڻ آهي ته ”ٻئي دؤر ۾ محمد (ﷺ) هڪ نئين مذهب جي باني جي حيثيت سان ظاهر ٿيا آهن. سنجيدا مٿانهين تخيل پرستيءَ جي بدران غور ۽ فڪر ظاهر ٿيڻ لڳي ٿو. شاعري جي جاءِ تي خطابت جو زور معلوم ٿئي ٿو. سندن ٻولي سنجيدا ۽ منطقي ٿي وڃي ٿي ۽ اڳ وانگر دلي جوش ۽ جذبو باقي نٿو رهي“.
”سورتون ڪجھه ڊگھيون ٿي وڃن ٿيون ۽ انفرادي طور ايماني جزن جي تشريح ڪن ٿيون. يا آڳاٽن ماڻهن ۽ نبين جي قصن کي اهڙي ته اثرائتي انداز ۾ بيان ڪن ٿيون جو مؤمنن جي ايمان ۾ سگھه ۽ مخالفن جي دلين ۾ ڊپ پيدا ٿي وڃي ٿو. حقيقت ۾ محمد (ﷺ) پنهنجو پاڻ کي آڳاٽن نبين وانگر سمجھن ٿا ۽ پنهنجي وات مبارڪ مان اهي ڳالهيون ڪن ٿا جن جي ڳالهه جو رخ مڪي وارن ڏانهن هوندو آهي. اهي ٻڌائن ٿا ته انهن نبين کي ان دؤر جي ماڻهن غلط سمجھيو هو، ايتري تائين جو حق جي سوڀ ٿي ۽ گنهگار شرمندا ڪيا ويا ۽ تباهه ڪيا ويا. انهيءَ دؤر سان اهي سورتون به لاڳاپو رکن ٿيون جن ۾ انهن ڪفر گاڏڙ مطالبن جي خلاف دليل آهن، جيڪي نبوت جي ثبوت جي لاءِ معجزي گھرڻ جي صورت ۾ ڪيا ويندا هئا. پر پاڻ سدائين وحيءَ جي سچائي جي لاءِ ان جي معنوي سچائي ۽ صوري ڪمال ڏانهن اشارو ڪري ٻڌائن ٿا ته اهو ئي پڪو ٺڪو نشان (معجزو) ان جي خدائي مآخذ (وحي) هجڻ جو آهي. انهيءَ زماني سان لاڳاپيل ڪيترائي خواب آهن جن ۾ پاڻ ﷺ جن سان جِنن عقيدت جو اظهار ڪيو. انهيءَ ۾ بيت المقدس تائين اڌ رات جو سفر (معراج) به آهي. اهي آسماني سفر سندن دؤر جي ماڻهن جي نظرن ۾ خواب هو. انهيءَ دؤر ۾ ڪجھه اخلاقي حڪم عيسائين جي '''تثليث''' ۽ حضرت عيسا جي سوريءَ (صليب) تي چاڙهڻ کي رد ڪيو آهي. انهن سڀني کانسواءِ ڪيتريون ئي شيون جي الله، وحي، قيامت ۽ حشر جي باري ۾ آهن، اڳ ۾ ئي پڙهي ٻڌايون ويون آهن، سي هر هر ورجايون ويون آهن“.&lt;ref&gt;ڪ. ه 24&lt;/ref&gt;

وائل جي چوڻ موجب، هن زماني جي خاص ڳالهه اها آهي ته پاڻ ڪريمﷺ هڪ نئون مذهب پيش ڪن ٿا ۽ پنهنجو پاڻ کي ٻين نبين وانگر سمجھن ٿا. جيستائين ”نئين مذهب“ جو تعلق آهي، اسان انهيءَ جي دعوى ڪري سگھون ٿا ته اهو قرآن پاڪ ۾ موجود نه آهي. حقيقت ۾ پاڻ سمورن مذهبن جي بنياد '''توحيد''' کي عقليت جي اصولن موجب مڃيو آهي، جنهن جو اسان اڳتي هلي تجزيو ڪنداسين.

هن دؤر ۾ ڪنهن حد تائين ڊگھين سورتن کي بنا ڪنهن سبب جي '''وائل''' جاءِ ڏني آهي. يعني هن کي انهن سورتن ۾ جوش ۽ جذبو نظر نٿو اچي. جيتوڻيڪ اهو ظاهر آهي ته پهرين ئي سورت &lt;ref&gt;سورت 96&lt;/ref&gt; ۽ ان کان پوءِ واريون سورتون به ايتري ئي سنجيده ٻولي ۽ فصاحت سان بيان ڪيون ويون آهن جهڙيون ٻيون سورتون آهن.

هُن هِن دؤر ۾ جن سورتن کي رکيو آهي، تن جو صحيح تجزيو ڪيو آهي. پر سمجھه ۾ ايئن ٿو اچي ته هن اصل عربي قرآن جي بدران ان جي ترجمن مان ڪم ورتو آهي. ڇو جو قرآن پاڪ ۾ پاڻ ڪريم ﷺ جن جي آسماني سفر جو ڪٿي به ذڪر نه آهي. ۽ پاڻ ڪريم ﷺجي دؤر وارن ماڻهن نه، پر قرآن پاڪ ئي اسرىٰ واري واقعي کي خواب سڏيو آهي.

3. ٽئين دؤر جي باري ۾ وائل جو خيال آهي ته ”هن جي ٻولي بلڪل رواجي هئي. اها نه رڳو ان وقت ڪؤڙي سمجھه ۾ ايندي آهي جڏهن پاڻ قانون ۽ حڪم جاري ڪندا آهن ۽ غزون جو حال بيان ڪندا آهن، پر ان وقت به ڦڪي ٿي ويندي آهي جڏهن پاڻ خدائي صفتن، ڪائنات جي سونهن، قيامت واري ڏينهن جي سختين ۽ بهشت جي شان ۽ رونقن کي ظاهر ڪن ٿا“.&lt;ref&gt;ک . ه. 32&lt;/ref&gt;

وائل جو اهو ڪو ڪمال نه آهي ته هن کي خبر پئجي وئي ته هن دؤر جون سورتون ۽ آيتون ڊگھيون آهن. جيڪڏهن ڪو ماڻهو '''مدني دؤر جي سورتن''' جو ترجمو پڙهندو ته اهو سولائي سان انهن شين کي ڏسي سگھي ٿو. وائل جون انهيءَ دؤر جي باري ۾ اميدون بلڪل ئي غير ضروري آهن. ڇو جو هو گھري ٿو ته مڪي سورتن وانگر هن دؤر جو بياني اندازبه ”شاعراڻو“ هو. هن کي اهو ڄاڻڻ گھربو هو ته بياني انداز جي تبديلي رڳو اتفاقي يا غير ضروري نه هئي. حقيقت اها آهي ته جاهليت جي شاعري بيٺل يا غير تخليقي بڻجي وئي هئي ۽ هن پنهنجي زندگي ۽ شڪل صورت مٽائي ڇڏي هئي. اها رڳو تڪبندي وڃي رهي هئي. اهڙيءَ طرح قرآن ڪريم انهيءَ شاعريءَ کي گمراهي سڏيو ۽ هن هڪ نئون بياني انداز ايجاد ڪيو. پاڻ ڪريم ﷺجن عرب وارن جي اڳيان جيڪي نثر جا قسم پيش ڪيا سي عرب جي ادبي تاريخ ۾ هڪ تخليقي دماغ جي سمورن ڳڻن کي پيش ڪن ٿا. ظاهر آهي ته بحث هيٺ آيل مسئلي جي نوعيت جي لحاظ کان بياني انداز پڻ بدلبو رهندو آهي. انهيءَ ڪري جيڪڏهن قانونن کي نظم يا شاعراڻي نثر ۾ بيان ڪيو وڃي ته اها بلڪل غير فطري شيءِ هوندي. قرآن ڪريم جو هڪ مقصد اهو به هو ته سادي نثر جا نمونا ايجاد ڪري ۽ شاعري ۽ شاعرن کي تمام ئي پوئتي ڇڏي وڃي. هڪ قانونساز مان اها اميد ڪرڻ ته هو قانونن کي شاعريءَ ۾ ادا ڪري، هڪ عجيب قسم جو خيال آهي.

وائل کي ڪيتريون ئي تاريخي شيون ڊگھين سورتن ۾ مليون جن ۾ بيان ڪيل خيال سان هن انهن کي مدني دؤر ۾ جاءِ ڏني. پر اهو ياد رکڻ گھرجي ته انهن سورتن ۾ ڪيترائي اهڙا رڪوع آهن جيڪي مختلف وقتن ۾ نازل ٿيا آهن ۽ انهن کي مختلف سورتن ۾ مضمونن جي اعتبار کان پوءِ گڏ ڪيو ويو آهي. انهن جي ترتيب تنزيلي نه آهي. تنهن ڪري اسان کي ڪن مدني سورتن کي ڪيترن ئي حصن ۾ ورهائڻو پوندو ته جيئن انهن کي صحيح طور تي تاريخ وار ترتيب ڏئي سگھجي. اهڙو اتفاق تمام ئي گھٽ ٿيو آهي جو هڪ پوري سورت (مدني دؤر ۾) ٻي سورت کان پوءِ تاريخي حيثيت سان گڏ نازل ڪئي وئي هجي.&lt;ref&gt;محمد اجمل خان (ڪلڪته ڊسمبر 1940ع) انقلابِ مڪه، ليکڪ: ڊاڪٽر الطاف جاويد / احمد الدين شر، سنڌيڪا اڪيڊمي&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
فائل:Ilkhanid Quran.jpg| قرآن جو عربي جي وچ ۾ فارسي ترجمو [[ایل خاني]] دور ۾۔
فائل:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|يورپي ٻوليءَ ۾ قرآن جو پهريون ترجمو: ''[[L'Alcoran de Mahomet]]'', [[André du Ryer]], 1647۔
فائل:Koran by Megerlein 1772.jpg| جرمني ٻوليءَ ۾ پهرين قرآن جي ترجمي جو سرورق (1772)۔
فائل:Chinese quran.jpg|[[سورۃ یٰس]] آیت 33 ۽ 34 چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو
&lt;/gallery&gt;

== تلاوت ==
قرآن جي لفظن کي اُن جي اکرن کي زبان سان صحيح اُچار سان ادا ڪرڻ جي علم کي تجويد چوندا آهن.
==مزيد پڙهڻ جو مواد==
* [https://quran-archive.org/ Quran Archive]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
*[http://al-quran.info Al-Quran (قرآن)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.islamicbook.ws/quranpdf/quran2.html قرآن سنڌي ترجمي سان]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links}}

=== Reference material ===
* [https://www.bl.uk/sacred-texts/themes/islam The British Library: Discovering Sacred Texts – Islam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220317225853/https://www.bl.uk/sacred-texts/themes/islam |date=17 March 2022 }}

=== Manuscripts ===
* [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Several digitised Qurans in the Cambridge University Digital Library]
* [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn]
* [https://corpuscoranicum.de/en/verse-navigator/sura/1/verse/1/manuscripts Digitised Manuscripts Sorted by Verses at Corpus Coranicum]

=== Quran browsers and translation ===
* [http://quranmajeedpdf.com/ Quran Pdf]
* [http://al-quran.info/ Al-Quran.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=29 January 2009 }}
* [https://web.archive.org/web/20210113112342/https://quran-archive.org/ Quran Archive – Texts and Studies on the Quran]
* [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3atext%3a2002.02.0006 Quran text and translation] at [[Tufts University]]
* [http://tanzil.net/ Tanzil&amp;nbsp;– Online Quran Navigator]
* [http://quran.com/ Quran.com]
* [https://previous.quran.com/1 Previous.quran.com] –  By clicking Settings and selecting The Bridges’ translation by Fadel Soliman, words that have significant variants among the ten canonical [[qira'at]] are highlighted in red, together with a footnote listing the readers or transmitters and an English translation for each of the variant readings
* [http://www.yabiladi.com/coran/ Multilingual Quran (Arabic, English, French, German, Dutch, Spanish, Italian)]
* [https://www.uni-frankfurt.de/44967176/Koran-Transliteration.pdf Latin script transliterated Qur'an. Hans Zirker. University of Frankfurt.]

{{Characters and names in the Quran}}
{{Islam topics|state=collapsed}}
{{Religious books}}
{{Authority control}}

[[Category:Quran]]
[[Category:7th-century books]]
[[Category:Islamic theology]]
[[Category:Islamic texts]]
[[Category:Medieval literature]]
[[Category:Religious texts]]
[[Category:Islamic terminology]]
[[Category:Literature about literature]]
[[Category:Miracles attributed to Muhammad]]
[[Category:7th-century Arabic-language books]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلام]]
[[زمرو:قرآن]]
[[زمرو:مذهب]]
[[زمرو:اسلامي متن]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]</text>
      <sha1>q68k3wegu8ov79q8f22m5r7ptzti3tp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401252</id>
      <parentid>401249</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T16:58:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* تفصيل */</comment>
      <origin>401252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69270" sha1="47eric1wi3do1qahvksb50yfz19xewr" xml:space="preserve">{{Short description|Central religious text of Islam}}
{{About|the central religious text of Islam||Quran (disambiguation)}}
{{Infobox religious text
| religion = [[اسلام]]
| image  = Birmingham Quran manuscript full.jpg
| alt  = Quran opened, resting on a stand
| language = [[عربي ٻولي|ڪلاسيڪي عربي]]
| chapters = 114 سورتون ([[قرآن ۾ سورتن جي فهرست|فهرست]])
| period  = سال 610ع - 632ع (تقريبن 23 اسلامي سال)
| name  = قرآن مجيد
| caption  = [[برطانيا]] جي شهر، [[برمنگهم]] ۾ موجود حجازي رسم الخط ۾ لکيل قرآن جا ڪجهه لکيل محفوظا، جنهن جي [[ڪاربن ڊيٽنگ]] [[محمد|نبي ﷺ]] جي حياتي سان اوورليپ ڪري ٿي.
| subheader = ٱلْقُرْآن (عربي لکت)
| native_wikisource = القرآن الكريم
| orig_lang_code = ar
| wikisource = Quran
|verses=6,236 آيتون &lt;br&gt;6,348 آيتون (بسم الله سان گڏ)}}
[[فائل:Opened Qur'an.jpg|thumb|200px|قرآن]]
'''قرآن مجيد''' (عربي: ٱلْقُرْآن؛ لفظي معني، تلاوت) [[اسلام]] جي بُنيادي ۽ آخري الھامي ڪتاب آهي، جيڪا [[الله|اللہ تعالٰي]] طرفان آخري پيغمبر، [[محمد|محمد ﷺ]] تي وحي ذريعي نازل ڪئي وئي. اها 114 سورتن (سُورَة) ۽ 6000 کان وڌيڪ آيتن (آيَات، واحد: آيَة) ۾ ورهائل آهي. ان جي مذهبي اهميت کانسواء، ان کي وڏي پيماني تي [[عربي ادب]] ۾ بهترين ڪم قرار ڏنو وڃي ٿو ۽ [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] تي تمام گهڻو اثر ڪيو آهي۔&lt;ref&gt;{{cite book|title=Islam|last=Guillaume|first=Alfred|publisher=Penguin books|year=1954|location=Edinburgh|page=74|quote=It may be affirmed that within the literature of the Arabs, wide and fecund as it is both in poetry and in elevated prose, there is nothing to compare with it.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alpha2&quot;&gt;{{Cite book|title=Complete Idiot's Guide to World Religions|last1=Toropov|first1=Brandon|last2=Buckles|first2=Luke|date=2004|publisher=Alpha|isbn=978-1-59257-222-9|location=|page=126|oclc=|quote=Muslims believe that Muhammad's many divine encounters during his years in Mecca and Medina inspired the remainder of the Qur'an, which, nearly fourteen centuries later, remains the Arabic language's preeminent masterpiece.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Esposito2&quot;&gt;{{Cite book|title=Islam: The Straight Path|last=Esposito|first=John|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0-19-539600-3|edition=4th|page=21|quote=Throughout history, many Arab Christians as well have regarded it as the perfection of the Arabic language and literature.}}&lt;/ref&gt;

اسلامي عقيدي مطابق قرآن عربي ٻوليءَ ۾ تقريباً 23 سالن جي عرصي ۾ حضرت [[محمد]] صلي الله عليه وآله وسلم جَن تي نازل ٿيو۔ قرآن جي نازل ٿيڻ جي عمل کي وحي چيو ويندو آهي ۽ هِي ڪتاب مشهور فرشتي حضرت [[جبرئيل عليه السلام]] جي ذريعي محمد صلي الله عليه و آله وسلم جَن تي نازل ٿِيو۔ قرآن شريف ۾ 30 سيپارا آهن۔ جن ۾ نيڪي ۽ حڪمت جون ڳالهيون بيان ٿيل آهن۔ قرآن شريف [[فقہ|اسلامي قانون]] جو پهريون ماخذ بہ آهي۔ مسلمانن جو بنيادي عقيدو آهي تہ قرآن ۾ اڄ تائين ڪابہ کوٽ ناهي ٿي سگھي ۽ هِن کي دُنيا جو اڪيلو محفوظ ڪتاب هئڻ جي حيثيت حاصل آهي جنهن جو حقيقي مفهوم تبديل ناهي ٿي سگھيو ۽ پُوري دُنيا ۾ ڪروڙن جي تعداد ۾ ڇپجڻ جي باوجود بہ هِن جو متن هڪجهڙو آهي۔ هِن جي ترتيب نزولي نہ پر محمد صلي الله عليه وسلم جِي ڏسيل ترتيب مطابق اسلام جي پهرين خليفي [[ابوبڪر صديق|ابوبڪر صديق رضی اللہ تعالٰي عنہ]] جي خلافت جي دور ۾ هِن کي سهيڙيو ويو۔ هِن ڪَم جي اڳواڻي [[زيد بِن ثابت|زيد بِن ثابت انصاري رضی اللہ تعالٰي عنہ]] ڪَئي۔ قرآن جو سڀ کان پهريون ترجمو [[سلمان فارسي|حضرت سلمان فارسي رضی اللہ تعالٰي عنہ]] ڪيو، جيڪو [[سورہ فاتحہ|سورة الفاتحه]] جو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ترجمو هو۔

قرآن کي دنيا جي واحد ڪتاب جي حيثيت پڻ حاصل آهي جيڪو لکين ماڻهن کي زباني ياد آهي ۽ هِي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ ڪتاب آهي، جنهن کي [[مسلمان]] هر [[نماز]] ۾ پڙهندا آهن ۽ انفرادي طور تي تلاوت پڻ ڪندا آهن۔ قرآن جي تشريح کي اسلامي اصطلاح ۾ [[تفسير]] چيو ويندو آهي،جيڪو مختلف ٻولين ۾ ڪيو پيو وڃي۔ قرآن جو ترجمو پڻ دُنيا جي اهم ٻولين ۾ ٿِي چُڪو آهي۔ جڏهن تہ صرف [[سنڌي ٻولي|سِنڌي ٻوليءَ]] ۾ ترجمن جو چڱو تعداد آهي۔ مسلمان هر سال [[رمضان]] جي مهيني ۾ تراويح دوران گھٽ ۾ گھٽ هڪ ڀيرو مڪمل قرآن جماعت ساڻ ٻُڌندا آهن۔

قرآن اسلامي دُنيا ۾ مسلمانن جي عام زندگي، عقيدن ۽ نظرين، اسلامي فلسفي، اسلامي سياست، سماجيات، اخلاقيات، فني علمن جي تشڪيل ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي۔

عرب جڏھن سنڌ ۾ آيا تہ پاڻ سان گڏ اسلام جي تعليم لاءِ قرآن شريف بہ کڻي آيا۔ ان ڏس ۾ ڪيترن ئي مستند روايتن ۾ اچي ٿو تہ قرآن شريف جو پهريون ترجمو سنڌيءَ ۾ ڪيو ويو۔ قران پاڪ جو پھريون منظوم سنڌي ترجمو [[مولوي احمد ملاح]] (1877-1970ع) ڪيو اھي۔ ان کان علاوه ڪيترن ئي عالمن قرآن شريف جا سنڌيءَ ۾ ترجما ڪيا ۽ تفسير لکيا آهن۔&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]].&lt;/ref&gt;

==تفصيل==
'''قرآن مجيد''' ([[عربي]]: القرآن) [[اسلام]] جو مرڪزي متن آهي ۽ مسلمانن جو عقيدو آهي ته اها ڪلام الله آهي جيڪا سڌو سنئون نبي [[محمد ﷺ]] تي نازل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Alpha&quot; /&gt; اها &lt;small&gt;114&lt;/small&gt; سورتن ۽ &lt;small&gt;6000&lt;/small&gt; کان وڌيڪ آيتن ۾ ورهايل آهي. اهو زباني طور [[الله]] طرفان آخري نبي [[محمد ﷺ]] تي [[فرشتا|فرشتي]] جبرائيل ذريعي(تقريبن 23 سالن جي عرصي دوران) نازل ڪيو ويو. ان کي اسلام جي سچائي جڳ سڀ کان اهم معجزو ۽ [[وحي]] جي سلسلو، جيڪا [[اسلام ۾ آدم|آدم]] کان شروع ٿيو ۽ پيغمبرن تي ڪتابن [[توريت]]، [[زبور]] ۽ [[انجيل]] جي شڪل ۾ نازل ٿيندي، [[محمد ﷺ]] تائين پهتو، جو خاتمو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Esposito&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

مسلمانن جو عقيدو آهي ته قرآن الله جو ڪلام ۽ زندگي جي سڀني پهلوئن لاءِ هڪ مڪمل ضابطه اخلاق آهي، جيڪا نبي تي وحي جي صورت ۾ اتاريو ويو ۽ صحابه هن کي تحريري صورت ۾ رڪارڊ ڪيا. محمد جي وصال کانپوء پهرين راشد خليفي، [[ابوبڪر]] جي حڪم تي، [[صحابه]] (جنهن ان جا ڪجهه حصا لکيل شڪل ۾ محفوظ ڪيا يا زباني حفظ ڪيا هئا) پاران مرتب ۽ هڪ جاء تي لکيل شڪل ۾ ترتيب ڏنو ويو. پوء ٽيون راشد خليفي، [[عثمان]] جي دور ۾ هن جو هڪ معياري نسخو (هاڻي عثماني نسخي جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) تيار ڪيو ويو ۽ هن جي نقلون تمام علائقن ۾ هڪ متفقه نسخي طور موڪلايون ويو. اها قرآن جو متفقه نسخو آهي ۽ سجي دنيا ۾ مسلمانن پاس موجود لکيل قرآن جا نسخا ڪابه تبديلي جي بغير، هن نسخي جي نقل آهن. اهو عربي جي مختلف لهجن ۾، بغير ڪنهن معنيٰ ۾ تبديلي جي، تلاوت ڪيو ويندو آهي.

({{Transliteration|ar|[[surah]]}}, {{pl.}} {{Transliteration|ar|suwer}}) (''{{Transliteration|ar|[[āyah]]}}''). 

Besides its religious significance, it is widely regarded as the finest work in [[Arabic literature]],&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last=Guillaume |first=Alfred |title=Islam |publisher=Penguin books |year=1954 |location=Edinburgh |page=74 |quote=It may be affirmed that within the literature of the Arabs, wide and fecund as it is both in poetry and in elevated prose, there is nothing to compare with it.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alpha&quot;&gt;{{Cite book |last1=Toropov |first1=Brandon |title=Complete Idiot's Guide to World Religions |last2=Buckles |first2=Luke |date=2004 |publisher=Alpha |isbn=978-1-59257-222-9 |location= |page=126 |oclc= |quote=Muslims believe that Muhammad's many divine encounters during his years in Mecca and Medina inspired the remainder of the Qur'an, which, nearly fourteen centuries later, remains the Arabic language's preeminent masterpiece.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Esposito&quot;&gt;{{Cite book |last=Esposito |first=John |title=Islam: The Straight Path |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-19-539600-3 |edition=4th |page=21 |quote=Throughout history, many Arab Christians as well have regarded it as the perfection of the Arabic language and literature.}}&lt;/ref&gt; and has significantly influenced the [[Arabic|Arabic language]]. It is the object of a modern field of academic research known as [[Quranic studies]].

The Quran assumes the reader's [[Biblical and Quranic narratives|familiarity with major narratives]] recounted in the [[Biblical canon|Biblical]] and [[Apocrypha|apocryphal texts]]. It summarizes some, dwells at length on others and, in some cases, presents alternative accounts and interpretations of events. The Quran describes itself as a book of guidance for humankind ({{qref|2|185|pl=y}}). It sometimes offers detailed accounts of specific historical events, and it often emphasizes the [[Islamic ethics|moral significance]] of an event over its narrative sequence.

Supplementing the Quran with explanations for some cryptic Quranic narratives, and rulings that also provide the basis for [[Islamic law]] in most denominations of Islam, are [[hadith]]s—oral and written traditions believed to describe words and actions of Muhammad. During [[Prayer#Islam|prayers]], the Quran is recited only in Arabic. Someone who has memorized the entire Quran is called a {{transliteration|ar|[[Hafiz (Quran)|hafiz]]}}. Ideally, verses are recited with a special kind of [[Prosody (linguistics)|prosody]] reserved for this purpose called {{transliteration|ar|[[tajwid]]}}. During the month of Ramadan, Muslims typically complete the recitation of the whole Quran during {{transliteration|ar|[[tarawih]]}} prayers. In order to extrapolate the meaning of a particular Quranic verse, Muslims rely on [[exegesis]], or commentary rather than a direct translation of the text.
{{Quran|expanded=all}}

== نالي جو سبب، معنيٰ ۽ نالا ==
=== لفظ قرآن ===
قرآن شريف ”قرآن“ عربي زبان جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ گهڻو پڙهيل ڪتاب يا قرئت ڪيل آهي. قرآن ۾ لفظ ”قرآن“ تقريباً 70 ڀيرا آيو آهي ۽ چند معنائن ۾ استعمال ٿيو آهي. هِي عربي ٻولي جي فعل قرأ جو مصدر آهي جنهن جي معنيٰ آهي ”هُن پڙهيو“ يا ”هُن تلاوت ڪَئي“. سرياني ٻوليءَ ۾ هِن جي مساوي آمد (ܩܪܝܢܐ) qeryānā) جو لفظ آهي جنهن جو مطلب آهي ”صحيفو پڙهڻ“ يا ”سبق“&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Comprehensive Aramaic Lexicon&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://cal.huc.edu/searchroots.php?pos=N&amp;lemma=qryn |access-date=2016-07-30 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103013925/http://cal.huc.edu/searchroots.php?pos=N&amp;lemma=qryn |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. جيتوڻيڪ کوڙ مغربي عالم هِن لفظ کي سرياني ٻوليءَ مان ورتل سمجھن ٿا، پر اڪثر مسلمان عالم هِن جي اصل خود لفظ قرأ کي قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;http://www.britannica.com/eb/article-68890/Quran&lt;/ref&gt;. بهرحال محمد جي دور ۾ هِي هڪ عربي اصطلاح ٿِي چُڪي هُئي&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;. لفظ قرآن جو هڪ اهم مطلب ”تلاوت ڪرڻ“ آهي جيئن قرآن جي شروعاتي آيت ۾ بيان ڪيل آهي : ”يقيناً هِن کي سهيڙڻ ۽ هِن جي تلاوت اسانجي ذميداري آهي“.&lt;ref&gt;القرآن:75:17&lt;/ref&gt;
ٻين آيتن ۾ قرآن جو مطلب ”هڪ خاص حصو جنهن جي تلاوت (محمد صلي الله عليه وسلم) ڪئي“ به آهي نماز ۾ تلاوت جي هِن مطلب جو کوڙ جاين تي ذڪر ٿيل آهي جيئن هِن آيت ۾ آهي : “۽ جڏهن قرآن پڙهيو وڃي تہ اُن کي غور سان ٻُڌو ۽ خاموش رهو“&lt;ref&gt;القرآن: 7:204&lt;/ref&gt;. جڏهن تہ ٻين صحيفن جيئن توريت ۽ انجيل سان گڏ اهو لفظ استعمال ڪيو وڃي تہ اُن جو مطلب ”ترميم ٿيل صحيفو“ پڻ ٿي سگھي ٿو.

=== فرقان ===
قرآن پنهنجي پاڻ کي الفرقان (حق ۽ باطل وچ ۾ فرق ڪندڙ)، امّ الڪتاب، هديٰ (رهنمائي)، حڪمة (دانائي)، ذڪر (ياد) ۽ تنزيل (وحي يا مٿان کان هيٺ موڪلي ويندڙ شئي) بيان ڪري ٿو. هڪ ٻي اصطلاح الڪتاب به آهي، جيئن ته عربي ٻوليءَ ۾ ٻيا صحيفا مثال طور توريت ۽ انجيل لاءِ به استعمال ٿئي ٿي. قرآن مان اسم صفت ”قرآني“ آحي. مصحف جي اصطلاح اڪثر مخصوص قرآني مسودن لاءِ استعمال ٿئي ٿِي پر اِن سان گڏ ئي هِي اصطلاح قرآن ۾ گذريل ڪتابن لاءِ پڻ استعمال ٿِي آهي.&lt;br&gt;تفھيم القرآن مطابق فرقان ان شئي کي چئبو آهي جنھن سان حق ۽ باطل جو فرق چٽو ٿئي ۽ اردو ۾ ان جي سڀ کان وڌيڪَ ويجھو لفظ '''کسوٹی''' (ڪسوٽي) آهي. مولانا مودودي مطابق قرآن ۾ لفظ فرقان جو استعمال جو مطلب آھي دين جو اھڙو علم ۽ سمجھ جنھن سان ماڻھو حق ۽ باطل ۾ تميز ڪندو آھي.&lt;ref&gt;{ تفھيم القرآن، جلد 1 ، صه 76 ، مولانا ابوالاعلي مودودي، ادارہ ترجمان القرآن لاھور}&lt;/ref&gt;.

=== قرآن ۽ مذھب ===
قرآن ۾ مذهب جو اهو تصور ڏنو ويو آهي ته سڀ مذهب هڪ آهن. اهو هڪ هجڻ انهيءَ مقصد ۽ مفهوم ۾ نہ آهي تہ سڀئي مذهب پنهنجي موجوده شڪل ۽ صورت ۾ هڪ جهڙا ۽ سچا آهن. پر ان جو مطلب اهو آهي تہ پنهنجي اصل جي اعتبار کان سڀ مذهب هڪ هئا. پر پوءِ جي تبديلي، ڦيرڦار ۽ واڌاري جي نتيجي ۾ اهي هڪ ٻئي کان مختلف ٿي ويا. قرآن شريف ۾ ارشاد ٿيو آهي تہ:

{{quote|کَانَ النَّاسُ اُمَّۃً وَّاحِدَۃً ۟ فَبَعَثَ اللہُ النَّبِیّٖنَ مُبَشِّرِیۡنَ وَمُنۡذِرِیۡنَ ۪ وَ اَنۡزَلَ مَعَہُمُ الْکِتٰبَ بِالْحَقِّ لِیَحْكُمَ بَیۡنَ النَّاسِ فِیۡمَا اخْتَلَفُوۡا فِیۡہِ ؕ وَمَا اخْتَلَفَ فِیۡہِ اِلَّا الَّذِیۡنَ اُوۡتُوۡہُ مِنۡۢ بَعْدِ مَا جَآءَتْہُمُ الْبَیِّنٰتُ بَغْیًۢا بَیۡنَہُمْ ۚ فَہَدَی اللہُ الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡا لِمَا اخْتَلَفُوۡا فِیۡہِ مِنَ الْحَقِّ بِاِذْنِہٖ ؕ وَاللہُ یَہۡدِیۡ مَنۡ یَّشَآءُ اِلٰی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیۡمٍ (البقرہ:213)&lt;br&gt;
''ترجمو'':”۽ (سڀ) ماڻهو هڪ امت هئا، پوءِ (ڦري اختلاف ۾ پيا، تنهنڪري) الله نبين کي خوشخبري ڏيندڙ ۽ ڊيڄاريندڙ ڪري موڪليو ۽ انهن سان گڏ سچ سان ڪتاب لاٿائين ته جيئن ماڻهن جي وچ ۾ جنهن جي باري ۾ جهڳڙو ڪن ٿا، فيصلو ڪري ۽ ان ۾ اختلاف نه ڪيو. مگر جن کي اهو (ڪتاب) ڏنو ويو. پڌرن حڪمن اچڻ بعد پاڻ ۾ ساڙ سبب (اختلاف ڪيائون) پوءِ جنهن بابت جهڳڙو ڪيائون، ان ۾ حق سان الله پنهنجي حڪم مطابق مومنن کي سڌي رستي جي هدايت ڏني ۽ الله جنهن کي گهري ان کي سڌي رستي جي طرف رهنمائي ڪري ٿو.“.|Quran|}}

قرآن ڪريم جي ان آيت ۾ مذهبن جي جيڪا نوعيت ٻڌائي وئي آهي، سا هيءَ آهي ته خدا انسانيت جي شروعات هڪ پيغمبر سان ڪئي. ان کي پنهنجي علم سان نوازيو، ته جيئن اهو ماڻهن کي ان علم کان واقف ڪرائي.

قرآن شريف ۾ ٻڌايو ويو آهي تہ:

{{quote|فَاِنَّ مَعَ الۡعُسۡرِ یُسۡرًا لا اِنَّ مَعَ الۡعُسۡرِ یُسۡرًا (الم نشرح: 5 کان 6)&lt;br&gt;
”پوءِ بيشڪ ڏک سان گڏ سک آهي. بيشڪ ڏک سان گڏ سک آهي.“|Quran|}}

انهن لفظن ۾ فطرت جو هڪ قانون ٻڌايو ويو آهي، جنهن کي خدا ابدي طور تي سڄيءَ دنيا ۾ قائم ڪري رکيو آهي. ماڻهو چاهي ڪهڙي به ملڪ ۽ ڪهڙي به زماني ۾ هجي. اهو ڪهڙي به حالت ۾ هجي، هر هنڌ ۽ هر حال ۾ اهي فطرت جي ان قانون کي ڪم ڪندي ڏسندا.
موجوده دنيا ان رنگ ۽ ڍنگ تي ٺهيل آهي تہ، هتي ڪنهن بہ شخص جي لاءِ سدائين هڪجهڙيون حالتون ناهن هونديون.&lt;ref&gt;{{Citation |title=انسانيت جي تعمير (مولانا وحيد الدين خان / خالد ڀٽي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=307 |accessdate=2016-09-13 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912090236/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=307 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ڪتاب: انسانيت جي تعمير، مولانا وحيد الدين خان&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
اسلامي روايتن مطابق محمد (صلي الله عليه وسلم) تي پهريون ڀيرو غارِ حرا ۾ اُن وقت نازل ٿِي جڏهن پاڻ تنهائيءَ ۾ عبادت لاءِ اُتي ويل هُئا. ان کان پوءِ هِي سلسلو ”وحي“ 23 سالن تائين جاري رهيو. حديثن ۽ اسلامي تاريخ مطابق مديني واري هجرت کان پوءِ جڏهن محمد جَن اُتي هڪ آزاد اسلامي معاشرو قائم ڪري ورتو ته پاڻ پنهنجن صحابين کي قرآن جي تلاوت ۽ ان جي روزانه نازل ٿيڻ واري حڪمن کي ياد ڪرڻ ۽ ٻين کي سيکارڻ جو حڪم فرمايائون. روايتن ۾ هِي به آيل آهي ته بدر واري ويڙھ (جنگ بدر) کان پوءِ جڏهن ”قريش“ جا کوڙ ماڻهون مسلمانن وٽ قيدي بڻجي آيا ته اُنهن ۾ کوڙ ماڻهن مسلمانن کي لکڻ پڙهڻ سيکارڻ جي بدلي پنهنجي آزادي حاصل ڪئي. اهڙي طرح آهستي آهستي کوڙ مسلمان ٿيڻ لڳا.
قرآن کي پٿرن، هڏين ۽ کجين جي ڦرهن تي لکيو ويو. اڪثر سورتون شروعاتي مسلمانن جي استعمال هيٺ هيون ڇوته اُن جو ذڪر سُنّي ۽ شيعه ٻنهي جي روايتن ۾ مليو آهي. جيئن ته محمد (صلي الله عليه وسلم) جو قرآن کي تبليغ لاءِ استعمال ڪرڻ، دعائن ۾ اُن جو پڙهيو وڃڻ ۽ تلاوت جي انداز ۾ بيان ڪرڻ جو ذڪر حديثن مان ملي ٿو. 632 عيسويءَ ۾ محمد (صلي الله عليه وسلم) جي وفات تائين قرآن هڪ ڪتاب جي شڪل ۾ موجود نه هو. سڀئي عالم اِن ڳالھ تي متفق آهن تہ محمد صلي عليه وسلم جَن خُود وحي جِي ڪتابت نہ ڪندا هُئا.

صحيح بخاري ۾ محمد (صلي الله عليه وسلم) جي وحي جي ڪيفيت جو حال هِيئن لکيل آهي ته ”بسا اوقات (وحي) گھنٽي وڄڻ وانگيان نازل ٿيندي هُئي“ ۽ عائشه کان روايت آهي ته، ”مون هڪ تمام ٿڌي ڏينهن ۾ حضور تي وحي نازل ٿيندي ڏٺو ۽ (جڏهن وحي ختم ٿِي ته ) سندن مٿي تي پَگھر جا ڦُڙا ٽِمي رهيا هُئا“. قرآن جي بيان مطابق محمد (صلي الله عليه وسلم) تي پهرين وحي هڪ ڪشف سان نازل ٿِي هُئي. وحي نازل ڪرڻ واري هستي جي باري ۾ هِي بيان ڪيو ويو آهي ”مضبوط طاقتن وارو“ اُهو جيڪو ”بلند ترين اُفق تي هو. پوءِ هُو ويجهو آيو، پوءِ هُو هيٺ لٿو. ايتري تائين جو هُو ٻن وکن جي مفاصلي تي ٿي ويو اُن کان به ويجھو“.
ويلچ (Welch) جيڪو هڪ اسلامي عالم آهي، Encyclopedia of Islam ۾ لکي ٿو ته هُو اهو يقين رکن ٿا ته وحي جي نزول وقت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ڪيفيتن جي ظاهري شڪل بيان ڪئي وئي آهي اُها صحيح ٿي سگھي ٿِي ڇاڪاڻ ته وحي جي نازل ٿيڻ کان پوءِ ڪافي پريشان ٿي ويا هُئا. ويلچ مطابق، وحي جي موقعي تي محمد (صلي الله عليه وسلم) کي ڇرڪائيندڙ جھٽڪا سندن ويجھن ماڻهن لاءِ اِن ڳالھه جو ثبوت بڻيا هوندا ته محمد (صلي الله عليه وسلم) جِي وحي جو مبدا مافوق الفطرت آهي. مُحمد (صلي الله عليه وسلم) جا ناقدين انهن مشاهدن جي آڌار تي کين مجنون، جادوگر سڏيندا هُئا ڇوته عربن جي تاريخ ۾ اهڙا کوڙ ٻيا ماڻهون بہ اهڙن تجربن جا دعويدار هُئا. ويلچ وڌيڪ اِهو بہ چوي ٿو تہ هِي ڳالھ اڻ چِٽِي آهي تہ اهڙا مشاهدا محمد (صلي الله عليه وسلم) جي نبوت جي دعويٰ کان پهرين آهن يا پوءِ جا.

قرآن محمد (صلي الله عليه وسلم) کي اُمّي قرار ڏنو آهي جنهن جو عام طور تي ”اڻ پڙهيل“ مطلب ٿئي ٿو. پر اِن جو مطلب حقيقت ۾ ڪُجھه ڳُوڙهو آهي. قرون وسطيٰ جا مفسّر جهڙوڪه طبري مطابق هِن اصطلاح جا ٻه مطلب آهن: پهريون هِي ته عام طور تي لکڻ ۽ پڙهڻ جي قابل نه هجڻ جڏهن ته ٻيو هِي ته گذريل ڪتابن ۽ صحيفن کان اڻڄاڻ هُجڻ. (جيئن ته اڪثر مفسّر پهرين مطلب کي وڌيڪ ترجيح ڏيندا آهن). ان کان علاوه، محمد جو ناخوانده هُجڻ سندن نبوّت جي سچائيءَ جو هڪ دليل سمجھيو وڃي ٿو. جيئن ته امام فخر الدين رازي چون ٿا تہ، جيڪڏهن محمد (صلي الله عليه وسلم) لکڻ پڙهڻ تي پوري مهارت رکندا هُئا تہ اُن تي هِي شڪ ڪري سگھجي ٿو ته اُنهن پنهنجي ابن ڏاڏن جا ڪتاب پڙهيا هوندا. ڪُجهه عالم جهڙوڪه ”واٽ“ ٻين معنيٰ کي وڌيڪ ترجيح ڏين ٿا.

محمد (صلي الله عليه وسلم) جو ذڪر پاڪ قرآن شريف ۾ چار ڀيرا، حضرت ابراهيم جو ذڪر 79 ڀيرا، حضرت موسا جو ذڪر 136 ڀيرا ۽ فرعون جو ذڪر 74 ڀيرا آيو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;Book: Did Muhammad Exist?”, Robert Spencer&lt;/ref&gt;

== ترتيب ==
=== قرآن جا باب ۽ ورهاست ===
قرآن هڪ وڏو ڪتاب ڪتاب آهي، اُن جي ورهاست حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جَن پنهنجي زندگيءَ ۾ فرمائي چُڪا هُئا ۽ اِها رهنمائي ڪري چُڪا هُئا ته هِن آيت کي ڪهڙي سورت ۾ ڪِٿي رکڻو آهي. پاڻ صلي الله عليه وسلم جي زندگي ۾ قرآن جا بيشمار حافظ هُئا ۽ محمد صلي الله عليه وسلم شعبان ۽ رمضان جي مهينن ۾ قرآن جو کوڙ ڀيرا ختمو پڙهندا هُئا جيڪو ظاهر آهي ته ڪنهن ترتيب کان بغير ممڪن ناهي. قرآن جو اعجاز هِي آهي ته اڄ تائين ۾ ڪابه تبديلي ناهي ٿِي سگھي. پهرين صدي هجري ۾ لکيل قرآن جيڪو ترڪي جي عجائب گھر ۾ توپ ڪاپي ۾ آهي يا ايران جي شهر مشهد ۾ امام علي رضا عليه السلام جي روضه جي عجائب گھر ۾ آهي، ان ۾ بعينه هِي ئي قرآن خطِ ڪُوفي ۾ ڏسي سگھجي ٿو جيڪو اڄ جديد طباعت کان پوءِ به اسانجي اڳيان آهي. هِن کي ستن (7) منزلن ۾ ورهايو ويو آهي، ان کان علاوه هِن جي هڪ کي ٽيهن (30) سيپارن ۾ پڻ ورهايو ويو آهي.
قرآن کي سورتن ۾ پڙهڻ ورهايو ويو آهي. قرآن ۾ 114 سورتون آهن جنهن مان ڪُجهه وڏيون ۽ ڪُجهه ننڍيون آهن. سڀ کان وڏي سورة البقرة آهي. سورتن ۾ موجود مضمون کي آيتن جي شڪل ۾ ورهايو ويو آهي. قرآن ۾ 6،666 آيتون آهن. هيٺ هِن جي ورهاست پيش ڪئي وئي آهي.
مختلف حديثن ۽ روايتن مان ڄاڻ ملي ٿي ته خليفي عبدالملڪ جي خلافت جي دور ۾ جڏهن حجاج بن يوسف عراق جو گورنر هو، ته ان قران پاڪ ۾ تصيح ڪري ان جا نوان جُلد انهن سڀني علائقن ۾ ورهايا جيڪي عربن جي صاحبي هيٺ هئا.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;
 {| cellpadding=&quot;0&quot; border=&quot;0&quot;
|----
|
{| cellpadding=&quot;2&quot; border=&quot;2&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|----
! rowspan=&quot;2&quot; | منزل || rowspan=&quot;2&quot; |جز یا سیپارہ|| colspan=&quot;2&quot; | ابتداء
! rowspan=&quot;2&quot; | منزل || rowspan=&quot;2&quot; | جز یا سیپارہ || colspan=&quot;2&quot; | ابتداء
|----
! سورت نمبر || آیت نمبر || سورت نمبر || آیت نمبر
|----
| rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot; | 1 || align=&quot;center&quot; | 1 || align=&quot;center&quot; | 1 || align=&quot;center&quot; | 1
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | 4 || align=&quot;center&quot; | 15 || align=&quot;center&quot; | 17 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 2 || align=&quot;center&quot; | 2 || align=&quot;center&quot; | 142
| align=&quot;center&quot; | 16 || align=&quot;center&quot; | 18 || align=&quot;center&quot; | 75
|----
| align=&quot;center&quot; | 3 || align=&quot;center&quot; | 2 || align=&quot;center&quot; | 253
| align=&quot;center&quot; | 17 || align=&quot;center&quot; | 21 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 4 || align=&quot;center&quot; | 3 || align=&quot;center&quot; | 92
| align=&quot;center&quot; | 18 || align=&quot;center&quot; | 23 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 5 || align=&quot;center&quot; | 4 || align=&quot;center&quot; | 24
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 19 || align=&quot;center&quot; | 25 || align=&quot;center&quot; | 21
|----
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 6 || align=&quot;center&quot; | 4 || align=&quot;center&quot; | 148
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | 5 || align=&quot;center&quot; | 27 || align=&quot;center&quot; | 26
|----
| rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot; | 2 || align=&quot;center&quot; | 5 || align=&quot;center&quot; | 1
| align=&quot;center&quot; | 20 || align=&quot;center&quot; | 27 || align=&quot;center&quot; | 60
|----
| align=&quot;center&quot; | 7 || align=&quot;center&quot; | 5 || align=&quot;center&quot; | 83
| align=&quot;center&quot; | 21 || align=&quot;center&quot; | 29 || align=&quot;center&quot; | 45
|----
| align=&quot;center&quot; | 8 || align=&quot;center&quot; | 6 || align=&quot;center&quot; | 111
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 22 || align=&quot;center&quot; | 33 || align=&quot;center&quot; | 31
|----
| align=&quot;center&quot; | 9 || align=&quot;center&quot; | 7 || align=&quot;center&quot; | 88
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | 6 || align=&quot;center&quot; | 35 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 10 || align=&quot;center&quot; | 8 || align=&quot;center&quot; | 41
| align=&quot;center&quot; | 23 || align=&quot;center&quot; | 36 || align=&quot;center&quot; | 22
|----
| align=&quot;center&quot; | 11 || align=&quot;center&quot; | 9 || align=&quot;center&quot; | 94
| align=&quot;center&quot; | 24 || align=&quot;center&quot; | 39 || align=&quot;center&quot; | 32
|----
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | 3 || align=&quot;center&quot; | 11 || align=&quot;center&quot; | 10 || align=&quot;center&quot; | 1
| align=&quot;center&quot; | 25 || align=&quot;center&quot; | 41 || align=&quot;center&quot; | 47
|----
| align=&quot;center&quot; | 12 || align=&quot;center&quot; | 11 || align=&quot;center&quot; | 6
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 26 || align=&quot;center&quot; | 46 || align=&quot;center&quot; | 2
|----
| align=&quot;center&quot; | 13 || align=&quot;center&quot; | 12 || align=&quot;center&quot; | 53
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | 7 || align=&quot;center&quot; | 50 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 14 || align=&quot;center&quot; | 15 || align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 27 || align=&quot;center&quot; | 51 || align=&quot;center&quot; | 31
|----
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;3&quot; |
| align=&quot;center&quot; | 28 || align=&quot;center&quot; | 58 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 29 || align=&quot;center&quot; | 67 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 30 || align=&quot;center&quot; | 78 || align=&quot;center&quot; | 2
|}
تلاوت لاءِ قرآن کي ستن منزلن ۾ (منزل جو جمع) ورهايل آهي. هِن جو فلسفو هِي آهي ته هڪ منزل روزانو تلاوت ڪرڻ سان هڪ هفتي ۾ قرآن مڪمل پڙهي سگھجي ٿو. هڪ مهيني ۾ قرآن جِي مڪمل تلاوت ڪرڻ لاءِ ان کي ٽيهن سيپارن (حصن) ۾ ورهايو ويو آهي. قرآن ۾ 114 سورتون آهن. هر سورة بسم الله الرحمان الرحيم سان شروع ٿئي ٿِي صِرف سورة التوبه کان سواءِ. سڀ کان پهرين سورة الفاتحه آهي ۽ سڀ کان آخري سورة الناس آهي. سڀ کان وڏي سورة البقرة آهي (جنهن ۾ ٻه سئو ڇهاسي آيتون آهن) ۽ سڀ کان ننڍي سورة الڪوثر آهي جنهن ۾ صِرف ٽي (3) آيتون آهن.
&lt;li&gt;ڪِٿي ته هڪ سيپارو ٻن حصن ۾ به ورهايو ويو آهي جنهنکي احزاب چيو ويندو آهي جيڪو ”حزب“ جو جمع آهي. هر حزب جا چار ”ارباع“ آهن.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;هر سورت ۾ ٽي کان وٺي ٻه سئو ڇهاسي آيتون آهن. عام طور تي وڏيون سورتون شروع وارن سيپارن ۾ ۽ ننڍيون سورتون آخري سيپارن ۾ آهن.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;قرآن جنهن سورت جو اڪثر حصو هجرتِ مدينه کان پهرين نازل ٿيو اُنکي مڪي سڏيو ويندو آهي ۽ جيڪا هجرتِ مدينه کان پوءِ نازل ٿِي انکي مدني سڏيو ويندوآهي.&lt;/li&gt;
|}
موجوده زماني ۾ ننڍي کنڊ جي عالمن قرآن جي نظم (ترتيب) تي گھڻو ڪم ڪيو آهي ۽ ان لحاظ کان قرآن کي مضمونن ۽ ترتيب جي لحاظ کان بابن ۾ تقسيم ڪيو ويو آحي. حميد الدين فراهي، امين احسن اصلاحي ۽ جاويد احمد غامدي جو ڪم هِن سلسلي ۾ نمايان آهي. انهن عالمن قرآن جي سورتن کي ستن بابن ۾ ورهايو آهي. انهن جي ڪم جو خلاصو جاويد احمد غامدي جي الفاظن ۾ هيئن آهي ته :
{{quote|قرآن کي ستن (7) بابن ۾ ورهايو آهي، هرهڪ باب ، هڪ يا هڪ کان وڌيڪ مڪي سورتن سان شروع ٿئي ٿو ۽ هڪ يا هڪ کان وڌيڪ مدني سورتن تي ختم ٿئي ٿو. 
پهريون باب فاتحه کان شروع ٿئي ٿو ۽ مائده تي ختم ٿئي ٿو. هِن فاتحه مڪي باقي چار مدني سورتون آهن. ٻيون باب انعام ۽ اعراف، ٻن مڪي سورتن سان شروع ٿئي ٿو ۽ ٻِن مدني سورتن انفال ۽ توبه تي ختم ٿئي ٿو. ٽئين باب ۾ يونس کان مومنون تائين پهريون چوڏهن (14) سورتون مڪي آهن ۽ آخر ۾ هڪ سورت نور مدني آهي. 
چوٿون باب فرقان سان شروع ٿئي ٿو، احزاب تي ختم ٿئي ٿو. هِن ۾ پهريون اٺ (8) سورتون مڪي آهن ۽ آخر ۾ هڪ، يعني احزاب مدني آحي. پنجون باب ”سبا“ کان شروع ٿئي ٿو، حجرات تي ختم ٿئي ٿو. هِن ۾ تيرهن (13) سورتون مڪي ۽ آخر ۾ ٽي (3) سورتون مدني آهن. ڇهون باب ”ق“ سان شروع ٿئي ٿو ۽ ”تحريم” تي ختم ٿئي . هِن ۾ ست (7) مڪي ۽ 10 مدني سورتون آهن. ستوب باب ”ملڪ“ کان شورع ٿئي ٿو ۽ ”ناس“ تي ختم ٿئي ٿو. هِن ۾ آخري ٻه سورتون، مدني ۽ باقي سڀ مڪي آهن. هِن ۾ هر باب جو هڪ موضوع آهي ۽ اُن ۾ سورتون موضوعن جي حساب سان ترتيب ۾ ڏنل آهن. 
پهرين باب جو موضُوع يهود ۽ نصارا تي اتمام حجت، ان جي جاءِ تي بني اسماعيل ۾ هڪ نئين اُمت جي تاسيس، اُن جو تزڪيو ۽ پاڪائي ۽ ان سان گڏ خدا جو آخري عهدو پيمان آهي. ٻئي باب ۾ عرب جي مشرڪن تي اتمام حجت، مسلمانن جو تزڪيو ۽ پاڪائي ۽ خدا جي آخري دينونت جو بيان آهي. ٽئين، چوٿين، پنجين ۽ ڇهين باب جو موضوع هڪ ئي آهي ۽ اهو ”اندار و بشارت ۽ تزڪيو ۽ پاڪائي“ آهي.
ستين ۽ آخري باب جو موضوع قريش جي سردارن کي اندارِ قيامتم، انهن تي اتمام حجت، ان جي نتيجي ۾ انهن تي عذاب جي وعيد ۽ نبي صلي الله عليه وسلم لاءِ عرب جي سرزمين ۾ غلبهء حق جي خوشخبري آهي. هِن کي اسان مختصر طور تي صرف اندار ۽ بشارت به چئي سگھون ٿا.|}}

== قرآن جي ٻولي ==
قرآن جي ٻولي فصيح عربي آهي جنهن کي اڄ به ادبي مقام حاصل آهي ۽ انکان علاوه عربيءَ جا کوڙ لهجا (مصري، مراڪشي، لبناني، ڪويتي وغيره) پيدا ٿِي چڪا آهن. قرآن جي ٻوليءَ کي اڃا تائين عربي لاءِ هڪ معيار جي حيثيت حاصل آحي. عربي جا وڏا عالمَ جن ۾ غيرمُسلم به شامل آهن قرآن جي فصيح، جامع ۽ انساني نفسيات سان ملندڙ جلندڙ ٻوليءَ جي تعريف ۾ رطب اللسان آهن. ايتري وڏي ڪتاب هئڻ باوجود به هِن ۾ ڪابه گرامر جي غلطي موجود ناهي. بلڪه عربي ابجدي اکرن جي لحاظ کان جيڪڏهن ابجد جي عددن کي نظر ۾ رکيو وڃي ته قرآن ۾ هڪ جديد تحقيق مطاق جيڪا ڊاڪٽر الخليفه جَن ڪمپيوٽر تي ڪئي آهي، قرآن ۾ باقاعده هڪ حسابي نظام موجود آهي جيڪو ڪنهن انسان جي وس ۾ ناهي. قرآن ۾ قصا به آهن ۽ تاريخي واقعا به آهن، فلسفو به ملندو ۽ منطق به ، ڳُوڙهيون سائنسي ڳالهيون به آهن ۽ عام انسان جي زندگي گذارڻ جو طريقو به. جڏهن قرآن نازل ٿيو ان وقت جيڪا عربي رائج هُئي سا تمام فصيح هُئي ۽ اُن دور ۾ شعر ۽ ادب کي وڏي اهميت حاصل هئي حالانڪه هِي ممڪن ناهي ته قرآن ۾ ڪابه غلطي هُجي ۽ دشمن ان متعلق ڳالهيون ڪن. بلڪه قرآن جي دعوا هئي ته هِن جهڙي هڪ آيت به ٺاهي ڏيکاريو پر اُن دور ۾ ماڻهون پنهنجي ٻوليءَ جي فصاحت ۽ جامعيت جي ڪري ٻين کي عجمي (گونگو) چوندا هُئا، هِن ڳالهه ۾ ڪامياب نه ٿِي سگھيا.

== قرآن جي پهرين ۽ آخري آيت ==
=== قرآن جي پهرين آيت ===
{{Quote|۔”(اي حبيب!) پنهنجي پالڻهار جي نالي سان (شروع ڪندي) پڙھ جنهن (هر شئي کي) پيدا فرمايو. هُن انسان کي (ماءُ جي پيٽ مان) جونڪ وانگيان معلق وجود سان پيدا فرمايو. پڙھه ۽ توهان جو پالڻهار وڏو ڪريم آهي. جنهن قلم ذريعي (لکڻ پڙهڻ جو) علم سيکاريو. جنهن انسان کي (ان کان علاوه بہ) اُهو (ڪُجھ) سيکاريو جيڪو هُو نه ڄاڻندو هو“}}

=== قرآن مجيد جي آخري سورت ===
{{Quote|۔”ان ڏينهن جي خواري ۽ مصيبت کان بچو، جڏهن توهان الله طرف واپس ورندا، اُتي هرشخص کي اُن جي ڪمايل نيڪي يا بَدي جو  پُورو پورو بدلو ملندو ۽ ڪنهن تي ظلم هرگز نه ٿيندو“}}

== قرآن ۾ موجود حروف مقطعات ==
حروفِ مقطعات (عربي: مقطعات، حواميم، فواتح )¬. قرآن مجيد جون اڪثر آيتن جي شروع ۾ اچن ٿا ۽ الڳ الڳ پڙهيا وڃن ٿا، انهن کي آياتِ مقطعات ۽ انهن اکرن کي حروفِ مقطعات چيو ويندو آهي، مثال طور: الم_ هِي قرآن جي 29 سورتن جي شروع ۾ آيل آهي. هِي ڪُل 14 اکر آهن. ا،ل،م،ص،ر،ڪ،ه،ي،ع،س،ج،ق،ن. مسلمان عالم جون گڏيل نظريو آهي ته ان جو حقيقي مطلب الله کي ئي خبر آهي. اڪثر عالمن مطابق هِي عربي لفظن جا مخفف آهن ۽ ڪُجهه عالمن مطابق هِي ڪُجهه رمز، راز (code) آهن. هِي اکر 29 سورتن ۾ پهرين آيت طور آيل آهن ۽ سورة الشوريٰ (سورة نمبر 42) ۾ ٻين (2) آيت طور به آيل آهن. يعني هڪ کان پنج اکرن تي مشتمل 30 جوڙ (combinations) آهن، جيڪي 29 سورتن جي شروعات ۾ قرآن ۾ ملن ٿا.

== ترجما ==
قرآن جا ترجما پُوري دنيا جي اهم ٻولين ۾ ٿي چُڪا آهن ۽ کوڙ سارا ترجما جاري آهن. وڏين ٻولين ۾ ترجما هڪ کان وڌيڪ ماڻهن مختلف دورن ۾ ڪيا آهن. قرآن جا يورپي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما غير مسلمانن پڻ ڪيا آهن. اهڙي طرح ڪُجهه ترجما بنا عربي متن جي پڻ شايع ڪيا ويا آهن، جڏهن ته رومن رسم الخط ۾ پڻ مختلف سببن ڪري ترجما ٿِيا آهن.
قرآن جو سڀ کان پهريون ترجمو فارسي ٻوليءَ ۾ ٿيو جيڪو سلمان فارسي ڪيو.
مغربي ٻولين ۾ پهريون لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿيو جيڪو رابرٽ ڪيٽون 1143ع ۾ ڪيو هو.
قرآن جو پهريون انگريزي ترجمو اليگزينڊر راوس 1649ع ۾ ڪيو.

جڳ مشهور سياح بزرگ بن شهريار پنهنجي سفرنامي ”عجائب الهند“۾ ڄاڻايو آهي ته 270ھ/884ع ڌاري سنڌ جي راڄڌاني منصوره جي عالم، ڪشمير جي راجا جي لاءِ قرآن پاڪ جو ترجمو ۽ تفسير لکيو هو. ان حوالي مطابق برصغير هندوپاڪ ( سنڌ ۽ هنڌ) ۾ اهو قرآن پاڪ جو”پهريون ترجمو“ آهي، جيڪو هن خطي جي مقامي ٻوليءَ ۾ لکيو ويو، انهيءَ ترجمي کان علاوه، برصغير جي تاريخ ۾ اُن کان پهريائين قرآن پاڪ جي ڪنهن به ترجمي ۽ تفسير جو ذڪر ڪونه ٿو ملي، بزرگ بن شهريار جو اهو مذڪوره حوالو، جيتوڻيڪ مستند ۽ بي مثل آهي ۽ جديد دور جي عالمن ۽ مورخن، پنهنجن لکيتن ۾ پڻ ان حوالي کي ڪتب آندوآهي،&lt;ref&gt;(1) Qureshi, Dr. I.H: The Muislim Commuity of India-Pakistan 1961, P.41&lt;/ref&gt;

=== قرآن جو سنڌي ۾ پھريون ترجمو ===
280ھ ۾ سنڌ جي هڪ راجا، عبدالله بن عمر هباري واليء ۽ منصوره ڏي لکي موڪليو ته مذهب اسلام جي عقائد ۽ تعليم تي سنڌي زبان ۾ ڏانهس جيڪو اصل ۾ ته عراق جو باشندو هو ليڪن کيس سنڌ ۾ رهندي هڪ مدت گذري چڪي هئي، جنهن ڪري سنڌي زبان خواهه ٻين مقامي زبانن ۾ کيس ڪمال حاصل هو، ۽ بيحد ذهين ۽ فهميدو هو. سنڌي نظم جو ڪتاب: عراقي عالمَ، عبدالله جي فرمائش تي، هندو راجا لاءِ اسلامي عقيدن تي هڪ ڪتاب سنڌي نظم ۾ تصنيف ڪيو. راجا ڪتاب پڙهي نه فقط اسلام کان متاثر ٿيو، بلڪ خود مصنف جي علمي مرتبي جوبه مٿس ايترو اثر پيو جو عبدالله ڏي لکي موڪليو ته انهيءَ مصنف کي سندس دربار ۾ موڪليو وڃي. شاعر وٽس ٽي سال رهيو. 273ھ ۾ جڏهن هو عبدالله سان مليو، تڏهن هن کيس ٻڌايو ته ”راجا دل ۾ مسلمان ٿي چڪو آهي، مگر مخالفت جي خوف کان ظاهر نٿو ٿئي.“ &lt;ref&gt;سنڌ- سياحن جي نظر ۾--ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي(قسط- 1)؛ رسالو: مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، سنڌ.&lt;/ref&gt;

ساڳئي شاعر راجا جي فرمائش تي ڪلام مجيد جو به سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جنهن کي راجا روزانه بلاناغي ٻڌندو هو. هڪ دفعي سورة ياسين جي هڪ آيت جو جڏهن هن کي ترجمو ٻڌايو ويو، تڏهن هو تخت تام يڪدم هيٺ لهي آيو. ۽ دوباره ترجمو ٻڌي ٻه ٽي قدم اڳتي وڌي، زمين تي سجدي ۾ ڪري پيو، ۽ سجدي جي دوران ۾ ايترو ته رنو جو سندس ڳل به آليءَ مٽيءَ ۾ ڀرجي پيا. جڏهن گهڻيءَ دير بعد سجدي مان اٿيو، تڏهن بلند آواز ۾ بي اختيار سندس زبان مان نڪتو: ”بيشڪ اهو ئي رب معبود آهي، جيڪو ازلي ۽ ابدي آهي. &lt;ref&gt; (’عجائب الهند‘، بزرگ بن شهريار، ليڊن)&lt;/ref&gt;“ ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته عربن جي دؤر ۾ سنڌ جي هندن جي زبان سنڌي هئي؛ سنڌي زبان لکڻ-پڙهڻ ۾ به ايندي هئي؛ ڪلام پاڪ جي ترجمي تي اهو پهريون ڪتاب سنڌيءَ ۾ تصنيف ٿيو؛نظم جو به اهو سنڌيءَ ۾ پهريون ڪتاب آهي؛ سنڌي زبان اڄ کان 11 سئو ورهيه اڳ به ايتري آسان ۽ علمي هئي، جو بيروني نسل جا ماڻهو به ان کي پسند ڪري ۽ ان ۾ ايترو ڪمال پيدا ڪندا هئا جو بلا تڪلف نظم ۽ نثر لکي ويندا هئا&lt;ref&gt;سنڌ- سياحن جي نظر ۾--ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي (قسط- 1)؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ&lt;/ref&gt;

== پيداوار جا ذريعا ==
سماج جي معاشي نظام جي بهتريءَ جو دارومدار پئداواري وسيلن تي آهي ۽ ان جو مکيه ذريعو زمين يا ٻني آهي. قرآن مجيد ۾ زمين جي باري آيل آهي ته:
”ولقد مکناکم في الارض وجعلنا لکم فيها معايش“ (اعراف)

سنڌي ۾ ترجمو:اسان توهان کي زمين تي حڪومت ڏني آهي ۽ توهان لاءِ زمين ۾ زندگيءَ جو سامان رکيو اٿئون.

شاهه ولي الله ڪمائڻ جي بنيادي وسيلن مان پوکي راهيءَ (زراعت) کي ايتري اهميت ڏني آهي جو جنهن به ملڪ ۾ ان جا وسيلا موجود نه هوندا ۽ ان کان بي پرواهي ڪئي وئي ته ان ملڪ جي حالت ڪڏهن به سڌري نه سگهندي. ان ملڪ جي تباهي لازمي آهي ڇاڪاڻ ته ڪچي مال جي پيداوار کان سواءِ واپار هلي ئي نه سگهندو ۽ نہ وري هنر ۽ ڪاريگريون ئي ڪارائتيون ٿي سگهنديون.

شاهه ولي الله چئي ٿو ته:
”پوءِ جيڪڏهن (ڪنهن به) ملڪ جي رهواسين جي گهڻائي هنر ۽ ڪاريگري ۽ شهري سياست ۾ رڌل رهندي ۽ پوک يامال جي حفاظت ۽ پالنا ڏي ٿورا ماڻهو ڌيان ڏيندا ته انهن جي دنياوي شهري زندگي خراب ٿي پوندي.“ &lt;ref&gt;اسلام ڪا اقتصادي نظام .مولانا حفظ الرحمان سيوهاروي ص 168&lt;/ref&gt;

== قرآن ڪريم جي نزولي ترتيب ==
جيستائين يورپي محققن جو تعلق آهي، انهن سڀني ۾ '''سر وليم ميور''' جو نالو سڀني کان مٿاهون نظر اچي ٿو. هي اهو پهريون ماڻهو آهي جنهن قرآن جي مختلف سورتن کي نزولي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. '''نوئل ذيڪي''' پڻ انهيءَ ڳالهه جو اعتراف ڪري ٿو ته ميور کي قرآني سورتن جي ترتيب جو خيال سڀ کان پهريان آيو.&lt;ref&gt;ن.گ 5&lt;/ref&gt; '''مارگو ليوث''' پڻ ميور جي ”لائف آف محمد“ تي تبصرو لکيو آهي.&lt;ref&gt;ڏسو؛ انسائيڪلو پيڊيا برطانيڪا (Mahomet)&lt;/ref&gt; جتيوڻيڪ هو پنهنجي لکڻي ”محمد“ ۾ هو ميور جي ”سيرت محمدﷺ“ کي پاڻ ڪريم جي باري ۾ اعتدال واري لکڻي سمجهي ٿو. ڄڻ ته ان جو خيال آهي ته ”هاڻي اهڙن ڪتابن جي ضرورت نه آهي“.&lt;ref&gt;ڏسو ديباچو، صفحه ۽ ”محمد“ از مارگوليث&lt;/ref&gt; '''ميور''' پنهنجي دليلن ۾ ڪيترن ئي جائين تي ته ڪمزور حديثن کي دليل طور به استعمال ڪري ٿو. هن جي اها دعوا بنا ڪنهن سند جي آهي ته ”شروعاتي سورتون ۽ قول محفوظ نه رکيا ويا، جيئن ته انهن کي وحي محفوظ سمجھيو ويو“. هن جو خيال آهي ته شروعاتي وحيءَ جا ڪاتب حضرت ورقهؒ، حضرت عليؒ، ۽ بي بي خديجهؒ (رسول الله ﷺجي گھر واري) هئا.&lt;ref&gt;م. ل&lt;/ref&gt; هن جيڪا ڪجهه سورتن کي تاريخي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي آهي سا انهيءَ لاءِ وڌيڪ دلچسپ آهي جو اهو پهريون يورپي عيسائي عالم آهي، جنهن قرآن پاڪ جي سورتن کي تاريخي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي.

'''ميور''' قرآن جي سورتن جا ڇھ دؤر ٻڌائي ٿو.&lt;ref&gt;ڏسو؛ قرآن (Spek) ايڊيشن ۽ H.D صفحو 492&lt;/ref&gt; اهي هيٺ ڏنل آهن:
* ”پهريون دؤر 18 سورتن جي مشتمل آهي، جنهن ۾ ننڍا ننڍا گيت يا نثر جا بي جوڙ ٽڪرا آهن جيڪي محمد ﷺ رسالت يا (خدائي مشن) جو خيال اچڻ کان اڳ لکيا هوندا. انهن مان ڪوبه اهڙو ٽڪرو نه آهي، جيڪو خدائي پيغام جي شڪل ۾ هجي“.
* ٻيو دؤر چئن سورتون آهن. محمد ﷺ جي رسالت سورت 96 کان شروع ٿئي ٿي جنهن ۾ قراءت جو حڪم آهي ۽ حديثون انهيءَ کي پهرين وحي سڏين ٿيون.
* ٽئين دؤر ۾ 19 سورتون آهن. انهن ۾ قيامت جي ڏينهن، بهشت ۽ دوزخ جو ذڪر آهي، جيڪو قريشن جي سخت مخالفت سان لاڳاپو رکي ٿو. اها دؤر رسالت جي شروع کان وٺي حبشه جي هجرت تائين وارين سورتن تي مشتمل آهي. يعني نبوت جي پهرين کان پنجين سال تائين).
* چوٿين دؤر ۾ 23 سورتون آهن. اهي محمد ﷺ جي نبوت جي ڇهين کان ڏهين سال تائين وارين سورتن تي مشتمل آهي. هن دؤر ۾ يهودين جي پاڪ ڪتابن جو ذڪر شروع ٿئي ٿو. قديم قومن ۽ عرب جي ڪهاڻين جو ذڪر آهي. بت پرستيءَ کان ٿوري مدت لاءِ ٺاهه سورت 54 سان لاڳاپو رکي ٿو.
* پنجين دؤر ۾ 31 سورتون آهن. اهو دؤر پاڻ ڪريم ﷺ جي نبوت جي ڏهين سال کان شروع ٿي مڪي جي هجرت تائين حاوي آهي. انهيءَ زماني جي سورتن ۾ ڪي بيان انجيل جا آهن. حج جا حڪم ٻڌايا ويا آهن. قريش جي اعتراضن جو جواب ڏنو ويو آهي ۽ اسان جي سامهون حشر ۽ جزا واري ڏينهن، جنت ۽ جهنم، توحيد جي ثبوت ۽ الله تعالى جي قدرت ۽ پالڻهاري جي جيئري جاڳندي تصوير چِٽي وئي آهي. آهستي آهستي سورتون ڊگھيون ٿينديون وڃن ٿيون ۽ ڪي ته ڪيترن ئي صفحن تائين پهچن ٿيون. هن زماني جي آخري سورتن ۾ اسان کي گھڻو ڪري مديني جون آيتون ملن ٿيون، جيڪي ڪنهن مضمون جي سلسلي ۾ وڌايون ويون آهن. مثال طور سورت 42 جي آيت 40 هڪ اهڙي آيت آهي، جنهن ۾ مڪي وارن جي خلاف هٿيار کڻڻ جي اجازت ڏني وئي آهي.
* ڇهون ۽ آخري دؤر ويهن سورتن تي مشتمل آهي، جيڪي مديني ۾ ڏنيون ويون آهن &lt;ref&gt;و. ڊ 509&lt;/ref&gt; يعني اهي سورتون جيڪي مديني ڏانهن هجرت جي پهرين سال کان پاڻ ڪريم ﷺ جي وفات تائين نازل ٿيون.

'''ميور'''، پاڻ ڪريم ﷺ جي زندگيءَ جا جيڪي مختلف دؤر سڏيا آهن، سي مسلمان تاريخدانن جي بيانن ۾ ڪڍيا ويا آهن. پر نوئل ديڪي جو خيال صحيح آهي ته ميور، قرآن جا ڇهه دؤر مقرر ڪرڻ ۾ غلطي ڪئي آهي &lt;ref&gt;ن. گ 95&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ هن وٽ پنهنجي بيان لاءِ ڪابه سند نه آهي ته هو پهرين دؤر جي سورتن کي وحي نه سڏي. ڄڻ ته هن قرآن پاڪ جي 18 سورتن کي انهيءَ ڪري قرآن پاڪ مان خارج سڏيو، جو اهي ان جي گمان ۾ رسالت کان اڳ واريون سورتون آهن. ان کانسواءِ هو 21 سورتن جي باري ۾ اهو مڃي ٿو ته مان انهن کي ڪنهن خاص دؤر سان واڳي نٿو سگھان، ڇو جو کيس انهن جي نزول واري زماني جي پڪ نه آهي.

ڊاڪٽر گستاف وائل، قرآن جي سورتن جي نزولي ترتيب ڄاڻڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جو ڪتاب '''”تمهيد قرآن“'''، جيڪو 1878ع ۾ ٻيو ڀيرو ڇپيو، انهيءَ موضوع تي هڪ مشهور ڪتاب آهي. '''نوئل ديڪي''' ان مان گھڻي مدد ورتي آهي ۽ گھڻو ڪري هن جي ئي خيالن جي پابندي ڪئي آهي.

هن جي پهرين ڪوشش اها هئي ته پاڻ ڪريم ﷺجي سيرت ۽ قرآن جي ٻوليءَ جو مطالعو ڪري.&lt;ref&gt;ڪ. ه 31&lt;/ref&gt; هن جو چوڻ آهي ته رڳو ان ئي نموني سان اسان ڪنهن حد تائين قرآن پاڪ جي مختلف سورتن جي تاريخ ڄاڻي سگھون ٿا.&lt;ref&gt;ڪ. ه 32&lt;/ref&gt; ”محمد ﷺ جي عربي سيرت نگارن جي مدد سان اسان قرآن جي انهيءَ حصي جي تاريخ مقرر ڪري سگھون ٿا، جن ۾ ڪي تاريخي واقعا ذڪر ڪيل آهن. جتي اها ڳالهه نه آهي، اتي جيڪا شيءِ مددگار ٿي سگھي ٿي سا وحيءَ جي صورت ۽ ان جي معنويت آهي“ &lt;ref&gt;ک. ه. 32&lt;/ref&gt; انهيءَ ڪري هن پاڻ ڪريم ﷺ جي زندگيءَ کي ٽن حصن ۾ ورهائيو آهي:

1. شروع ۾ (محمد ﷺ هڪ سڌارڪ جي طور تي ظاهر ٿين ٿا. انهيءَ زماني ۾ مٿن جوش ۽ جذبي جو زور آهي. سندن ٻولي قافيي واري آهي، انهيءَ ۾ شاعريءَ واري سچي چاشني آهي. انهن سورتن ۾ سندن مقصد تبليغ جو ذڪر آهي. انهيءَ ۾ اها روحاني ڇڪتاڻ آهي، جنهن جي آخر ۾ کين پڪو ويساهه ٿي وڃي ٿو ته کين سچ پچ الله تعالىٰ مقرر ڪيو آهي ته جيئن پاڻ قوم جي باطل پرستي کي ختم ڪن ۽ بت پرستي جي جاءِ تي هڪ قدرت رکندڙ ۽ هر شيءِ تي نظر رکندڙ الله تعالى جي پوڄا کي جاري ڪن، جيڪو بد ڪردار ۽ بي ايمان کي گھڻو ڪري هن دنيا ۾ جھجھي سزا ڏئي ٿو. پر هن کان پوءِ اچڻ واري زندگي ۾ ته پڪ سان سزا ڏيندو. ان سان گڏوگڏ ايمان وارن ۽ نيڪ عمل ڪندڙن کي چڱو بدلو ڏيندو آهي ۽ ڏيندو. انهيءَ زماني سان لاڳاپيل سندن اهي جملا آهن، جيڪي پاڻ سڳورن پنهنجي مخالفن تي ڪيائون. اهي مخالف جيڪي کين ذليل ۽ ڪوڙو سمجھندا هئا. انهيءَ ۾ اهي آيتون به آهن، جيڪي الله تعالىٰ سندن صبر ۽ ثابت قدمي جي لاءِ نازل ڪيون آهن. هن زماني جي ڪيترين ئي سورتن ۾ بهشت جي دلپسند رهڻي ۽ خوشين ۽ دوزخ جي اهنجن کي مادي رنگ ۾ رڱيو آهي ۽ انهيءَ ۾ قيامت جي ڏينهن وارين سختين کي دل ڏاريندڙ لفظن ۾ بيان ويو ڪيو آهي. باقي سورتن ۾ دعائون، گيت ۽ بد دعائون وغيره آهن.&lt;ref&gt;ڪ ه 33، 34&lt;/ref&gt;

اسان کي اهو سمجھڻ جي ڪوشش ڪرڻي آهي ته '''”وحي جي صورت“''' مان وائل جو ڇا مطلب آهي. صورت مان ان جو مطلب مختلف سورتن جي ڊيگھه آهي. ڇو جو هن جو خيال آهي ته قرآن جي سورتن جي تدوين اهڙي طرح ڪئي وئي آهي جو ڊيگھه ۽ ننڍائيءَ جي لحاظ کان ڊگھيون سورتون پهريان ۽ ننڍيون سورتون آخر ۾ رکيون ويون آهن.&lt;ref&gt;ک ه 33&lt;/ref&gt; انهيءَ ڪري ننڍڙيون سورتون شروعاتي سورتون آهن. ”معنىٰ“ سان انهيءَ جو مطلب پاڻ ڪريم ﷺ جي انهيءَ تعليم سان آهي، جيڪا انهن سورتن ۾ ڏني وئي آهي. انهيءَ تعليم جي باري ۾ هن جو خيال آهي ته اهي “هڪ اهڙي ماڻهو ڏني هئي، جيڪو پنهنجي شروعاتي دؤر ۾ جوش ۽ جذبي سان ڀريل هو ۽ هن کي پڪ نه هئي ته هو الله جو پيغمبر آهي، پر هو پنهنجو پاڻ کي رڳو هڪ سڌارڪ سمجھندو هو“.

ان کانسواءِ شروعاتي دؤر وارين سورتن جي باري ۾ جيڪي روايتون آهن، سي ايتريون ته ٽڪراءَ ۾ آهن جو اسان کي انهن سورتن جي اندر ئي ڪنهن اهڙي شيءِ کي ڳولي لهڻو آهي، جنهن مان خبر پئجي سگھي ته اها سورت ڪهڙي زماني سان واسطو رکي ٿي. اسان ڪنهن سورت کي رڳو ڊگھي نه هئڻ جي ڪري يا انهيءَ ۾ جوش ۽ جذبي نه هئڻ يا شاعريءَ وارو قافيو نه هئڻ جي ڪري شروعاتي دؤر ۾ بنا ڪنهن مناسب سبب جي نٿا رکي سگھون.

2. وائل جو چوڻ آهي ته ”ٻئي دؤر ۾ محمد (ﷺ) هڪ نئين مذهب جي باني جي حيثيت سان ظاهر ٿيا آهن. سنجيدا مٿانهين تخيل پرستيءَ جي بدران غور ۽ فڪر ظاهر ٿيڻ لڳي ٿو. شاعري جي جاءِ تي خطابت جو زور معلوم ٿئي ٿو. سندن ٻولي سنجيدا ۽ منطقي ٿي وڃي ٿي ۽ اڳ وانگر دلي جوش ۽ جذبو باقي نٿو رهي“.
”سورتون ڪجھه ڊگھيون ٿي وڃن ٿيون ۽ انفرادي طور ايماني جزن جي تشريح ڪن ٿيون. يا آڳاٽن ماڻهن ۽ نبين جي قصن کي اهڙي ته اثرائتي انداز ۾ بيان ڪن ٿيون جو مؤمنن جي ايمان ۾ سگھه ۽ مخالفن جي دلين ۾ ڊپ پيدا ٿي وڃي ٿو. حقيقت ۾ محمد (ﷺ) پنهنجو پاڻ کي آڳاٽن نبين وانگر سمجھن ٿا ۽ پنهنجي وات مبارڪ مان اهي ڳالهيون ڪن ٿا جن جي ڳالهه جو رخ مڪي وارن ڏانهن هوندو آهي. اهي ٻڌائن ٿا ته انهن نبين کي ان دؤر جي ماڻهن غلط سمجھيو هو، ايتري تائين جو حق جي سوڀ ٿي ۽ گنهگار شرمندا ڪيا ويا ۽ تباهه ڪيا ويا. انهيءَ دؤر سان اهي سورتون به لاڳاپو رکن ٿيون جن ۾ انهن ڪفر گاڏڙ مطالبن جي خلاف دليل آهن، جيڪي نبوت جي ثبوت جي لاءِ معجزي گھرڻ جي صورت ۾ ڪيا ويندا هئا. پر پاڻ سدائين وحيءَ جي سچائي جي لاءِ ان جي معنوي سچائي ۽ صوري ڪمال ڏانهن اشارو ڪري ٻڌائن ٿا ته اهو ئي پڪو ٺڪو نشان (معجزو) ان جي خدائي مآخذ (وحي) هجڻ جو آهي. انهيءَ زماني سان لاڳاپيل ڪيترائي خواب آهن جن ۾ پاڻ ﷺ جن سان جِنن عقيدت جو اظهار ڪيو. انهيءَ ۾ بيت المقدس تائين اڌ رات جو سفر (معراج) به آهي. اهي آسماني سفر سندن دؤر جي ماڻهن جي نظرن ۾ خواب هو. انهيءَ دؤر ۾ ڪجھه اخلاقي حڪم عيسائين جي '''تثليث''' ۽ حضرت عيسا جي سوريءَ (صليب) تي چاڙهڻ کي رد ڪيو آهي. انهن سڀني کانسواءِ ڪيتريون ئي شيون جي الله، وحي، قيامت ۽ حشر جي باري ۾ آهن، اڳ ۾ ئي پڙهي ٻڌايون ويون آهن، سي هر هر ورجايون ويون آهن“.&lt;ref&gt;ڪ. ه 24&lt;/ref&gt;

وائل جي چوڻ موجب، هن زماني جي خاص ڳالهه اها آهي ته پاڻ ڪريمﷺ هڪ نئون مذهب پيش ڪن ٿا ۽ پنهنجو پاڻ کي ٻين نبين وانگر سمجھن ٿا. جيستائين ”نئين مذهب“ جو تعلق آهي، اسان انهيءَ جي دعوى ڪري سگھون ٿا ته اهو قرآن پاڪ ۾ موجود نه آهي. حقيقت ۾ پاڻ سمورن مذهبن جي بنياد '''توحيد''' کي عقليت جي اصولن موجب مڃيو آهي، جنهن جو اسان اڳتي هلي تجزيو ڪنداسين.

هن دؤر ۾ ڪنهن حد تائين ڊگھين سورتن کي بنا ڪنهن سبب جي '''وائل''' جاءِ ڏني آهي. يعني هن کي انهن سورتن ۾ جوش ۽ جذبو نظر نٿو اچي. جيتوڻيڪ اهو ظاهر آهي ته پهرين ئي سورت &lt;ref&gt;سورت 96&lt;/ref&gt; ۽ ان کان پوءِ واريون سورتون به ايتري ئي سنجيده ٻولي ۽ فصاحت سان بيان ڪيون ويون آهن جهڙيون ٻيون سورتون آهن.

هُن هِن دؤر ۾ جن سورتن کي رکيو آهي، تن جو صحيح تجزيو ڪيو آهي. پر سمجھه ۾ ايئن ٿو اچي ته هن اصل عربي قرآن جي بدران ان جي ترجمن مان ڪم ورتو آهي. ڇو جو قرآن پاڪ ۾ پاڻ ڪريم ﷺ جن جي آسماني سفر جو ڪٿي به ذڪر نه آهي. ۽ پاڻ ڪريم ﷺجي دؤر وارن ماڻهن نه، پر قرآن پاڪ ئي اسرىٰ واري واقعي کي خواب سڏيو آهي.

3. ٽئين دؤر جي باري ۾ وائل جو خيال آهي ته ”هن جي ٻولي بلڪل رواجي هئي. اها نه رڳو ان وقت ڪؤڙي سمجھه ۾ ايندي آهي جڏهن پاڻ قانون ۽ حڪم جاري ڪندا آهن ۽ غزون جو حال بيان ڪندا آهن، پر ان وقت به ڦڪي ٿي ويندي آهي جڏهن پاڻ خدائي صفتن، ڪائنات جي سونهن، قيامت واري ڏينهن جي سختين ۽ بهشت جي شان ۽ رونقن کي ظاهر ڪن ٿا“.&lt;ref&gt;ک . ه. 32&lt;/ref&gt;

وائل جو اهو ڪو ڪمال نه آهي ته هن کي خبر پئجي وئي ته هن دؤر جون سورتون ۽ آيتون ڊگھيون آهن. جيڪڏهن ڪو ماڻهو '''مدني دؤر جي سورتن''' جو ترجمو پڙهندو ته اهو سولائي سان انهن شين کي ڏسي سگھي ٿو. وائل جون انهيءَ دؤر جي باري ۾ اميدون بلڪل ئي غير ضروري آهن. ڇو جو هو گھري ٿو ته مڪي سورتن وانگر هن دؤر جو بياني اندازبه ”شاعراڻو“ هو. هن کي اهو ڄاڻڻ گھربو هو ته بياني انداز جي تبديلي رڳو اتفاقي يا غير ضروري نه هئي. حقيقت اها آهي ته جاهليت جي شاعري بيٺل يا غير تخليقي بڻجي وئي هئي ۽ هن پنهنجي زندگي ۽ شڪل صورت مٽائي ڇڏي هئي. اها رڳو تڪبندي وڃي رهي هئي. اهڙيءَ طرح قرآن ڪريم انهيءَ شاعريءَ کي گمراهي سڏيو ۽ هن هڪ نئون بياني انداز ايجاد ڪيو. پاڻ ڪريم ﷺجن عرب وارن جي اڳيان جيڪي نثر جا قسم پيش ڪيا سي عرب جي ادبي تاريخ ۾ هڪ تخليقي دماغ جي سمورن ڳڻن کي پيش ڪن ٿا. ظاهر آهي ته بحث هيٺ آيل مسئلي جي نوعيت جي لحاظ کان بياني انداز پڻ بدلبو رهندو آهي. انهيءَ ڪري جيڪڏهن قانونن کي نظم يا شاعراڻي نثر ۾ بيان ڪيو وڃي ته اها بلڪل غير فطري شيءِ هوندي. قرآن ڪريم جو هڪ مقصد اهو به هو ته سادي نثر جا نمونا ايجاد ڪري ۽ شاعري ۽ شاعرن کي تمام ئي پوئتي ڇڏي وڃي. هڪ قانونساز مان اها اميد ڪرڻ ته هو قانونن کي شاعريءَ ۾ ادا ڪري، هڪ عجيب قسم جو خيال آهي.

وائل کي ڪيتريون ئي تاريخي شيون ڊگھين سورتن ۾ مليون جن ۾ بيان ڪيل خيال سان هن انهن کي مدني دؤر ۾ جاءِ ڏني. پر اهو ياد رکڻ گھرجي ته انهن سورتن ۾ ڪيترائي اهڙا رڪوع آهن جيڪي مختلف وقتن ۾ نازل ٿيا آهن ۽ انهن کي مختلف سورتن ۾ مضمونن جي اعتبار کان پوءِ گڏ ڪيو ويو آهي. انهن جي ترتيب تنزيلي نه آهي. تنهن ڪري اسان کي ڪن مدني سورتن کي ڪيترن ئي حصن ۾ ورهائڻو پوندو ته جيئن انهن کي صحيح طور تي تاريخ وار ترتيب ڏئي سگھجي. اهڙو اتفاق تمام ئي گھٽ ٿيو آهي جو هڪ پوري سورت (مدني دؤر ۾) ٻي سورت کان پوءِ تاريخي حيثيت سان گڏ نازل ڪئي وئي هجي.&lt;ref&gt;محمد اجمل خان (ڪلڪته ڊسمبر 1940ع) انقلابِ مڪه، ليکڪ: ڊاڪٽر الطاف جاويد / احمد الدين شر، سنڌيڪا اڪيڊمي&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
فائل:Ilkhanid Quran.jpg| قرآن جو عربي جي وچ ۾ فارسي ترجمو [[ایل خاني]] دور ۾۔
فائل:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|يورپي ٻوليءَ ۾ قرآن جو پهريون ترجمو: ''[[L'Alcoran de Mahomet]]'', [[André du Ryer]], 1647۔
فائل:Koran by Megerlein 1772.jpg| جرمني ٻوليءَ ۾ پهرين قرآن جي ترجمي جو سرورق (1772)۔
فائل:Chinese quran.jpg|[[سورۃ یٰس]] آیت 33 ۽ 34 چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو
&lt;/gallery&gt;

== تلاوت ==
قرآن جي لفظن کي اُن جي اکرن کي زبان سان صحيح اُچار سان ادا ڪرڻ جي علم کي تجويد چوندا آهن.
==مزيد پڙهڻ جو مواد==
* [https://quran-archive.org/ Quran Archive]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
*[http://al-quran.info Al-Quran (قرآن)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.islamicbook.ws/quranpdf/quran2.html قرآن سنڌي ترجمي سان]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links}}

=== Reference material ===
* [https://www.bl.uk/sacred-texts/themes/islam The British Library: Discovering Sacred Texts – Islam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220317225853/https://www.bl.uk/sacred-texts/themes/islam |date=17 March 2022 }}

=== Manuscripts ===
* [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Several digitised Qurans in the Cambridge University Digital Library]
* [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn]
* [https://corpuscoranicum.de/en/verse-navigator/sura/1/verse/1/manuscripts Digitised Manuscripts Sorted by Verses at Corpus Coranicum]

=== Quran browsers and translation ===
* [http://quranmajeedpdf.com/ Quran Pdf]
* [http://al-quran.info/ Al-Quran.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=29 January 2009 }}
* [https://web.archive.org/web/20210113112342/https://quran-archive.org/ Quran Archive – Texts and Studies on the Quran]
* [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3atext%3a2002.02.0006 Quran text and translation] at [[Tufts University]]
* [http://tanzil.net/ Tanzil&amp;nbsp;– Online Quran Navigator]
* [http://quran.com/ Quran.com]
* [https://previous.quran.com/1 Previous.quran.com] –  By clicking Settings and selecting The Bridges’ translation by Fadel Soliman, words that have significant variants among the ten canonical [[qira'at]] are highlighted in red, together with a footnote listing the readers or transmitters and an English translation for each of the variant readings
* [http://www.yabiladi.com/coran/ Multilingual Quran (Arabic, English, French, German, Dutch, Spanish, Italian)]
* [https://www.uni-frankfurt.de/44967176/Koran-Transliteration.pdf Latin script transliterated Qur'an. Hans Zirker. University of Frankfurt.]

{{Characters and names in the Quran}}
{{Islam topics|state=collapsed}}
{{Religious books}}
{{Authority control}}

[[Category:Quran]]
[[Category:7th-century books]]
[[Category:Islamic theology]]
[[Category:Islamic texts]]
[[Category:Medieval literature]]
[[Category:Religious texts]]
[[Category:Islamic terminology]]
[[Category:Literature about literature]]
[[Category:Miracles attributed to Muhammad]]
[[Category:7th-century Arabic-language books]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلام]]
[[زمرو:قرآن]]
[[زمرو:مذهب]]
[[زمرو:اسلامي متن]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]</text>
      <sha1>47eric1wi3do1qahvksb50yfz19xewr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401253</id>
      <parentid>401252</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T17:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* تفصيل */</comment>
      <origin>401253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69688" sha1="allnnswc87vqoqsypvj59fs6ufdjxfy" xml:space="preserve">{{Short description|Central religious text of Islam}}
{{About|the central religious text of Islam||Quran (disambiguation)}}
{{Infobox religious text
| religion = [[اسلام]]
| image  = Birmingham Quran manuscript full.jpg
| alt  = Quran opened, resting on a stand
| language = [[عربي ٻولي|ڪلاسيڪي عربي]]
| chapters = 114 سورتون ([[قرآن ۾ سورتن جي فهرست|فهرست]])
| period  = سال 610ع - 632ع (تقريبن 23 اسلامي سال)
| name  = قرآن مجيد
| caption  = [[برطانيا]] جي شهر، [[برمنگهم]] ۾ موجود حجازي رسم الخط ۾ لکيل قرآن جا ڪجهه لکيل محفوظا، جنهن جي [[ڪاربن ڊيٽنگ]] [[محمد|نبي ﷺ]] جي حياتي سان اوورليپ ڪري ٿي.
| subheader = ٱلْقُرْآن (عربي لکت)
| native_wikisource = القرآن الكريم
| orig_lang_code = ar
| wikisource = Quran
|verses=6,236 آيتون &lt;br&gt;6,348 آيتون (بسم الله سان گڏ)}}
[[فائل:Opened Qur'an.jpg|thumb|200px|قرآن]]
'''قرآن مجيد''' (عربي: ٱلْقُرْآن؛ لفظي معني، تلاوت) [[اسلام]] جي بُنيادي ۽ آخري الھامي ڪتاب آهي، جيڪا [[الله|اللہ تعالٰي]] طرفان آخري پيغمبر، [[محمد|محمد ﷺ]] تي وحي ذريعي نازل ڪئي وئي. اها 114 سورتن (سُورَة) ۽ 6000 کان وڌيڪ آيتن (آيَات، واحد: آيَة) ۾ ورهائل آهي. ان جي مذهبي اهميت کانسواء، ان کي وڏي پيماني تي [[عربي ادب]] ۾ بهترين ڪم قرار ڏنو وڃي ٿو ۽ [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] تي تمام گهڻو اثر ڪيو آهي۔&lt;ref&gt;{{cite book|title=Islam|last=Guillaume|first=Alfred|publisher=Penguin books|year=1954|location=Edinburgh|page=74|quote=It may be affirmed that within the literature of the Arabs, wide and fecund as it is both in poetry and in elevated prose, there is nothing to compare with it.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alpha2&quot;&gt;{{Cite book|title=Complete Idiot's Guide to World Religions|last1=Toropov|first1=Brandon|last2=Buckles|first2=Luke|date=2004|publisher=Alpha|isbn=978-1-59257-222-9|location=|page=126|oclc=|quote=Muslims believe that Muhammad's many divine encounters during his years in Mecca and Medina inspired the remainder of the Qur'an, which, nearly fourteen centuries later, remains the Arabic language's preeminent masterpiece.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Esposito2&quot;&gt;{{Cite book|title=Islam: The Straight Path|last=Esposito|first=John|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0-19-539600-3|edition=4th|page=21|quote=Throughout history, many Arab Christians as well have regarded it as the perfection of the Arabic language and literature.}}&lt;/ref&gt;

اسلامي عقيدي مطابق قرآن عربي ٻوليءَ ۾ تقريباً 23 سالن جي عرصي ۾ حضرت [[محمد]] صلي الله عليه وآله وسلم جَن تي نازل ٿيو۔ قرآن جي نازل ٿيڻ جي عمل کي وحي چيو ويندو آهي ۽ هِي ڪتاب مشهور فرشتي حضرت [[جبرئيل عليه السلام]] جي ذريعي محمد صلي الله عليه و آله وسلم جَن تي نازل ٿِيو۔ قرآن شريف ۾ 30 سيپارا آهن۔ جن ۾ نيڪي ۽ حڪمت جون ڳالهيون بيان ٿيل آهن۔ قرآن شريف [[فقہ|اسلامي قانون]] جو پهريون ماخذ بہ آهي۔ مسلمانن جو بنيادي عقيدو آهي تہ قرآن ۾ اڄ تائين ڪابہ کوٽ ناهي ٿي سگھي ۽ هِن کي دُنيا جو اڪيلو محفوظ ڪتاب هئڻ جي حيثيت حاصل آهي جنهن جو حقيقي مفهوم تبديل ناهي ٿي سگھيو ۽ پُوري دُنيا ۾ ڪروڙن جي تعداد ۾ ڇپجڻ جي باوجود بہ هِن جو متن هڪجهڙو آهي۔ هِن جي ترتيب نزولي نہ پر محمد صلي الله عليه وسلم جِي ڏسيل ترتيب مطابق اسلام جي پهرين خليفي [[ابوبڪر صديق|ابوبڪر صديق رضی اللہ تعالٰي عنہ]] جي خلافت جي دور ۾ هِن کي سهيڙيو ويو۔ هِن ڪَم جي اڳواڻي [[زيد بِن ثابت|زيد بِن ثابت انصاري رضی اللہ تعالٰي عنہ]] ڪَئي۔ قرآن جو سڀ کان پهريون ترجمو [[سلمان فارسي|حضرت سلمان فارسي رضی اللہ تعالٰي عنہ]] ڪيو، جيڪو [[سورہ فاتحہ|سورة الفاتحه]] جو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ترجمو هو۔

قرآن کي دنيا جي واحد ڪتاب جي حيثيت پڻ حاصل آهي جيڪو لکين ماڻهن کي زباني ياد آهي ۽ هِي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ ڪتاب آهي، جنهن کي [[مسلمان]] هر [[نماز]] ۾ پڙهندا آهن ۽ انفرادي طور تي تلاوت پڻ ڪندا آهن۔ قرآن جي تشريح کي اسلامي اصطلاح ۾ [[تفسير]] چيو ويندو آهي،جيڪو مختلف ٻولين ۾ ڪيو پيو وڃي۔ قرآن جو ترجمو پڻ دُنيا جي اهم ٻولين ۾ ٿِي چُڪو آهي۔ جڏهن تہ صرف [[سنڌي ٻولي|سِنڌي ٻوليءَ]] ۾ ترجمن جو چڱو تعداد آهي۔ مسلمان هر سال [[رمضان]] جي مهيني ۾ تراويح دوران گھٽ ۾ گھٽ هڪ ڀيرو مڪمل قرآن جماعت ساڻ ٻُڌندا آهن۔

قرآن اسلامي دُنيا ۾ مسلمانن جي عام زندگي، عقيدن ۽ نظرين، اسلامي فلسفي، اسلامي سياست، سماجيات، اخلاقيات، فني علمن جي تشڪيل ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي۔

عرب جڏھن سنڌ ۾ آيا تہ پاڻ سان گڏ اسلام جي تعليم لاءِ قرآن شريف بہ کڻي آيا۔ ان ڏس ۾ ڪيترن ئي مستند روايتن ۾ اچي ٿو تہ قرآن شريف جو پهريون ترجمو سنڌيءَ ۾ ڪيو ويو۔ قران پاڪ جو پھريون منظوم سنڌي ترجمو [[مولوي احمد ملاح]] (1877-1970ع) ڪيو اھي۔ ان کان علاوه ڪيترن ئي عالمن قرآن شريف جا سنڌيءَ ۾ ترجما ڪيا ۽ تفسير لکيا آهن۔&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]].&lt;/ref&gt;

==تفصيل==
'''قرآن مجيد''' ([[عربي]]: القرآن) [[اسلام]] جو مرڪزي متن آهي ۽ مسلمانن جو عقيدو آهي ته اها ڪلام الله آهي جيڪا سڌو سنئون نبي [[محمد ﷺ]] تي نازل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Alpha&quot;&gt;{{Cite book |last1=Toropov |first1=Brandon |title=Complete Idiot's Guide to World Religions |last2=Buckles |first2=Luke |date=2004 |publisher=Alpha |isbn=978-1-59257-222-9 |location= |page=126 |oclc= |quote=Muslims believe that Muhammad's many divine encounters during his years in Mecca and Medina inspired the remainder of the Qur'an, which, nearly fourteen centuries later, remains the Arabic language's preeminent masterpiece.}}&lt;/ref&gt; اها &lt;small&gt;114&lt;/small&gt; سورتن ۽ &lt;small&gt;6000&lt;/small&gt; کان وڌيڪ آيتن ۾ ورهايل آهي. اهو زباني طور [[الله]] طرفان آخري نبي [[محمد ﷺ]] تي [[فرشتا|فرشتي]] جبرائيل ذريعي(تقريبن 23 سالن جي عرصي دوران) نازل ڪيو ويو. ان کي اسلام جي سچائي جڳ سڀ کان اهم معجزو ۽ [[وحي]] جي سلسلو، جيڪا [[اسلام ۾ آدم|آدم]] کان شروع ٿيو ۽ پيغمبرن تي ڪتابن [[توريت]]، [[زبور]] ۽ [[انجيل]] جي شڪل ۾ نازل ٿيندي، [[محمد ﷺ]] تائين پهتو، جو خاتمو سمجهيو ويندو آهي. پنهنجي مذهبي اهميت کان علاوه، ان کي عربي ادب ۾ بهترين شاهڪار سمجهيو وڃي ٿو ۽ ان عربي ٻوليءَ تي وڏو اثر وڌو آهي.&lt;ref name=&quot;Esposito&quot;&gt;{{Cite book |last=Esposito |first=John |title=Islam: The Straight Path |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-19-539600-3 |edition=4th |page=21 |quote=Throughout history, many Arab Christians as well have regarded it as the perfection of the Arabic language and literature.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last=Guillaume |first=Alfred |title=Islam |publisher=Penguin books |year=1954 |location=Edinburgh |page=74 |quote=It may be affirmed that within the literature of the Arabs, wide and fecund as it is both in poetry and in elevated prose, there is nothing to compare with it.}}&lt;/ref&gt; اهو تعليمي تحقيق جي هڪ جديد شعبي، جنهن کي ”قرآني اڀياس“ (Quranic studies) چيو وڃي ٿو، جو مرڪزي موضوع آهي.     

مسلمانن جو عقيدو آهي ته قرآن الله جو ڪلام ۽ زندگي جي سڀني پهلوئن لاءِ هڪ مڪمل ضابطه اخلاق آهي، جيڪا نبي تي وحي جي صورت ۾ اتاريو ويو ۽ صحابه هن کي تحريري صورت ۾ رڪارڊ ڪيا. محمد جي وصال کانپوء پهرين راشد خليفي، [[ابوبڪر]] جي حڪم تي، [[صحابه]] (جنهن ان جا ڪجهه حصا لکيل شڪل ۾ محفوظ ڪيا يا زباني حفظ ڪيا هئا) پاران مرتب ۽ هڪ جاء تي لکيل شڪل ۾ ترتيب ڏنو ويو. پوء ٽيون راشد خليفي، [[عثمان]] جي دور ۾ هن جو هڪ معياري نسخو (هاڻي عثماني نسخي جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) تيار ڪيو ويو ۽ هن جي نقلون تمام علائقن ۾ هڪ متفقه نسخي طور موڪلايون ويو. اها قرآن جو متفقه نسخو آهي ۽ سجي دنيا ۾ مسلمانن پاس موجود لکيل قرآن جا نسخا ڪابه تبديلي جي بغير، هن نسخي جي نقل آهن. اهو عربي جي مختلف لهجن ۾، بغير ڪنهن معنيٰ ۾ تبديلي جي، تلاوت ڪيو ويندو آهي.

قرآن ان ڳالهه کي بنياد بڻائي ٿو ته پڙهندڙ بائيبل ۽ غير مستند (apocryphal) متنن ۾ بيان ڪيل اهم واقعن ۽ قصن کان واقف آهي. اهو ڪجهه واقعن جو مختصر ذڪر ڪري ٿو، ٻين تي تفصيل سان روشني وجهي ٿو ۽ ڪجهه حالتن ۾ واقعن جا متبادل بيان ۽ تشريحون پيش ڪري ٿو. قرآن پاڻ کي انسانيت لاءِ هدايت جو ڪتاب قرار ڏئي ٿو (2:185). اهو ڪڏهن ڪڏهن مخصوص تاريخي واقعن جو تفصيلي احوال بيان ڪري ٿو، ۽ اڪثر ڪري واقعي جي بيان واري ترتيب جي ڀيٽ ۾ ان جي اخلاقي اهميت تي وڌيڪ زور ڏئي ٿو. 

قرآن جي ڪجهه مبهم يا پيچيده واقعن جي وضاحت ۽ اهڙن احڪامن جي فراهمي لاءِ، جيڪي اسلام جي اڪثر فرقن ۾ اسلامي قانون جو بنياد بڻجن ٿا، &quot;حديثن&quot; جو سهارو ورتو وڃي ٿو؛ اهي زباني ۽ لکت واريون روايتون آهن جن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهي حضرت محمد ﷺ جي لفظن ۽ عملن کي بيان ڪن ٿيون. نماز دوران، قرآن جي تلاوت صرف عربيءَ ۾ ڪئي ويندي آهي. جيڪو شخص سڄو قرآن ياد ڪري وٺي، ان کي &quot;حافظ&quot; چيو ويندو آهي. بهترين انداز اهو آهي ته آيتن جي تلاوت ان مقصد لاءِ مخصوص خاص لهجي ۽ تجويد سان ڪئي وڃي. رمضان جي مهيني ۾، مسلمان عام طور تي تراويح جي نمازن دوران سڄي قرآن جي تلاوت مڪمل ڪندا آهن. ڪنهن خاص قرآني آيت جي معنيٰ سمجهڻ لاءِ، مسلمان متن جي سڌي ترجمي جي بدران تفسير يا تشريح تي ڀاڙيندا آهن.

== نالي جو سبب، معنيٰ ۽ نالا ==
=== لفظ قرآن ===
قرآن شريف ”قرآن“ عربي زبان جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ گهڻو پڙهيل ڪتاب يا قرئت ڪيل آهي. قرآن ۾ لفظ ”قرآن“ تقريباً 70 ڀيرا آيو آهي ۽ چند معنائن ۾ استعمال ٿيو آهي. هِي عربي ٻولي جي فعل قرأ جو مصدر آهي جنهن جي معنيٰ آهي ”هُن پڙهيو“ يا ”هُن تلاوت ڪَئي“. سرياني ٻوليءَ ۾ هِن جي مساوي آمد (ܩܪܝܢܐ) qeryānā) جو لفظ آهي جنهن جو مطلب آهي ”صحيفو پڙهڻ“ يا ”سبق“&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Comprehensive Aramaic Lexicon&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://cal.huc.edu/searchroots.php?pos=N&amp;lemma=qryn |access-date=2016-07-30 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103013925/http://cal.huc.edu/searchroots.php?pos=N&amp;lemma=qryn |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. جيتوڻيڪ کوڙ مغربي عالم هِن لفظ کي سرياني ٻوليءَ مان ورتل سمجھن ٿا، پر اڪثر مسلمان عالم هِن جي اصل خود لفظ قرأ کي قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;http://www.britannica.com/eb/article-68890/Quran&lt;/ref&gt;. بهرحال محمد جي دور ۾ هِي هڪ عربي اصطلاح ٿِي چُڪي هُئي&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;. لفظ قرآن جو هڪ اهم مطلب ”تلاوت ڪرڻ“ آهي جيئن قرآن جي شروعاتي آيت ۾ بيان ڪيل آهي : ”يقيناً هِن کي سهيڙڻ ۽ هِن جي تلاوت اسانجي ذميداري آهي“.&lt;ref&gt;القرآن:75:17&lt;/ref&gt;
ٻين آيتن ۾ قرآن جو مطلب ”هڪ خاص حصو جنهن جي تلاوت (محمد صلي الله عليه وسلم) ڪئي“ به آهي نماز ۾ تلاوت جي هِن مطلب جو کوڙ جاين تي ذڪر ٿيل آهي جيئن هِن آيت ۾ آهي : “۽ جڏهن قرآن پڙهيو وڃي تہ اُن کي غور سان ٻُڌو ۽ خاموش رهو“&lt;ref&gt;القرآن: 7:204&lt;/ref&gt;. جڏهن تہ ٻين صحيفن جيئن توريت ۽ انجيل سان گڏ اهو لفظ استعمال ڪيو وڃي تہ اُن جو مطلب ”ترميم ٿيل صحيفو“ پڻ ٿي سگھي ٿو.

=== فرقان ===
قرآن پنهنجي پاڻ کي الفرقان (حق ۽ باطل وچ ۾ فرق ڪندڙ)، امّ الڪتاب، هديٰ (رهنمائي)، حڪمة (دانائي)، ذڪر (ياد) ۽ تنزيل (وحي يا مٿان کان هيٺ موڪلي ويندڙ شئي) بيان ڪري ٿو. هڪ ٻي اصطلاح الڪتاب به آهي، جيئن ته عربي ٻوليءَ ۾ ٻيا صحيفا مثال طور توريت ۽ انجيل لاءِ به استعمال ٿئي ٿي. قرآن مان اسم صفت ”قرآني“ آحي. مصحف جي اصطلاح اڪثر مخصوص قرآني مسودن لاءِ استعمال ٿئي ٿِي پر اِن سان گڏ ئي هِي اصطلاح قرآن ۾ گذريل ڪتابن لاءِ پڻ استعمال ٿِي آهي.&lt;br&gt;تفھيم القرآن مطابق فرقان ان شئي کي چئبو آهي جنھن سان حق ۽ باطل جو فرق چٽو ٿئي ۽ اردو ۾ ان جي سڀ کان وڌيڪَ ويجھو لفظ '''کسوٹی''' (ڪسوٽي) آهي. مولانا مودودي مطابق قرآن ۾ لفظ فرقان جو استعمال جو مطلب آھي دين جو اھڙو علم ۽ سمجھ جنھن سان ماڻھو حق ۽ باطل ۾ تميز ڪندو آھي.&lt;ref&gt;{ تفھيم القرآن، جلد 1 ، صه 76 ، مولانا ابوالاعلي مودودي، ادارہ ترجمان القرآن لاھور}&lt;/ref&gt;.

=== قرآن ۽ مذھب ===
قرآن ۾ مذهب جو اهو تصور ڏنو ويو آهي ته سڀ مذهب هڪ آهن. اهو هڪ هجڻ انهيءَ مقصد ۽ مفهوم ۾ نہ آهي تہ سڀئي مذهب پنهنجي موجوده شڪل ۽ صورت ۾ هڪ جهڙا ۽ سچا آهن. پر ان جو مطلب اهو آهي تہ پنهنجي اصل جي اعتبار کان سڀ مذهب هڪ هئا. پر پوءِ جي تبديلي، ڦيرڦار ۽ واڌاري جي نتيجي ۾ اهي هڪ ٻئي کان مختلف ٿي ويا. قرآن شريف ۾ ارشاد ٿيو آهي تہ:

{{quote|کَانَ النَّاسُ اُمَّۃً وَّاحِدَۃً ۟ فَبَعَثَ اللہُ النَّبِیّٖنَ مُبَشِّرِیۡنَ وَمُنۡذِرِیۡنَ ۪ وَ اَنۡزَلَ مَعَہُمُ الْکِتٰبَ بِالْحَقِّ لِیَحْكُمَ بَیۡنَ النَّاسِ فِیۡمَا اخْتَلَفُوۡا فِیۡہِ ؕ وَمَا اخْتَلَفَ فِیۡہِ اِلَّا الَّذِیۡنَ اُوۡتُوۡہُ مِنۡۢ بَعْدِ مَا جَآءَتْہُمُ الْبَیِّنٰتُ بَغْیًۢا بَیۡنَہُمْ ۚ فَہَدَی اللہُ الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡا لِمَا اخْتَلَفُوۡا فِیۡہِ مِنَ الْحَقِّ بِاِذْنِہٖ ؕ وَاللہُ یَہۡدِیۡ مَنۡ یَّشَآءُ اِلٰی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیۡمٍ (البقرہ:213)&lt;br&gt;
''ترجمو'':”۽ (سڀ) ماڻهو هڪ امت هئا، پوءِ (ڦري اختلاف ۾ پيا، تنهنڪري) الله نبين کي خوشخبري ڏيندڙ ۽ ڊيڄاريندڙ ڪري موڪليو ۽ انهن سان گڏ سچ سان ڪتاب لاٿائين ته جيئن ماڻهن جي وچ ۾ جنهن جي باري ۾ جهڳڙو ڪن ٿا، فيصلو ڪري ۽ ان ۾ اختلاف نه ڪيو. مگر جن کي اهو (ڪتاب) ڏنو ويو. پڌرن حڪمن اچڻ بعد پاڻ ۾ ساڙ سبب (اختلاف ڪيائون) پوءِ جنهن بابت جهڳڙو ڪيائون، ان ۾ حق سان الله پنهنجي حڪم مطابق مومنن کي سڌي رستي جي هدايت ڏني ۽ الله جنهن کي گهري ان کي سڌي رستي جي طرف رهنمائي ڪري ٿو.“.|Quran|}}

قرآن ڪريم جي ان آيت ۾ مذهبن جي جيڪا نوعيت ٻڌائي وئي آهي، سا هيءَ آهي ته خدا انسانيت جي شروعات هڪ پيغمبر سان ڪئي. ان کي پنهنجي علم سان نوازيو، ته جيئن اهو ماڻهن کي ان علم کان واقف ڪرائي.

قرآن شريف ۾ ٻڌايو ويو آهي تہ:

{{quote|فَاِنَّ مَعَ الۡعُسۡرِ یُسۡرًا لا اِنَّ مَعَ الۡعُسۡرِ یُسۡرًا (الم نشرح: 5 کان 6)&lt;br&gt;
”پوءِ بيشڪ ڏک سان گڏ سک آهي. بيشڪ ڏک سان گڏ سک آهي.“|Quran|}}

انهن لفظن ۾ فطرت جو هڪ قانون ٻڌايو ويو آهي، جنهن کي خدا ابدي طور تي سڄيءَ دنيا ۾ قائم ڪري رکيو آهي. ماڻهو چاهي ڪهڙي به ملڪ ۽ ڪهڙي به زماني ۾ هجي. اهو ڪهڙي به حالت ۾ هجي، هر هنڌ ۽ هر حال ۾ اهي فطرت جي ان قانون کي ڪم ڪندي ڏسندا.
موجوده دنيا ان رنگ ۽ ڍنگ تي ٺهيل آهي تہ، هتي ڪنهن بہ شخص جي لاءِ سدائين هڪجهڙيون حالتون ناهن هونديون.&lt;ref&gt;{{Citation |title=انسانيت جي تعمير (مولانا وحيد الدين خان / خالد ڀٽي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=307 |accessdate=2016-09-13 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912090236/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=307 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ڪتاب: انسانيت جي تعمير، مولانا وحيد الدين خان&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
اسلامي روايتن مطابق محمد (صلي الله عليه وسلم) تي پهريون ڀيرو غارِ حرا ۾ اُن وقت نازل ٿِي جڏهن پاڻ تنهائيءَ ۾ عبادت لاءِ اُتي ويل هُئا. ان کان پوءِ هِي سلسلو ”وحي“ 23 سالن تائين جاري رهيو. حديثن ۽ اسلامي تاريخ مطابق مديني واري هجرت کان پوءِ جڏهن محمد جَن اُتي هڪ آزاد اسلامي معاشرو قائم ڪري ورتو ته پاڻ پنهنجن صحابين کي قرآن جي تلاوت ۽ ان جي روزانه نازل ٿيڻ واري حڪمن کي ياد ڪرڻ ۽ ٻين کي سيکارڻ جو حڪم فرمايائون. روايتن ۾ هِي به آيل آهي ته بدر واري ويڙھ (جنگ بدر) کان پوءِ جڏهن ”قريش“ جا کوڙ ماڻهون مسلمانن وٽ قيدي بڻجي آيا ته اُنهن ۾ کوڙ ماڻهن مسلمانن کي لکڻ پڙهڻ سيکارڻ جي بدلي پنهنجي آزادي حاصل ڪئي. اهڙي طرح آهستي آهستي کوڙ مسلمان ٿيڻ لڳا.
قرآن کي پٿرن، هڏين ۽ کجين جي ڦرهن تي لکيو ويو. اڪثر سورتون شروعاتي مسلمانن جي استعمال هيٺ هيون ڇوته اُن جو ذڪر سُنّي ۽ شيعه ٻنهي جي روايتن ۾ مليو آهي. جيئن ته محمد (صلي الله عليه وسلم) جو قرآن کي تبليغ لاءِ استعمال ڪرڻ، دعائن ۾ اُن جو پڙهيو وڃڻ ۽ تلاوت جي انداز ۾ بيان ڪرڻ جو ذڪر حديثن مان ملي ٿو. 632 عيسويءَ ۾ محمد (صلي الله عليه وسلم) جي وفات تائين قرآن هڪ ڪتاب جي شڪل ۾ موجود نه هو. سڀئي عالم اِن ڳالھ تي متفق آهن تہ محمد صلي عليه وسلم جَن خُود وحي جِي ڪتابت نہ ڪندا هُئا.

صحيح بخاري ۾ محمد (صلي الله عليه وسلم) جي وحي جي ڪيفيت جو حال هِيئن لکيل آهي ته ”بسا اوقات (وحي) گھنٽي وڄڻ وانگيان نازل ٿيندي هُئي“ ۽ عائشه کان روايت آهي ته، ”مون هڪ تمام ٿڌي ڏينهن ۾ حضور تي وحي نازل ٿيندي ڏٺو ۽ (جڏهن وحي ختم ٿِي ته ) سندن مٿي تي پَگھر جا ڦُڙا ٽِمي رهيا هُئا“. قرآن جي بيان مطابق محمد (صلي الله عليه وسلم) تي پهرين وحي هڪ ڪشف سان نازل ٿِي هُئي. وحي نازل ڪرڻ واري هستي جي باري ۾ هِي بيان ڪيو ويو آهي ”مضبوط طاقتن وارو“ اُهو جيڪو ”بلند ترين اُفق تي هو. پوءِ هُو ويجهو آيو، پوءِ هُو هيٺ لٿو. ايتري تائين جو هُو ٻن وکن جي مفاصلي تي ٿي ويو اُن کان به ويجھو“.
ويلچ (Welch) جيڪو هڪ اسلامي عالم آهي، Encyclopedia of Islam ۾ لکي ٿو ته هُو اهو يقين رکن ٿا ته وحي جي نزول وقت محمد (صلي الله عليه وسلم) جي ڪيفيتن جي ظاهري شڪل بيان ڪئي وئي آهي اُها صحيح ٿي سگھي ٿِي ڇاڪاڻ ته وحي جي نازل ٿيڻ کان پوءِ ڪافي پريشان ٿي ويا هُئا. ويلچ مطابق، وحي جي موقعي تي محمد (صلي الله عليه وسلم) کي ڇرڪائيندڙ جھٽڪا سندن ويجھن ماڻهن لاءِ اِن ڳالھه جو ثبوت بڻيا هوندا ته محمد (صلي الله عليه وسلم) جِي وحي جو مبدا مافوق الفطرت آهي. مُحمد (صلي الله عليه وسلم) جا ناقدين انهن مشاهدن جي آڌار تي کين مجنون، جادوگر سڏيندا هُئا ڇوته عربن جي تاريخ ۾ اهڙا کوڙ ٻيا ماڻهون بہ اهڙن تجربن جا دعويدار هُئا. ويلچ وڌيڪ اِهو بہ چوي ٿو تہ هِي ڳالھ اڻ چِٽِي آهي تہ اهڙا مشاهدا محمد (صلي الله عليه وسلم) جي نبوت جي دعويٰ کان پهرين آهن يا پوءِ جا.

قرآن محمد (صلي الله عليه وسلم) کي اُمّي قرار ڏنو آهي جنهن جو عام طور تي ”اڻ پڙهيل“ مطلب ٿئي ٿو. پر اِن جو مطلب حقيقت ۾ ڪُجھه ڳُوڙهو آهي. قرون وسطيٰ جا مفسّر جهڙوڪه طبري مطابق هِن اصطلاح جا ٻه مطلب آهن: پهريون هِي ته عام طور تي لکڻ ۽ پڙهڻ جي قابل نه هجڻ جڏهن ته ٻيو هِي ته گذريل ڪتابن ۽ صحيفن کان اڻڄاڻ هُجڻ. (جيئن ته اڪثر مفسّر پهرين مطلب کي وڌيڪ ترجيح ڏيندا آهن). ان کان علاوه، محمد جو ناخوانده هُجڻ سندن نبوّت جي سچائيءَ جو هڪ دليل سمجھيو وڃي ٿو. جيئن ته امام فخر الدين رازي چون ٿا تہ، جيڪڏهن محمد (صلي الله عليه وسلم) لکڻ پڙهڻ تي پوري مهارت رکندا هُئا تہ اُن تي هِي شڪ ڪري سگھجي ٿو ته اُنهن پنهنجي ابن ڏاڏن جا ڪتاب پڙهيا هوندا. ڪُجهه عالم جهڙوڪه ”واٽ“ ٻين معنيٰ کي وڌيڪ ترجيح ڏين ٿا.

محمد (صلي الله عليه وسلم) جو ذڪر پاڪ قرآن شريف ۾ چار ڀيرا، حضرت ابراهيم جو ذڪر 79 ڀيرا، حضرت موسا جو ذڪر 136 ڀيرا ۽ فرعون جو ذڪر 74 ڀيرا آيو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;Book: Did Muhammad Exist?”, Robert Spencer&lt;/ref&gt;

== ترتيب ==
=== قرآن جا باب ۽ ورهاست ===
قرآن هڪ وڏو ڪتاب ڪتاب آهي، اُن جي ورهاست حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جَن پنهنجي زندگيءَ ۾ فرمائي چُڪا هُئا ۽ اِها رهنمائي ڪري چُڪا هُئا ته هِن آيت کي ڪهڙي سورت ۾ ڪِٿي رکڻو آهي. پاڻ صلي الله عليه وسلم جي زندگي ۾ قرآن جا بيشمار حافظ هُئا ۽ محمد صلي الله عليه وسلم شعبان ۽ رمضان جي مهينن ۾ قرآن جو کوڙ ڀيرا ختمو پڙهندا هُئا جيڪو ظاهر آهي ته ڪنهن ترتيب کان بغير ممڪن ناهي. قرآن جو اعجاز هِي آهي ته اڄ تائين ۾ ڪابه تبديلي ناهي ٿِي سگھي. پهرين صدي هجري ۾ لکيل قرآن جيڪو ترڪي جي عجائب گھر ۾ توپ ڪاپي ۾ آهي يا ايران جي شهر مشهد ۾ امام علي رضا عليه السلام جي روضه جي عجائب گھر ۾ آهي، ان ۾ بعينه هِي ئي قرآن خطِ ڪُوفي ۾ ڏسي سگھجي ٿو جيڪو اڄ جديد طباعت کان پوءِ به اسانجي اڳيان آهي. هِن کي ستن (7) منزلن ۾ ورهايو ويو آهي، ان کان علاوه هِن جي هڪ کي ٽيهن (30) سيپارن ۾ پڻ ورهايو ويو آهي.
قرآن کي سورتن ۾ پڙهڻ ورهايو ويو آهي. قرآن ۾ 114 سورتون آهن جنهن مان ڪُجهه وڏيون ۽ ڪُجهه ننڍيون آهن. سڀ کان وڏي سورة البقرة آهي. سورتن ۾ موجود مضمون کي آيتن جي شڪل ۾ ورهايو ويو آهي. قرآن ۾ 6،666 آيتون آهن. هيٺ هِن جي ورهاست پيش ڪئي وئي آهي.
مختلف حديثن ۽ روايتن مان ڄاڻ ملي ٿي ته خليفي عبدالملڪ جي خلافت جي دور ۾ جڏهن حجاج بن يوسف عراق جو گورنر هو، ته ان قران پاڪ ۾ تصيح ڪري ان جا نوان جُلد انهن سڀني علائقن ۾ ورهايا جيڪي عربن جي صاحبي هيٺ هئا.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;
 {| cellpadding=&quot;0&quot; border=&quot;0&quot;
|----
|
{| cellpadding=&quot;2&quot; border=&quot;2&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|----
! rowspan=&quot;2&quot; | منزل || rowspan=&quot;2&quot; |جز یا سیپارہ|| colspan=&quot;2&quot; | ابتداء
! rowspan=&quot;2&quot; | منزل || rowspan=&quot;2&quot; | جز یا سیپارہ || colspan=&quot;2&quot; | ابتداء
|----
! سورت نمبر || آیت نمبر || سورت نمبر || آیت نمبر
|----
| rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot; | 1 || align=&quot;center&quot; | 1 || align=&quot;center&quot; | 1 || align=&quot;center&quot; | 1
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | 4 || align=&quot;center&quot; | 15 || align=&quot;center&quot; | 17 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 2 || align=&quot;center&quot; | 2 || align=&quot;center&quot; | 142
| align=&quot;center&quot; | 16 || align=&quot;center&quot; | 18 || align=&quot;center&quot; | 75
|----
| align=&quot;center&quot; | 3 || align=&quot;center&quot; | 2 || align=&quot;center&quot; | 253
| align=&quot;center&quot; | 17 || align=&quot;center&quot; | 21 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 4 || align=&quot;center&quot; | 3 || align=&quot;center&quot; | 92
| align=&quot;center&quot; | 18 || align=&quot;center&quot; | 23 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 5 || align=&quot;center&quot; | 4 || align=&quot;center&quot; | 24
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 19 || align=&quot;center&quot; | 25 || align=&quot;center&quot; | 21
|----
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 6 || align=&quot;center&quot; | 4 || align=&quot;center&quot; | 148
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | 5 || align=&quot;center&quot; | 27 || align=&quot;center&quot; | 26
|----
| rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot; | 2 || align=&quot;center&quot; | 5 || align=&quot;center&quot; | 1
| align=&quot;center&quot; | 20 || align=&quot;center&quot; | 27 || align=&quot;center&quot; | 60
|----
| align=&quot;center&quot; | 7 || align=&quot;center&quot; | 5 || align=&quot;center&quot; | 83
| align=&quot;center&quot; | 21 || align=&quot;center&quot; | 29 || align=&quot;center&quot; | 45
|----
| align=&quot;center&quot; | 8 || align=&quot;center&quot; | 6 || align=&quot;center&quot; | 111
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 22 || align=&quot;center&quot; | 33 || align=&quot;center&quot; | 31
|----
| align=&quot;center&quot; | 9 || align=&quot;center&quot; | 7 || align=&quot;center&quot; | 88
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | 6 || align=&quot;center&quot; | 35 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 10 || align=&quot;center&quot; | 8 || align=&quot;center&quot; | 41
| align=&quot;center&quot; | 23 || align=&quot;center&quot; | 36 || align=&quot;center&quot; | 22
|----
| align=&quot;center&quot; | 11 || align=&quot;center&quot; | 9 || align=&quot;center&quot; | 94
| align=&quot;center&quot; | 24 || align=&quot;center&quot; | 39 || align=&quot;center&quot; | 32
|----
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | 3 || align=&quot;center&quot; | 11 || align=&quot;center&quot; | 10 || align=&quot;center&quot; | 1
| align=&quot;center&quot; | 25 || align=&quot;center&quot; | 41 || align=&quot;center&quot; | 47
|----
| align=&quot;center&quot; | 12 || align=&quot;center&quot; | 11 || align=&quot;center&quot; | 6
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 26 || align=&quot;center&quot; | 46 || align=&quot;center&quot; | 2
|----
| align=&quot;center&quot; | 13 || align=&quot;center&quot; | 12 || align=&quot;center&quot; | 53
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | 7 || align=&quot;center&quot; | 50 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 14 || align=&quot;center&quot; | 15 || align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 27 || align=&quot;center&quot; | 51 || align=&quot;center&quot; | 31
|----
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;3&quot; |
| align=&quot;center&quot; | 28 || align=&quot;center&quot; | 58 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 29 || align=&quot;center&quot; | 67 || align=&quot;center&quot; | 1
|----
| align=&quot;center&quot; | 30 || align=&quot;center&quot; | 78 || align=&quot;center&quot; | 2
|}
تلاوت لاءِ قرآن کي ستن منزلن ۾ (منزل جو جمع) ورهايل آهي. هِن جو فلسفو هِي آهي ته هڪ منزل روزانو تلاوت ڪرڻ سان هڪ هفتي ۾ قرآن مڪمل پڙهي سگھجي ٿو. هڪ مهيني ۾ قرآن جِي مڪمل تلاوت ڪرڻ لاءِ ان کي ٽيهن سيپارن (حصن) ۾ ورهايو ويو آهي. قرآن ۾ 114 سورتون آهن. هر سورة بسم الله الرحمان الرحيم سان شروع ٿئي ٿِي صِرف سورة التوبه کان سواءِ. سڀ کان پهرين سورة الفاتحه آهي ۽ سڀ کان آخري سورة الناس آهي. سڀ کان وڏي سورة البقرة آهي (جنهن ۾ ٻه سئو ڇهاسي آيتون آهن) ۽ سڀ کان ننڍي سورة الڪوثر آهي جنهن ۾ صِرف ٽي (3) آيتون آهن.
&lt;li&gt;ڪِٿي ته هڪ سيپارو ٻن حصن ۾ به ورهايو ويو آهي جنهنکي احزاب چيو ويندو آهي جيڪو ”حزب“ جو جمع آهي. هر حزب جا چار ”ارباع“ آهن.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;هر سورت ۾ ٽي کان وٺي ٻه سئو ڇهاسي آيتون آهن. عام طور تي وڏيون سورتون شروع وارن سيپارن ۾ ۽ ننڍيون سورتون آخري سيپارن ۾ آهن.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;قرآن جنهن سورت جو اڪثر حصو هجرتِ مدينه کان پهرين نازل ٿيو اُنکي مڪي سڏيو ويندو آهي ۽ جيڪا هجرتِ مدينه کان پوءِ نازل ٿِي انکي مدني سڏيو ويندوآهي.&lt;/li&gt;
|}
موجوده زماني ۾ ننڍي کنڊ جي عالمن قرآن جي نظم (ترتيب) تي گھڻو ڪم ڪيو آهي ۽ ان لحاظ کان قرآن کي مضمونن ۽ ترتيب جي لحاظ کان بابن ۾ تقسيم ڪيو ويو آحي. حميد الدين فراهي، امين احسن اصلاحي ۽ جاويد احمد غامدي جو ڪم هِن سلسلي ۾ نمايان آهي. انهن عالمن قرآن جي سورتن کي ستن بابن ۾ ورهايو آهي. انهن جي ڪم جو خلاصو جاويد احمد غامدي جي الفاظن ۾ هيئن آهي ته :
{{quote|قرآن کي ستن (7) بابن ۾ ورهايو آهي، هرهڪ باب ، هڪ يا هڪ کان وڌيڪ مڪي سورتن سان شروع ٿئي ٿو ۽ هڪ يا هڪ کان وڌيڪ مدني سورتن تي ختم ٿئي ٿو. 
پهريون باب فاتحه کان شروع ٿئي ٿو ۽ مائده تي ختم ٿئي ٿو. هِن فاتحه مڪي باقي چار مدني سورتون آهن. ٻيون باب انعام ۽ اعراف، ٻن مڪي سورتن سان شروع ٿئي ٿو ۽ ٻِن مدني سورتن انفال ۽ توبه تي ختم ٿئي ٿو. ٽئين باب ۾ يونس کان مومنون تائين پهريون چوڏهن (14) سورتون مڪي آهن ۽ آخر ۾ هڪ سورت نور مدني آهي. 
چوٿون باب فرقان سان شروع ٿئي ٿو، احزاب تي ختم ٿئي ٿو. هِن ۾ پهريون اٺ (8) سورتون مڪي آهن ۽ آخر ۾ هڪ، يعني احزاب مدني آحي. پنجون باب ”سبا“ کان شروع ٿئي ٿو، حجرات تي ختم ٿئي ٿو. هِن ۾ تيرهن (13) سورتون مڪي ۽ آخر ۾ ٽي (3) سورتون مدني آهن. ڇهون باب ”ق“ سان شروع ٿئي ٿو ۽ ”تحريم” تي ختم ٿئي . هِن ۾ ست (7) مڪي ۽ 10 مدني سورتون آهن. ستوب باب ”ملڪ“ کان شورع ٿئي ٿو ۽ ”ناس“ تي ختم ٿئي ٿو. هِن ۾ آخري ٻه سورتون، مدني ۽ باقي سڀ مڪي آهن. هِن ۾ هر باب جو هڪ موضوع آهي ۽ اُن ۾ سورتون موضوعن جي حساب سان ترتيب ۾ ڏنل آهن. 
پهرين باب جو موضُوع يهود ۽ نصارا تي اتمام حجت، ان جي جاءِ تي بني اسماعيل ۾ هڪ نئين اُمت جي تاسيس، اُن جو تزڪيو ۽ پاڪائي ۽ ان سان گڏ خدا جو آخري عهدو پيمان آهي. ٻئي باب ۾ عرب جي مشرڪن تي اتمام حجت، مسلمانن جو تزڪيو ۽ پاڪائي ۽ خدا جي آخري دينونت جو بيان آهي. ٽئين، چوٿين، پنجين ۽ ڇهين باب جو موضوع هڪ ئي آهي ۽ اهو ”اندار و بشارت ۽ تزڪيو ۽ پاڪائي“ آهي.
ستين ۽ آخري باب جو موضوع قريش جي سردارن کي اندارِ قيامتم، انهن تي اتمام حجت، ان جي نتيجي ۾ انهن تي عذاب جي وعيد ۽ نبي صلي الله عليه وسلم لاءِ عرب جي سرزمين ۾ غلبهء حق جي خوشخبري آهي. هِن کي اسان مختصر طور تي صرف اندار ۽ بشارت به چئي سگھون ٿا.|}}

== قرآن جي ٻولي ==
قرآن جي ٻولي فصيح عربي آهي جنهن کي اڄ به ادبي مقام حاصل آهي ۽ انکان علاوه عربيءَ جا کوڙ لهجا (مصري، مراڪشي، لبناني، ڪويتي وغيره) پيدا ٿِي چڪا آهن. قرآن جي ٻوليءَ کي اڃا تائين عربي لاءِ هڪ معيار جي حيثيت حاصل آحي. عربي جا وڏا عالمَ جن ۾ غيرمُسلم به شامل آهن قرآن جي فصيح، جامع ۽ انساني نفسيات سان ملندڙ جلندڙ ٻوليءَ جي تعريف ۾ رطب اللسان آهن. ايتري وڏي ڪتاب هئڻ باوجود به هِن ۾ ڪابه گرامر جي غلطي موجود ناهي. بلڪه عربي ابجدي اکرن جي لحاظ کان جيڪڏهن ابجد جي عددن کي نظر ۾ رکيو وڃي ته قرآن ۾ هڪ جديد تحقيق مطاق جيڪا ڊاڪٽر الخليفه جَن ڪمپيوٽر تي ڪئي آهي، قرآن ۾ باقاعده هڪ حسابي نظام موجود آهي جيڪو ڪنهن انسان جي وس ۾ ناهي. قرآن ۾ قصا به آهن ۽ تاريخي واقعا به آهن، فلسفو به ملندو ۽ منطق به ، ڳُوڙهيون سائنسي ڳالهيون به آهن ۽ عام انسان جي زندگي گذارڻ جو طريقو به. جڏهن قرآن نازل ٿيو ان وقت جيڪا عربي رائج هُئي سا تمام فصيح هُئي ۽ اُن دور ۾ شعر ۽ ادب کي وڏي اهميت حاصل هئي حالانڪه هِي ممڪن ناهي ته قرآن ۾ ڪابه غلطي هُجي ۽ دشمن ان متعلق ڳالهيون ڪن. بلڪه قرآن جي دعوا هئي ته هِن جهڙي هڪ آيت به ٺاهي ڏيکاريو پر اُن دور ۾ ماڻهون پنهنجي ٻوليءَ جي فصاحت ۽ جامعيت جي ڪري ٻين کي عجمي (گونگو) چوندا هُئا، هِن ڳالهه ۾ ڪامياب نه ٿِي سگھيا.

== قرآن جي پهرين ۽ آخري آيت ==
=== قرآن جي پهرين آيت ===
{{Quote|۔”(اي حبيب!) پنهنجي پالڻهار جي نالي سان (شروع ڪندي) پڙھ جنهن (هر شئي کي) پيدا فرمايو. هُن انسان کي (ماءُ جي پيٽ مان) جونڪ وانگيان معلق وجود سان پيدا فرمايو. پڙھه ۽ توهان جو پالڻهار وڏو ڪريم آهي. جنهن قلم ذريعي (لکڻ پڙهڻ جو) علم سيکاريو. جنهن انسان کي (ان کان علاوه بہ) اُهو (ڪُجھ) سيکاريو جيڪو هُو نه ڄاڻندو هو“}}

=== قرآن مجيد جي آخري سورت ===
{{Quote|۔”ان ڏينهن جي خواري ۽ مصيبت کان بچو، جڏهن توهان الله طرف واپس ورندا، اُتي هرشخص کي اُن جي ڪمايل نيڪي يا بَدي جو  پُورو پورو بدلو ملندو ۽ ڪنهن تي ظلم هرگز نه ٿيندو“}}

== قرآن ۾ موجود حروف مقطعات ==
حروفِ مقطعات (عربي: مقطعات، حواميم، فواتح )¬. قرآن مجيد جون اڪثر آيتن جي شروع ۾ اچن ٿا ۽ الڳ الڳ پڙهيا وڃن ٿا، انهن کي آياتِ مقطعات ۽ انهن اکرن کي حروفِ مقطعات چيو ويندو آهي، مثال طور: الم_ هِي قرآن جي 29 سورتن جي شروع ۾ آيل آهي. هِي ڪُل 14 اکر آهن. ا،ل،م،ص،ر،ڪ،ه،ي،ع،س،ج،ق،ن. مسلمان عالم جون گڏيل نظريو آهي ته ان جو حقيقي مطلب الله کي ئي خبر آهي. اڪثر عالمن مطابق هِي عربي لفظن جا مخفف آهن ۽ ڪُجهه عالمن مطابق هِي ڪُجهه رمز، راز (code) آهن. هِي اکر 29 سورتن ۾ پهرين آيت طور آيل آهن ۽ سورة الشوريٰ (سورة نمبر 42) ۾ ٻين (2) آيت طور به آيل آهن. يعني هڪ کان پنج اکرن تي مشتمل 30 جوڙ (combinations) آهن، جيڪي 29 سورتن جي شروعات ۾ قرآن ۾ ملن ٿا.

== ترجما ==
قرآن جا ترجما پُوري دنيا جي اهم ٻولين ۾ ٿي چُڪا آهن ۽ کوڙ سارا ترجما جاري آهن. وڏين ٻولين ۾ ترجما هڪ کان وڌيڪ ماڻهن مختلف دورن ۾ ڪيا آهن. قرآن جا يورپي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما غير مسلمانن پڻ ڪيا آهن. اهڙي طرح ڪُجهه ترجما بنا عربي متن جي پڻ شايع ڪيا ويا آهن، جڏهن ته رومن رسم الخط ۾ پڻ مختلف سببن ڪري ترجما ٿِيا آهن.
قرآن جو سڀ کان پهريون ترجمو فارسي ٻوليءَ ۾ ٿيو جيڪو سلمان فارسي ڪيو.
مغربي ٻولين ۾ پهريون لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿيو جيڪو رابرٽ ڪيٽون 1143ع ۾ ڪيو هو.
قرآن جو پهريون انگريزي ترجمو اليگزينڊر راوس 1649ع ۾ ڪيو.

جڳ مشهور سياح بزرگ بن شهريار پنهنجي سفرنامي ”عجائب الهند“۾ ڄاڻايو آهي ته 270ھ/884ع ڌاري سنڌ جي راڄڌاني منصوره جي عالم، ڪشمير جي راجا جي لاءِ قرآن پاڪ جو ترجمو ۽ تفسير لکيو هو. ان حوالي مطابق برصغير هندوپاڪ ( سنڌ ۽ هنڌ) ۾ اهو قرآن پاڪ جو”پهريون ترجمو“ آهي، جيڪو هن خطي جي مقامي ٻوليءَ ۾ لکيو ويو، انهيءَ ترجمي کان علاوه، برصغير جي تاريخ ۾ اُن کان پهريائين قرآن پاڪ جي ڪنهن به ترجمي ۽ تفسير جو ذڪر ڪونه ٿو ملي، بزرگ بن شهريار جو اهو مذڪوره حوالو، جيتوڻيڪ مستند ۽ بي مثل آهي ۽ جديد دور جي عالمن ۽ مورخن، پنهنجن لکيتن ۾ پڻ ان حوالي کي ڪتب آندوآهي،&lt;ref&gt;(1) Qureshi, Dr. I.H: The Muislim Commuity of India-Pakistan 1961, P.41&lt;/ref&gt;

=== قرآن جو سنڌي ۾ پھريون ترجمو ===
280ھ ۾ سنڌ جي هڪ راجا، عبدالله بن عمر هباري واليء ۽ منصوره ڏي لکي موڪليو ته مذهب اسلام جي عقائد ۽ تعليم تي سنڌي زبان ۾ ڏانهس جيڪو اصل ۾ ته عراق جو باشندو هو ليڪن کيس سنڌ ۾ رهندي هڪ مدت گذري چڪي هئي، جنهن ڪري سنڌي زبان خواهه ٻين مقامي زبانن ۾ کيس ڪمال حاصل هو، ۽ بيحد ذهين ۽ فهميدو هو. سنڌي نظم جو ڪتاب: عراقي عالمَ، عبدالله جي فرمائش تي، هندو راجا لاءِ اسلامي عقيدن تي هڪ ڪتاب سنڌي نظم ۾ تصنيف ڪيو. راجا ڪتاب پڙهي نه فقط اسلام کان متاثر ٿيو، بلڪ خود مصنف جي علمي مرتبي جوبه مٿس ايترو اثر پيو جو عبدالله ڏي لکي موڪليو ته انهيءَ مصنف کي سندس دربار ۾ موڪليو وڃي. شاعر وٽس ٽي سال رهيو. 273ھ ۾ جڏهن هو عبدالله سان مليو، تڏهن هن کيس ٻڌايو ته ”راجا دل ۾ مسلمان ٿي چڪو آهي، مگر مخالفت جي خوف کان ظاهر نٿو ٿئي.“ &lt;ref&gt;سنڌ- سياحن جي نظر ۾--ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي(قسط- 1)؛ رسالو: مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، سنڌ.&lt;/ref&gt;

ساڳئي شاعر راجا جي فرمائش تي ڪلام مجيد جو به سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جنهن کي راجا روزانه بلاناغي ٻڌندو هو. هڪ دفعي سورة ياسين جي هڪ آيت جو جڏهن هن کي ترجمو ٻڌايو ويو، تڏهن هو تخت تام يڪدم هيٺ لهي آيو. ۽ دوباره ترجمو ٻڌي ٻه ٽي قدم اڳتي وڌي، زمين تي سجدي ۾ ڪري پيو، ۽ سجدي جي دوران ۾ ايترو ته رنو جو سندس ڳل به آليءَ مٽيءَ ۾ ڀرجي پيا. جڏهن گهڻيءَ دير بعد سجدي مان اٿيو، تڏهن بلند آواز ۾ بي اختيار سندس زبان مان نڪتو: ”بيشڪ اهو ئي رب معبود آهي، جيڪو ازلي ۽ ابدي آهي. &lt;ref&gt; (’عجائب الهند‘، بزرگ بن شهريار، ليڊن)&lt;/ref&gt;“ ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته عربن جي دؤر ۾ سنڌ جي هندن جي زبان سنڌي هئي؛ سنڌي زبان لکڻ-پڙهڻ ۾ به ايندي هئي؛ ڪلام پاڪ جي ترجمي تي اهو پهريون ڪتاب سنڌيءَ ۾ تصنيف ٿيو؛نظم جو به اهو سنڌيءَ ۾ پهريون ڪتاب آهي؛ سنڌي زبان اڄ کان 11 سئو ورهيه اڳ به ايتري آسان ۽ علمي هئي، جو بيروني نسل جا ماڻهو به ان کي پسند ڪري ۽ ان ۾ ايترو ڪمال پيدا ڪندا هئا جو بلا تڪلف نظم ۽ نثر لکي ويندا هئا&lt;ref&gt;سنڌ- سياحن جي نظر ۾--ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي (قسط- 1)؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ&lt;/ref&gt;

== پيداوار جا ذريعا ==
سماج جي معاشي نظام جي بهتريءَ جو دارومدار پئداواري وسيلن تي آهي ۽ ان جو مکيه ذريعو زمين يا ٻني آهي. قرآن مجيد ۾ زمين جي باري آيل آهي ته:
”ولقد مکناکم في الارض وجعلنا لکم فيها معايش“ (اعراف)

سنڌي ۾ ترجمو:اسان توهان کي زمين تي حڪومت ڏني آهي ۽ توهان لاءِ زمين ۾ زندگيءَ جو سامان رکيو اٿئون.

شاهه ولي الله ڪمائڻ جي بنيادي وسيلن مان پوکي راهيءَ (زراعت) کي ايتري اهميت ڏني آهي جو جنهن به ملڪ ۾ ان جا وسيلا موجود نه هوندا ۽ ان کان بي پرواهي ڪئي وئي ته ان ملڪ جي حالت ڪڏهن به سڌري نه سگهندي. ان ملڪ جي تباهي لازمي آهي ڇاڪاڻ ته ڪچي مال جي پيداوار کان سواءِ واپار هلي ئي نه سگهندو ۽ نہ وري هنر ۽ ڪاريگريون ئي ڪارائتيون ٿي سگهنديون.

شاهه ولي الله چئي ٿو ته:
”پوءِ جيڪڏهن (ڪنهن به) ملڪ جي رهواسين جي گهڻائي هنر ۽ ڪاريگري ۽ شهري سياست ۾ رڌل رهندي ۽ پوک يامال جي حفاظت ۽ پالنا ڏي ٿورا ماڻهو ڌيان ڏيندا ته انهن جي دنياوي شهري زندگي خراب ٿي پوندي.“ &lt;ref&gt;اسلام ڪا اقتصادي نظام .مولانا حفظ الرحمان سيوهاروي ص 168&lt;/ref&gt;

== قرآن ڪريم جي نزولي ترتيب ==
جيستائين يورپي محققن جو تعلق آهي، انهن سڀني ۾ '''سر وليم ميور''' جو نالو سڀني کان مٿاهون نظر اچي ٿو. هي اهو پهريون ماڻهو آهي جنهن قرآن جي مختلف سورتن کي نزولي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. '''نوئل ذيڪي''' پڻ انهيءَ ڳالهه جو اعتراف ڪري ٿو ته ميور کي قرآني سورتن جي ترتيب جو خيال سڀ کان پهريان آيو.&lt;ref&gt;ن.گ 5&lt;/ref&gt; '''مارگو ليوث''' پڻ ميور جي ”لائف آف محمد“ تي تبصرو لکيو آهي.&lt;ref&gt;ڏسو؛ انسائيڪلو پيڊيا برطانيڪا (Mahomet)&lt;/ref&gt; جتيوڻيڪ هو پنهنجي لکڻي ”محمد“ ۾ هو ميور جي ”سيرت محمدﷺ“ کي پاڻ ڪريم جي باري ۾ اعتدال واري لکڻي سمجهي ٿو. ڄڻ ته ان جو خيال آهي ته ”هاڻي اهڙن ڪتابن جي ضرورت نه آهي“.&lt;ref&gt;ڏسو ديباچو، صفحه ۽ ”محمد“ از مارگوليث&lt;/ref&gt; '''ميور''' پنهنجي دليلن ۾ ڪيترن ئي جائين تي ته ڪمزور حديثن کي دليل طور به استعمال ڪري ٿو. هن جي اها دعوا بنا ڪنهن سند جي آهي ته ”شروعاتي سورتون ۽ قول محفوظ نه رکيا ويا، جيئن ته انهن کي وحي محفوظ سمجھيو ويو“. هن جو خيال آهي ته شروعاتي وحيءَ جا ڪاتب حضرت ورقهؒ، حضرت عليؒ، ۽ بي بي خديجهؒ (رسول الله ﷺجي گھر واري) هئا.&lt;ref&gt;م. ل&lt;/ref&gt; هن جيڪا ڪجهه سورتن کي تاريخي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي آهي سا انهيءَ لاءِ وڌيڪ دلچسپ آهي جو اهو پهريون يورپي عيسائي عالم آهي، جنهن قرآن پاڪ جي سورتن کي تاريخي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي.

'''ميور''' قرآن جي سورتن جا ڇھ دؤر ٻڌائي ٿو.&lt;ref&gt;ڏسو؛ قرآن (Spek) ايڊيشن ۽ H.D صفحو 492&lt;/ref&gt; اهي هيٺ ڏنل آهن:
* ”پهريون دؤر 18 سورتن جي مشتمل آهي، جنهن ۾ ننڍا ننڍا گيت يا نثر جا بي جوڙ ٽڪرا آهن جيڪي محمد ﷺ رسالت يا (خدائي مشن) جو خيال اچڻ کان اڳ لکيا هوندا. انهن مان ڪوبه اهڙو ٽڪرو نه آهي، جيڪو خدائي پيغام جي شڪل ۾ هجي“.
* ٻيو دؤر چئن سورتون آهن. محمد ﷺ جي رسالت سورت 96 کان شروع ٿئي ٿي جنهن ۾ قراءت جو حڪم آهي ۽ حديثون انهيءَ کي پهرين وحي سڏين ٿيون.
* ٽئين دؤر ۾ 19 سورتون آهن. انهن ۾ قيامت جي ڏينهن، بهشت ۽ دوزخ جو ذڪر آهي، جيڪو قريشن جي سخت مخالفت سان لاڳاپو رکي ٿو. اها دؤر رسالت جي شروع کان وٺي حبشه جي هجرت تائين وارين سورتن تي مشتمل آهي. يعني نبوت جي پهرين کان پنجين سال تائين).
* چوٿين دؤر ۾ 23 سورتون آهن. اهي محمد ﷺ جي نبوت جي ڇهين کان ڏهين سال تائين وارين سورتن تي مشتمل آهي. هن دؤر ۾ يهودين جي پاڪ ڪتابن جو ذڪر شروع ٿئي ٿو. قديم قومن ۽ عرب جي ڪهاڻين جو ذڪر آهي. بت پرستيءَ کان ٿوري مدت لاءِ ٺاهه سورت 54 سان لاڳاپو رکي ٿو.
* پنجين دؤر ۾ 31 سورتون آهن. اهو دؤر پاڻ ڪريم ﷺ جي نبوت جي ڏهين سال کان شروع ٿي مڪي جي هجرت تائين حاوي آهي. انهيءَ زماني جي سورتن ۾ ڪي بيان انجيل جا آهن. حج جا حڪم ٻڌايا ويا آهن. قريش جي اعتراضن جو جواب ڏنو ويو آهي ۽ اسان جي سامهون حشر ۽ جزا واري ڏينهن، جنت ۽ جهنم، توحيد جي ثبوت ۽ الله تعالى جي قدرت ۽ پالڻهاري جي جيئري جاڳندي تصوير چِٽي وئي آهي. آهستي آهستي سورتون ڊگھيون ٿينديون وڃن ٿيون ۽ ڪي ته ڪيترن ئي صفحن تائين پهچن ٿيون. هن زماني جي آخري سورتن ۾ اسان کي گھڻو ڪري مديني جون آيتون ملن ٿيون، جيڪي ڪنهن مضمون جي سلسلي ۾ وڌايون ويون آهن. مثال طور سورت 42 جي آيت 40 هڪ اهڙي آيت آهي، جنهن ۾ مڪي وارن جي خلاف هٿيار کڻڻ جي اجازت ڏني وئي آهي.
* ڇهون ۽ آخري دؤر ويهن سورتن تي مشتمل آهي، جيڪي مديني ۾ ڏنيون ويون آهن &lt;ref&gt;و. ڊ 509&lt;/ref&gt; يعني اهي سورتون جيڪي مديني ڏانهن هجرت جي پهرين سال کان پاڻ ڪريم ﷺ جي وفات تائين نازل ٿيون.

'''ميور'''، پاڻ ڪريم ﷺ جي زندگيءَ جا جيڪي مختلف دؤر سڏيا آهن، سي مسلمان تاريخدانن جي بيانن ۾ ڪڍيا ويا آهن. پر نوئل ديڪي جو خيال صحيح آهي ته ميور، قرآن جا ڇهه دؤر مقرر ڪرڻ ۾ غلطي ڪئي آهي &lt;ref&gt;ن. گ 95&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ هن وٽ پنهنجي بيان لاءِ ڪابه سند نه آهي ته هو پهرين دؤر جي سورتن کي وحي نه سڏي. ڄڻ ته هن قرآن پاڪ جي 18 سورتن کي انهيءَ ڪري قرآن پاڪ مان خارج سڏيو، جو اهي ان جي گمان ۾ رسالت کان اڳ واريون سورتون آهن. ان کانسواءِ هو 21 سورتن جي باري ۾ اهو مڃي ٿو ته مان انهن کي ڪنهن خاص دؤر سان واڳي نٿو سگھان، ڇو جو کيس انهن جي نزول واري زماني جي پڪ نه آهي.

ڊاڪٽر گستاف وائل، قرآن جي سورتن جي نزولي ترتيب ڄاڻڻ جي ڪوشش ڪئي. هن جو ڪتاب '''”تمهيد قرآن“'''، جيڪو 1878ع ۾ ٻيو ڀيرو ڇپيو، انهيءَ موضوع تي هڪ مشهور ڪتاب آهي. '''نوئل ديڪي''' ان مان گھڻي مدد ورتي آهي ۽ گھڻو ڪري هن جي ئي خيالن جي پابندي ڪئي آهي.

هن جي پهرين ڪوشش اها هئي ته پاڻ ڪريم ﷺجي سيرت ۽ قرآن جي ٻوليءَ جو مطالعو ڪري.&lt;ref&gt;ڪ. ه 31&lt;/ref&gt; هن جو چوڻ آهي ته رڳو ان ئي نموني سان اسان ڪنهن حد تائين قرآن پاڪ جي مختلف سورتن جي تاريخ ڄاڻي سگھون ٿا.&lt;ref&gt;ڪ. ه 32&lt;/ref&gt; ”محمد ﷺ جي عربي سيرت نگارن جي مدد سان اسان قرآن جي انهيءَ حصي جي تاريخ مقرر ڪري سگھون ٿا، جن ۾ ڪي تاريخي واقعا ذڪر ڪيل آهن. جتي اها ڳالهه نه آهي، اتي جيڪا شيءِ مددگار ٿي سگھي ٿي سا وحيءَ جي صورت ۽ ان جي معنويت آهي“ &lt;ref&gt;ک. ه. 32&lt;/ref&gt; انهيءَ ڪري هن پاڻ ڪريم ﷺ جي زندگيءَ کي ٽن حصن ۾ ورهائيو آهي:

1. شروع ۾ (محمد ﷺ هڪ سڌارڪ جي طور تي ظاهر ٿين ٿا. انهيءَ زماني ۾ مٿن جوش ۽ جذبي جو زور آهي. سندن ٻولي قافيي واري آهي، انهيءَ ۾ شاعريءَ واري سچي چاشني آهي. انهن سورتن ۾ سندن مقصد تبليغ جو ذڪر آهي. انهيءَ ۾ اها روحاني ڇڪتاڻ آهي، جنهن جي آخر ۾ کين پڪو ويساهه ٿي وڃي ٿو ته کين سچ پچ الله تعالىٰ مقرر ڪيو آهي ته جيئن پاڻ قوم جي باطل پرستي کي ختم ڪن ۽ بت پرستي جي جاءِ تي هڪ قدرت رکندڙ ۽ هر شيءِ تي نظر رکندڙ الله تعالى جي پوڄا کي جاري ڪن، جيڪو بد ڪردار ۽ بي ايمان کي گھڻو ڪري هن دنيا ۾ جھجھي سزا ڏئي ٿو. پر هن کان پوءِ اچڻ واري زندگي ۾ ته پڪ سان سزا ڏيندو. ان سان گڏوگڏ ايمان وارن ۽ نيڪ عمل ڪندڙن کي چڱو بدلو ڏيندو آهي ۽ ڏيندو. انهيءَ زماني سان لاڳاپيل سندن اهي جملا آهن، جيڪي پاڻ سڳورن پنهنجي مخالفن تي ڪيائون. اهي مخالف جيڪي کين ذليل ۽ ڪوڙو سمجھندا هئا. انهيءَ ۾ اهي آيتون به آهن، جيڪي الله تعالىٰ سندن صبر ۽ ثابت قدمي جي لاءِ نازل ڪيون آهن. هن زماني جي ڪيترين ئي سورتن ۾ بهشت جي دلپسند رهڻي ۽ خوشين ۽ دوزخ جي اهنجن کي مادي رنگ ۾ رڱيو آهي ۽ انهيءَ ۾ قيامت جي ڏينهن وارين سختين کي دل ڏاريندڙ لفظن ۾ بيان ويو ڪيو آهي. باقي سورتن ۾ دعائون، گيت ۽ بد دعائون وغيره آهن.&lt;ref&gt;ڪ ه 33، 34&lt;/ref&gt;

اسان کي اهو سمجھڻ جي ڪوشش ڪرڻي آهي ته '''”وحي جي صورت“''' مان وائل جو ڇا مطلب آهي. صورت مان ان جو مطلب مختلف سورتن جي ڊيگھه آهي. ڇو جو هن جو خيال آهي ته قرآن جي سورتن جي تدوين اهڙي طرح ڪئي وئي آهي جو ڊيگھه ۽ ننڍائيءَ جي لحاظ کان ڊگھيون سورتون پهريان ۽ ننڍيون سورتون آخر ۾ رکيون ويون آهن.&lt;ref&gt;ک ه 33&lt;/ref&gt; انهيءَ ڪري ننڍڙيون سورتون شروعاتي سورتون آهن. ”معنىٰ“ سان انهيءَ جو مطلب پاڻ ڪريم ﷺ جي انهيءَ تعليم سان آهي، جيڪا انهن سورتن ۾ ڏني وئي آهي. انهيءَ تعليم جي باري ۾ هن جو خيال آهي ته اهي “هڪ اهڙي ماڻهو ڏني هئي، جيڪو پنهنجي شروعاتي دؤر ۾ جوش ۽ جذبي سان ڀريل هو ۽ هن کي پڪ نه هئي ته هو الله جو پيغمبر آهي، پر هو پنهنجو پاڻ کي رڳو هڪ سڌارڪ سمجھندو هو“.

ان کانسواءِ شروعاتي دؤر وارين سورتن جي باري ۾ جيڪي روايتون آهن، سي ايتريون ته ٽڪراءَ ۾ آهن جو اسان کي انهن سورتن جي اندر ئي ڪنهن اهڙي شيءِ کي ڳولي لهڻو آهي، جنهن مان خبر پئجي سگھي ته اها سورت ڪهڙي زماني سان واسطو رکي ٿي. اسان ڪنهن سورت کي رڳو ڊگھي نه هئڻ جي ڪري يا انهيءَ ۾ جوش ۽ جذبي نه هئڻ يا شاعريءَ وارو قافيو نه هئڻ جي ڪري شروعاتي دؤر ۾ بنا ڪنهن مناسب سبب جي نٿا رکي سگھون.

2. وائل جو چوڻ آهي ته ”ٻئي دؤر ۾ محمد (ﷺ) هڪ نئين مذهب جي باني جي حيثيت سان ظاهر ٿيا آهن. سنجيدا مٿانهين تخيل پرستيءَ جي بدران غور ۽ فڪر ظاهر ٿيڻ لڳي ٿو. شاعري جي جاءِ تي خطابت جو زور معلوم ٿئي ٿو. سندن ٻولي سنجيدا ۽ منطقي ٿي وڃي ٿي ۽ اڳ وانگر دلي جوش ۽ جذبو باقي نٿو رهي“.
”سورتون ڪجھه ڊگھيون ٿي وڃن ٿيون ۽ انفرادي طور ايماني جزن جي تشريح ڪن ٿيون. يا آڳاٽن ماڻهن ۽ نبين جي قصن کي اهڙي ته اثرائتي انداز ۾ بيان ڪن ٿيون جو مؤمنن جي ايمان ۾ سگھه ۽ مخالفن جي دلين ۾ ڊپ پيدا ٿي وڃي ٿو. حقيقت ۾ محمد (ﷺ) پنهنجو پاڻ کي آڳاٽن نبين وانگر سمجھن ٿا ۽ پنهنجي وات مبارڪ مان اهي ڳالهيون ڪن ٿا جن جي ڳالهه جو رخ مڪي وارن ڏانهن هوندو آهي. اهي ٻڌائن ٿا ته انهن نبين کي ان دؤر جي ماڻهن غلط سمجھيو هو، ايتري تائين جو حق جي سوڀ ٿي ۽ گنهگار شرمندا ڪيا ويا ۽ تباهه ڪيا ويا. انهيءَ دؤر سان اهي سورتون به لاڳاپو رکن ٿيون جن ۾ انهن ڪفر گاڏڙ مطالبن جي خلاف دليل آهن، جيڪي نبوت جي ثبوت جي لاءِ معجزي گھرڻ جي صورت ۾ ڪيا ويندا هئا. پر پاڻ سدائين وحيءَ جي سچائي جي لاءِ ان جي معنوي سچائي ۽ صوري ڪمال ڏانهن اشارو ڪري ٻڌائن ٿا ته اهو ئي پڪو ٺڪو نشان (معجزو) ان جي خدائي مآخذ (وحي) هجڻ جو آهي. انهيءَ زماني سان لاڳاپيل ڪيترائي خواب آهن جن ۾ پاڻ ﷺ جن سان جِنن عقيدت جو اظهار ڪيو. انهيءَ ۾ بيت المقدس تائين اڌ رات جو سفر (معراج) به آهي. اهي آسماني سفر سندن دؤر جي ماڻهن جي نظرن ۾ خواب هو. انهيءَ دؤر ۾ ڪجھه اخلاقي حڪم عيسائين جي '''تثليث''' ۽ حضرت عيسا جي سوريءَ (صليب) تي چاڙهڻ کي رد ڪيو آهي. انهن سڀني کانسواءِ ڪيتريون ئي شيون جي الله، وحي، قيامت ۽ حشر جي باري ۾ آهن، اڳ ۾ ئي پڙهي ٻڌايون ويون آهن، سي هر هر ورجايون ويون آهن“.&lt;ref&gt;ڪ. ه 24&lt;/ref&gt;

وائل جي چوڻ موجب، هن زماني جي خاص ڳالهه اها آهي ته پاڻ ڪريمﷺ هڪ نئون مذهب پيش ڪن ٿا ۽ پنهنجو پاڻ کي ٻين نبين وانگر سمجھن ٿا. جيستائين ”نئين مذهب“ جو تعلق آهي، اسان انهيءَ جي دعوى ڪري سگھون ٿا ته اهو قرآن پاڪ ۾ موجود نه آهي. حقيقت ۾ پاڻ سمورن مذهبن جي بنياد '''توحيد''' کي عقليت جي اصولن موجب مڃيو آهي، جنهن جو اسان اڳتي هلي تجزيو ڪنداسين.

هن دؤر ۾ ڪنهن حد تائين ڊگھين سورتن کي بنا ڪنهن سبب جي '''وائل''' جاءِ ڏني آهي. يعني هن کي انهن سورتن ۾ جوش ۽ جذبو نظر نٿو اچي. جيتوڻيڪ اهو ظاهر آهي ته پهرين ئي سورت &lt;ref&gt;سورت 96&lt;/ref&gt; ۽ ان کان پوءِ واريون سورتون به ايتري ئي سنجيده ٻولي ۽ فصاحت سان بيان ڪيون ويون آهن جهڙيون ٻيون سورتون آهن.

هُن هِن دؤر ۾ جن سورتن کي رکيو آهي، تن جو صحيح تجزيو ڪيو آهي. پر سمجھه ۾ ايئن ٿو اچي ته هن اصل عربي قرآن جي بدران ان جي ترجمن مان ڪم ورتو آهي. ڇو جو قرآن پاڪ ۾ پاڻ ڪريم ﷺ جن جي آسماني سفر جو ڪٿي به ذڪر نه آهي. ۽ پاڻ ڪريم ﷺجي دؤر وارن ماڻهن نه، پر قرآن پاڪ ئي اسرىٰ واري واقعي کي خواب سڏيو آهي.

3. ٽئين دؤر جي باري ۾ وائل جو خيال آهي ته ”هن جي ٻولي بلڪل رواجي هئي. اها نه رڳو ان وقت ڪؤڙي سمجھه ۾ ايندي آهي جڏهن پاڻ قانون ۽ حڪم جاري ڪندا آهن ۽ غزون جو حال بيان ڪندا آهن، پر ان وقت به ڦڪي ٿي ويندي آهي جڏهن پاڻ خدائي صفتن، ڪائنات جي سونهن، قيامت واري ڏينهن جي سختين ۽ بهشت جي شان ۽ رونقن کي ظاهر ڪن ٿا“.&lt;ref&gt;ک . ه. 32&lt;/ref&gt;

وائل جو اهو ڪو ڪمال نه آهي ته هن کي خبر پئجي وئي ته هن دؤر جون سورتون ۽ آيتون ڊگھيون آهن. جيڪڏهن ڪو ماڻهو '''مدني دؤر جي سورتن''' جو ترجمو پڙهندو ته اهو سولائي سان انهن شين کي ڏسي سگھي ٿو. وائل جون انهيءَ دؤر جي باري ۾ اميدون بلڪل ئي غير ضروري آهن. ڇو جو هو گھري ٿو ته مڪي سورتن وانگر هن دؤر جو بياني اندازبه ”شاعراڻو“ هو. هن کي اهو ڄاڻڻ گھربو هو ته بياني انداز جي تبديلي رڳو اتفاقي يا غير ضروري نه هئي. حقيقت اها آهي ته جاهليت جي شاعري بيٺل يا غير تخليقي بڻجي وئي هئي ۽ هن پنهنجي زندگي ۽ شڪل صورت مٽائي ڇڏي هئي. اها رڳو تڪبندي وڃي رهي هئي. اهڙيءَ طرح قرآن ڪريم انهيءَ شاعريءَ کي گمراهي سڏيو ۽ هن هڪ نئون بياني انداز ايجاد ڪيو. پاڻ ڪريم ﷺجن عرب وارن جي اڳيان جيڪي نثر جا قسم پيش ڪيا سي عرب جي ادبي تاريخ ۾ هڪ تخليقي دماغ جي سمورن ڳڻن کي پيش ڪن ٿا. ظاهر آهي ته بحث هيٺ آيل مسئلي جي نوعيت جي لحاظ کان بياني انداز پڻ بدلبو رهندو آهي. انهيءَ ڪري جيڪڏهن قانونن کي نظم يا شاعراڻي نثر ۾ بيان ڪيو وڃي ته اها بلڪل غير فطري شيءِ هوندي. قرآن ڪريم جو هڪ مقصد اهو به هو ته سادي نثر جا نمونا ايجاد ڪري ۽ شاعري ۽ شاعرن کي تمام ئي پوئتي ڇڏي وڃي. هڪ قانونساز مان اها اميد ڪرڻ ته هو قانونن کي شاعريءَ ۾ ادا ڪري، هڪ عجيب قسم جو خيال آهي.

وائل کي ڪيتريون ئي تاريخي شيون ڊگھين سورتن ۾ مليون جن ۾ بيان ڪيل خيال سان هن انهن کي مدني دؤر ۾ جاءِ ڏني. پر اهو ياد رکڻ گھرجي ته انهن سورتن ۾ ڪيترائي اهڙا رڪوع آهن جيڪي مختلف وقتن ۾ نازل ٿيا آهن ۽ انهن کي مختلف سورتن ۾ مضمونن جي اعتبار کان پوءِ گڏ ڪيو ويو آهي. انهن جي ترتيب تنزيلي نه آهي. تنهن ڪري اسان کي ڪن مدني سورتن کي ڪيترن ئي حصن ۾ ورهائڻو پوندو ته جيئن انهن کي صحيح طور تي تاريخ وار ترتيب ڏئي سگھجي. اهڙو اتفاق تمام ئي گھٽ ٿيو آهي جو هڪ پوري سورت (مدني دؤر ۾) ٻي سورت کان پوءِ تاريخي حيثيت سان گڏ نازل ڪئي وئي هجي.&lt;ref&gt;محمد اجمل خان (ڪلڪته ڊسمبر 1940ع) انقلابِ مڪه، ليکڪ: ڊاڪٽر الطاف جاويد / احمد الدين شر، سنڌيڪا اڪيڊمي&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
فائل:Ilkhanid Quran.jpg| قرآن جو عربي جي وچ ۾ فارسي ترجمو [[ایل خاني]] دور ۾۔
فائل:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|يورپي ٻوليءَ ۾ قرآن جو پهريون ترجمو: ''[[L'Alcoran de Mahomet]]'', [[André du Ryer]], 1647۔
فائل:Koran by Megerlein 1772.jpg| جرمني ٻوليءَ ۾ پهرين قرآن جي ترجمي جو سرورق (1772)۔
فائل:Chinese quran.jpg|[[سورۃ یٰس]] آیت 33 ۽ 34 چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو
&lt;/gallery&gt;

== تلاوت ==
قرآن جي لفظن کي اُن جي اکرن کي زبان سان صحيح اُچار سان ادا ڪرڻ جي علم کي تجويد چوندا آهن.
==مزيد پڙهڻ جو مواد==
* [https://quran-archive.org/ Quran Archive]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
*[http://al-quran.info Al-Quran (قرآن)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.islamicbook.ws/quranpdf/quran2.html قرآن سنڌي ترجمي سان]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links}}

=== Reference material ===
* [https://www.bl.uk/sacred-texts/themes/islam The British Library: Discovering Sacred Texts – Islam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220317225853/https://www.bl.uk/sacred-texts/themes/islam |date=17 March 2022 }}

=== Manuscripts ===
* [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Several digitised Qurans in the Cambridge University Digital Library]
* [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn]
* [https://corpuscoranicum.de/en/verse-navigator/sura/1/verse/1/manuscripts Digitised Manuscripts Sorted by Verses at Corpus Coranicum]

=== Quran browsers and translation ===
* [http://quranmajeedpdf.com/ Quran Pdf]
* [http://al-quran.info/ Al-Quran.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=29 January 2009 }}
* [https://web.archive.org/web/20210113112342/https://quran-archive.org/ Quran Archive – Texts and Studies on the Quran]
* [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3atext%3a2002.02.0006 Quran text and translation] at [[Tufts University]]
* [http://tanzil.net/ Tanzil&amp;nbsp;– Online Quran Navigator]
* [http://quran.com/ Quran.com]
* [https://previous.quran.com/1 Previous.quran.com] –  By clicking Settings and selecting The Bridges’ translation by Fadel Soliman, words that have significant variants among the ten canonical [[qira'at]] are highlighted in red, together with a footnote listing the readers or transmitters and an English translation for each of the variant readings
* [http://www.yabiladi.com/coran/ Multilingual Quran (Arabic, English, French, German, Dutch, Spanish, Italian)]
* [https://www.uni-frankfurt.de/44967176/Koran-Transliteration.pdf Latin script transliterated Qur'an. Hans Zirker. University of Frankfurt.]

{{Characters and names in the Quran}}
{{Islam topics|state=collapsed}}
{{Religious books}}
{{Authority control}}

[[Category:Quran]]
[[Category:7th-century books]]
[[Category:Islamic theology]]
[[Category:Islamic texts]]
[[Category:Medieval literature]]
[[Category:Religious texts]]
[[Category:Islamic terminology]]
[[Category:Literature about literature]]
[[Category:Miracles attributed to Muhammad]]
[[Category:7th-century Arabic-language books]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلام]]
[[زمرو:قرآن]]
[[زمرو:مذهب]]
[[زمرو:اسلامي متن]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]</text>
      <sha1>allnnswc87vqoqsypvj59fs6ufdjxfy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ود</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6436</id>
    <revision>
      <id>401248</id>
      <parentid>207526</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T16:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="837" sha1="rm96ww2takicgrua92wdhbx90l675b2" xml:space="preserve">'''ود''' (Wadd) (عربی: ود) &quot;محبت اور دوستي&quot; قمري ديوتا ھيو. قرآن ۾ (71:23) ۾ [[نوح عليہ السلام|حضرت نوح عليہ السلام]] جي وقت ۾ ديوتا جي طور تي ذڪر آھي.

'''[[قرآن]]''' - 
 &quot;﻿وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا. ([[سورہ نوح]])
سنڌي ترجمو (حضرت شاه عبد القادر)
 &quot;۽ چيئون، نہ ڇڏيو پنھنجي معبودن کي، ۽ نہ ڇڏيو [[ود]] کي نہ [[سواع]] نہ [[يغوث]] ۽ [[يعوق]] ۽ [[نسر]] کي.&quot;

[[زمرو:عربي معبود]]
[[زمرو:عربي علم الاساطير]]
[[زمرو:قمري ديوتا]]</text>
      <sha1>rm96ww2takicgrua92wdhbx90l675b2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٿاڻو بولا خان شهر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9984</id>
    <revision>
      <id>401342</id>
      <parentid>346585</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T07:05:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3778" sha1="ebrp48sg5dpyhry7vbukmra2kgglnm8" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani town}}
{{Use Pakistani English|date=May 2025}}
{{Infobox settlement
| name =  '''&lt;span style='color: Violet'&gt; ٿاڻو بولا خان&lt;/span&gt;'''
| official_name  = Thana Bula Khan 
| native_name = تھانا بولا خان
| native_name_lang = &quot;ur&quot;
| settlement_type = [[شھر]]
| image_skyline   =Guru Balpuri Ashram.jpg
| imagesize               = 250px
| image_alt               =
| image_caption   = ٿاڻي بولا خان جي ڀرسان، ٿاڻي احمد خان ۾ واقع گرو بالپوري آشرم
| coordinates             = {{coord|25.21|67.50|region:PK_type ٿاڻو بولا خان شھر|display=inline,title}}
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[صوبو]]
| subdivision_name1       =  {{Flag|سنڌ}} 
| subdivision_type2       = [[ضلعو]]
| subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]
| subdivision_type3  = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]]
|  subdivision_name3   = [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان]]
| leader_title    =چيئرمين
| leader_name    = A
| leader_title1    = صوبائي اسيمبلي جو ميمبر
| leader_name1   = ملڪ اسد سڪندر
| area_total_km2 = 1.5
| population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]]
| population_total = 17,462
| population_density_km2 = auto
| area_code  = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] 
| area_code_type  =  ڊائلنگ ڪوڊ
| timezone1  = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1     = +5
| website          =
| footnotes               =
|postal_code  =
}}
'''ٿاڻو بولا خان''' (انگريزي: Thano Bula Khan; اردو: تھانا بولا خان) ضلعي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان تعلقي]]، رسمي طور ڪوهستان محل تعلقي ۾ واقع ھڪ شھر ۽ ساڳئي نالي سان تعلقي جو هيڊ ڪوارٽر آھي.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://111.68.102.42:8080/xmlui/bitstream/handle/123456789/15581/Village%20Statistics%20Dadu%20District%201961.PDF?sequence=1&amp;isAllowed=y|title=VILLAGE STATISTICS DADU DISTRICT|year=1961|location=dadu|pages=31|language=english|access-date=2026-01-02|archive-date=2023-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20231215223029/http://111.68.102.42:8080/xmlui/bitstream/handle/123456789/15581/Village%20Statistics%20Dadu%20District%201961.PDF?sequence=1&amp;isAllowed=y|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2023 جي مردم شماري جي مطابق شهر جي آبادي 17,460 آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php|title=Pakistan: Tehsils and Talukas (Districts and Subdistricts) - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de|access-date=2020-02-23}}&lt;/ref&gt; ھتان جي آبادي جي اڪثريت ھندو آھي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=82104}}&lt;/ref&gt; شهر ڪراچي-حيدرآباد موٽر وي-ايم 9 کان تقريباً 1 ڪلوميٽر اولهه ۾ واقع آهي.

شهر جي چوڌاري ٽڪريون آهن. شهر آس پاس جي علائقن لاءِ مرڪزي مارڪيٽ طور ڪم ڪري ٿو. شهر ۾ ٻه سينيما ۽ هڪ وچولي سائيز جي اسپتال، روپا بائي اسپتال موجود آهي.

== تاريخ ==

==انتظام ==

==جاگرافي==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ٿاڻو بولا خان تعلقو]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]]
[[زمرو:ڄامشورو ضلعي جا قصبا ۽ شهر]]</text>
      <sha1>ebrp48sg5dpyhry7vbukmra2kgglnm8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امام مسلم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16394</id>
    <revision>
      <id>401289</id>
      <parentid>354687</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T00:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17903" sha1="k0sp8239wa0tx0vpeazwrh1nblbzs2q" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

{{Short description|عربي مسلمان محدث (815–875)}}

{{Infobox religious biography
| image              = 
| name               = مسلم بن الحجاج&lt;br/&gt;{{lang|ar|مسلم بن الحجاج}}
| caption            = 
| title              = امام مسلم
| birth_date         = تقريباً 815 کان پوءِ
| birth_place        = [[نيشابور]]، [[عباسي خلافت]]
| death_date         = مئي تقريباً 875
| death_place        = [[نصرآباد]]، [[عباسي خلافت]]
| resting_place      = نصرآباد
| jurisprudence      = [[شافعي فقهي مذهب]] / [[مجتهد]]
| ethnicity          = 
| era                = [[اسلامي سونهري دور]] &lt;br/&gt;([[عباسي دور]])
| region             = [[عباسي خلافت]]
| occupation         = [[اسلامي عالم]]، [[محدث]]
| religion           = [[اسلام]]
| denomination       = [[سني]]
| school             =
| alma_mater         =
| main_interests     = [[حديث]]، [[عقيده]]
| notable_ideas      =
| works              = ''[[صحيح مسلم]]''
| influences         = [[اسحاق بن راهويه]]&lt;ref name=&quot;Balushipp150To165&quot;/&gt;، [[محمد بن اسماعيل بخاري]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ibnamin.com/Manhaj/muslim.htm|title=منهج الإمام مسلم بن الحجاج|website=www.ibnamin.com|access-date=2006-09-23|archive-date=2018-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20181030021719/http://www.ibnamin.com/Manhaj/muslim.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| influenced         = [[سني اسلام|سڀ سني عالم]]
| creed              =
| honorific prefix   = [[امام]]
| module             = {{infobox Arabic name|embed=yes
| ism=مسلم
| ism-ar=مُسْلِم
| nasab=ابن الحجاج ابن مسلم ابن ورد ابن كشاذ
| nasab-ar=ٱبْن ٱلْحَجَّاج ٱبْن مُسْلِم ٱبْن وَرْد ٱبْن كُشَاذ
| kunya=ابو الحسين
| kunya-ar=أَبُو ٱلْحُسَيْن
| nisba=القشيري النيسابوري
| nisba-ar=ٱلْقُشَيْرِيّ ٱلنَّيْسَابُورِيّ
}}
}}

'''ابو الحسين مسلم بن الحجاج بن مسلم بن ورد القشيري النيسابوري'''{{#tag:ref
|ڪڏهن ڪڏهن سندس والد جو نالو حجاج بدران الحجاج لکيو ويو آهي. سندس پڙڏاڏو جو نالو مختلف صورتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جيئن ڪوشاذ يا ڪرشان&lt;ref name=&quot;Awali1985&quot;&gt;{{cite book |title=عوالي مسلم: أربعون حديثاً منتقاة من صحيح مسلم |publisher=مؤسسة الكتب الثقافية |location=بيروت |year=1985 |url=https://books.google.com/books?id=fqkXAAAAIAAJ&amp;q=%D9%83%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D9%86 |language=ar |access-date=2016-01-07 |archive-date=2016-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427164911/https://books.google.com/books?id=fqkXAAAAIAAJ&amp;q=%D9%83%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D9%86 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; يا ڪوشان. أبو الحسين مسلم بن الحجاج بن مسلم بن وَرْد القشيري النيسابوري؛ تقريباً 815 – مئي 875 عيسوي / 206 – 261 هجري)، عام طور تي '''امام مسلم''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هڪ نامور [[اسلامي عالم]] هو جيڪو [[نيشابور]] جو رهواسي هو، ۽ خاص طور [[محدث]] (حديث جو عالم) طور مشهور هو۔
سندس حديثن جو مجموعو ''[[صحيح مسلم]]'' [[سني اسلام]] ۾ [[ڪتبِ ستہ]] (ڇهه وڏا حديثي ڪتاب) مان هڪ آهي، ۽ ''[[صحيح بخاري]]'' سان گڏ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ صحيح (''[[صحيح]]'') حديثي مجموعن مان شمار ڪيو وڃي ٿو۔

== سوانح حيات ==
مسلم بن الحجاج جو جنم [[نيشابور]]&lt;ref name=&quot;EDI7&quot;&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/EncyclopaediaDictionaryIslamMuslimWorldEtcGibbKramerScholars.13/07.EncycIslam.NewEdPrepNumLeadOrient.EdEdComCon.BosDonLewPel.etc.UndPatIUA.v7.Mif-Naz.Leid.EJBrill.1993./page/n744/mode/1up|title=انسائيڪلوپيڊيا ڊڪشنري آف اسلام، مسلم دنيا وغيره، جلد ستون|last=مشرقي عالم|page=691}}&lt;/ref&gt; جي شهر ۾ ٿيو، جيڪو ان وقت عباسي صوبي [[خراسان]] (اڄوڪي اتر اوڀر [[ايران]]) ۾ شامل هو۔ تاريخدان سندس پيدائش جي سال بابت اختلاف رکن ٿا، پر عام طور تي 202 هجري (817/818ع)،&lt;ref name=&quot;siddiqui&quot;&gt;
{{cite book
|last=صدیقی
|first=محمد زبیر
|title=امام مسلم اور ان کی صحیح
|publisher=دار القلم
|location=لاهور
|year=2002
|language=ur
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ahmad&quot;&gt;
{{cite book
|last=احمد
|first=محمد
|title=سیر اعلام المحدثین
|publisher=مکتبہ اسلامیہ
|location=کراچی
|year=1998
|language=ur
}}
&lt;/ref&gt; يا 204 هجري (819/820ع)،&lt;ref name=&quot;abdulmawjood&quot;/&gt;
&lt;ref name=&quot;ali&quot;&gt;
{{cite book
|last=علي
|first=عبد الله
|title=طبقات المحدثين
|publisher=دار الفكر
|location=بيروت
|year=1987
|language=ar
}}
&lt;/ref&gt; يا 206 هجري (821/822ع)&lt;ref name=&quot;siddiqui&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ahmad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ibnkhallikan&quot;/&gt; بيان ڪيو وڃي ٿو۔

[[ذهبي]] چيو آهي: ”چيو وڃي ٿو ته سندس پيدائش 204 هجري ۾ ٿي“، پر هن اهو به چيو: ”منهنجو خيال آهي ته هو ان کان اڳ پيدا ٿيو هو.“
&lt;ref name=&quot;abdulmawjood&quot;&gt;
{{cite book
|last=عبد الموجود
|first=محمد
|title=الإمام مسلم بن الحجاج ومنهجه في الصحيح
|publisher=دار السلام
|location=رياض
|year=1994
|language=ar
}}
&lt;/ref&gt;

[[ابن خلڪان]] ڪنهن به [[حافظ]] حديث کان مسلم جي ڄمڻ جي تاريخ يا وفات وقت عمر بابت ڪا قطعي روايت نه لڀي، سواءِ ان اتفاق جي ته هو 200 هجري (815/816ع) کان پوءِ پيدا ٿيو هو۔ ابن خلڪان، [[ابن الصلاح]] جي حوالي سان، جيڪو [[حاڪم نيسابوري]] جي ڪتاب ''كتاب علماء الأمصار'' مان نقل ڪري ٿو، ٻڌائي ٿو ته مسلم 25 رجب 261 هجري (مئي 875ع) تي وفات وقت 55 ورهين جو هو، تنهن ڪري سندس پيدائش جو سال 206 هجري (821/822ع) هجڻ گهرجي۔
&lt;ref name=&quot;ibnkhallikan&quot;&gt;
{{cite book
|last=ابن خلکان
|first=احمد
|title=وفيات الأعيان وأنباء أبناء الزمان
|publisher=دار صادر
|location=بيروت
|year=1978
|language=ar
}}
&lt;/ref&gt;ابن البيّع رپورٽ ڪري ٿو ته مسلم کي نيشابور جي هڪ پاڙي [[نصرآباد]] ۾ دفن ڪيو ويو۔

عالمن موجب، مسلم جو نسل [[عرب]] هو۔&lt;ref name=&quot;Frye1975&quot;&gt;
{{cite book
|last=Frye
|first=Richard N.
|title=The Golden Age of Persia
|publisher=Weidenfeld &amp; Nicolson
|location=London
|year=1975
|language=en
}}
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Qushayri&quot;&gt;
{{cite book
|last=السمعاني
|first=عبد الكريم
|title=الأنساب
|publisher=دار الجنان
|location=بيروت
|year=1988
|language=ar
}}
&lt;/ref&gt;سندس نسبت ”القشيري“ ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته هو [[بنو قشير]] قبيلي سان تعلق رکندڙ هو، جنهن جا ماڻهو [[خلافت راشدہ]] جي توسيع دوران نون فتح ڪيل فارسي علائقن ڏانهن لڏي ويا هئا۔ ٻن عالمن، ابن الاثير ۽ ابن الصلاح، موجب مسلم انهيءَ قبيلي جو فرد هو۔ سندس خاندان فتح کان لڳ ڀڳ ٻه صديون پوءِ فارس ڏانهن لڏي آيو هو۔&lt;ref name=&quot;abdulmawjood&quot;/&gt;

مسلم جي استادن ۾ هرملة بن يحيى، سعيد بن منصور، عبدالله بن مسلمة القعنبي، الذهلي، [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]]، [[ابن معين]]، يحيى بن يحيى النيسابوري التميمي ۽ ٻيا شامل هئا۔ سندس شاگردن ۾ [[ترمذي]]، [[ابن ابي حاتم الرازي]] ۽ [[ابن خزيمه]] شامل هئا، جن سڀني حديث تي پنهنجا ڪتاب لکيا۔ [[جزيرة العرب]]، [[مصر]]، [[عراق]] ۽ [[شام]] ۾ تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ، هو پنهنجي اباڻي شهر [[نيشابور]] ۾ اچي رهيو، جتي هن [[بخاري]] سان ملاقات ڪئي ۽ زندگي ڀر جي دوستي قائم ٿي۔

=== ماخذ ===
مسلم جي حياتي بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ماخذ اهم حيثيت رکن ٿا۔ يارهين صديءَ ۾ [[خطيب بغدادي]] جو لکيل ڪتاب ''[[تاريخ بغداد]]'' اسلامي ماخذن ۾ سندس حياتي بابت ايندڙ سڀني بيانن جو بنياد بڻيو۔ مثال طور، [[ذهبي]] جي ڪتاب ''تاريخ الاسلام'' ۾ مسلم جي مڪمل سوانح ۾ 27 روايتون شامل آهن، جن مان 11 (41٪) الخطيب جي ''تاريخ بغداد'' مان ورتل آهن۔ مسلم جي حياتي بابت ٻي اهم ترين ماخذ [[حاڪم نيسابوري]] جو ''تاريخ نيشابور'' آهي۔ ''تاريخ بغداد'' ۾ شامل 14 بيانن مان به اڌ (7) ''تاريخ نيشابور'' مان ورتل آهن۔{{Sfn|Brown|2007|p=274}}

== صحيح مسلم ==
{{Main|صحيح مسلم}}
نائين صدي عيسوي جي وچ ڌاري، مسلم انهن حديثن جو مجموعو ترتيب ڏنو، جن کي هو مڪمل طور تي [[صحيح]] سمجهندو هو، جيڪو اڄ ''صحيح مسلم'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو۔ اڄ اهو [[سني اسلام]] ۾ [[ڪتبِ ستہ]] (حديث جا ڇهه معياري ڪتاب) مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو۔ خاص طور تي، اهو ۽ [[صحيح بخاري]] گڏجي هن سلسلي جا ٻه سڀ کان وڌيڪ اهم مجموعا سمجهيا وڃن ٿا، ۽ ٻنهي کي گڏجي [[صحيحين]] چيو وڃي ٿو۔ هن ڪتاب ۾ حديثن جو تعداد ٽي هزار کان ٻارهن هزار تائين بيان ڪيو وڃي ٿو، اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته تڪراري روايتون شامل ڪيون وڃن ٿيون يا نه۔ مسلم جو مجموعو صحيح بخاري سان وڏي حد تائين مشترڪ آهي؛ الجوزقي موجب، ٻنهي ۾ 2,326 روايتون گڏيل آهن۔ ٻنهي مجموعن ۾ لڳ ڀڳ 2,400 راوي مشترڪ آهن؛ صرف 430 راوي صحيح بخاري ۾ اهڙا آهن، جيڪي صحيح مسلم ۾ ناهن، ۽ صحيح مسلم ۾ 620 راوي اهڙا آهن، جيڪي صحيح بخاري ۾ شامل ناهن۔{{Sfn|Brown|2007|p=84}}

== اثر ۽ ورثو ==
اهلِ سنت جي عالم [[اسحاق بن راهويه]] سڀ کان پهريون شخص هو جنهن مسلم جي ڪتاب جي سفارش ڪئي۔{{Sfn|Brown|2007|p=86}}

شروع ۾ اسحاق جي همعصرن هن ڪتاب کي قبول نه ڪيو؛ [[ابو زرعه الرازي]] اعتراض ڪيو ته مسلم ڪيترائي اهڙا مواد ڇڏي ڏنا هئا، جن کي هو پاڻ صحيح سمجهندو هو، ۽ اهڙن راوين کي شامل ڪيو جيڪي ڪمزور هئا۔{{Sfn|Brown|2007|p=91–92, 155}}

بعد ۾ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327/938) مسلم کي ”قابلِ اعتماد، حديث جي علم ۾ مهارت رکندڙ وڏن عالمن مان هڪ“ قرار ڏنو؛ پر اها راءِ ابو زرعه ۽ سندس والد ابو حاتم جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعريف تي مشتمل آهي۔ ساڳي صورتحال ابن النديم سان پڻ ملي ٿي۔{{Sfn|Brown|2007|p=88–89}}

وقت سان گڏ، مسلم جو ڪتاب ايترو اهم بڻجي ويو جو اهلِ سنت وٽ ان کي حديثن جو ٻيون سڀ کان وڌيڪ صحيح مجموعو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو صرف [[صحيح بخاري]] کان پوءِ درجو رکي ٿو۔{{Sfn|Brown|2007|p=272–274}}

== تصنيفون ==
* ''[[صحيح مسلم]]'' — سندس صحيح حديثن جو مجموعو

== تعارف ==
'''امام مسلم''' جو پورو ۽ صحيح نالو '''مسلم''' آهي. پيءُ جو نالو الحجاج ء مسلم جي ڪنيت ابوالحسن آهي.لقب عساڪرالدين آهي سندس نسب مسلم بن حجاج بن ورد بن مسلم ورد بن کوشار آهي.

امام مسلم جي نسبت قبيلي قشير جي طرف آهي ء خراسان جي هڪ مشهور نيشاپور جي طرف ڪندي نيشاپوري به آهي.'''''&lt;ref name=&quot;dar-us-salam.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.dar-us-salam.com/authors/imam_muslim.htm |accessdate=2016-01-01 |archive-date=2018-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111000109/https://dar-us-salam.com/authors/imam_muslim.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== سن ولادت ==

امام مسلم جي سن جي ولادت ۾ ڪجهه اختلاف آهن عام طور تي ٽي سن ولادت پيش ڪيا ويندا آهن 202ھ، 204ھ ء 206ھ&lt;ref name=&quot;dar-us-salam.com&quot;/&gt;

== تعليم ۽ استاد ==

اوهان 218 هجري ۾ حديثن جي سماع شروع ڪئي اوهان جا استاد امام احمد ، امام حنبل،امام احمد بن یو نس، سعید بن منصور، ابو عبداللہ بن مسلمہ، حرملہ بن یحییرح وغیرہ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;dar-us-salam.com&quot;/&gt; امام مسلم حديثن کي گڏ ڪرڻ لاءِ عراق،حجاز،شام مصر جا سفر ڪيا.

== شاگرد ==

امام ترمذی ابو عیسی ترمذی، امام ابوبکر ابن خزیمہ امام ابوعوانہ، ابو حاتم رازی یحیی بن ساعدہ امام مسلم جا شاگرد آهن.

== ڪتابون ==

اوهان  جي مشهور ڪتاب صحيح مسلم آهي  ان کان علاوه جيڪي ڪتابو لکيو آهن سي ڪجهه هن ريت آهن

# المسند الکبیر علی الرجال
# الا سماء والکنی
# کتاب الجامع علی الابواب
# الجامع الکبیر
# کتاب السیر
# کتاب علل
# کتاب الوجدان
# کتاب الا قران
# کتاب المشائخ ثوری
# کتاب سوالا ت امام احمد بن حبنل
# کتاب حدیث عمر وبن شعیب
# کتاب مشائخ مالک
# کتاب مشائخ ثوری
# کتاب مشائخ شعبہ
# کتاب اولادصحابہ
# کتاب اوہام المحدثین
# کتاب رواہ الشا مین
# کتاب رواۃ الا عتبار
# کتاب المخغرمین

== وفات ==

امام مسلم 261 هجري ۾ صفات ڪئي سندس عمر 57 سالن جي هئي اوهان کي نيشاپور ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Imam Muslim&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/Imam_muslim.htm |accessdate=2016-01-01 |archive-date=2012-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031172426/http://www.sunnah.org/history/Scholars/Imam_muslim.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسندا ==

*[[امام بخاري]]

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{wikisourcelang|ar|مؤلف:مسلم بن الحجاج|مسلم بن الحجاج}}
* [http://www.muslimscholars.info/manage.php?submit=scholar&amp;ID=30003 مسلم اسڪالرز تي حياتياتي ڄاڻ]
* [https://sunnah.com/muslim/about سنه ڊاٽ ڪام تي سوانح حيات]
* [http://www.haqislam.org/imam-muslim/ امام مسلم جو مختصر تعارف]
* [http://www.dar-us-salam.com/authors/imam_muslim.htm امام مسلم جي سوانح] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181111000109/http://www.dar-us-salam.com/authors/imam_muslim.htm |date=2018-11-11 }}
* [http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/muslim/ صحيح مسلم جو انگريزي ترجمو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201124212/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/muslim/ |date=2008-12-01 }}
* [http://www.happy-books.co.uk/muhammad-ibn-abdullah-lineage-and-family-tree/family-tree-diagram-of-lineage-and-relatives-of-prophets-and-companions-in-muslim-history.php?id=547 امام مسلم جو انٽرايڪٽو خانداني وڻ]
* [http://www.happy-books.co.uk/muhammad-ibn-abdullah-lineage-and-family-tree/students-sheikhs-and-teachers-of-famous-muslim-imams-and-scholars-in-muslim-history.php?id=548 امام مسلم جي استادن ۽ شاگردن جو خاڪو]

{{اسلامي عالم خاڪو}}
{{شافعي عالم}}
{{خراسان جا ماڻهو}}
{{Authority control}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{DEFAULTSORT:مسلم بن الحجاج}}
[[Category:نائين صديءَ جون پيدائشون]]
[[Category:875ع ۾ وفاتون]]
[[Category:نائين صديءَ جا ايراني ليکڪ]]
[[Category:ايراني عالم]]
[[Category:فارسي سني اسلامي عالم]]
[[Category:نائين صديءَ جا مسلمان اسلامي عالم]]
[[Category:حديث مرتب ڪندڙ]]
[[Category:حديث جا عالم]]
[[Category:نيشابور جا محدث]]
[[Category:نائين صديءَ جا فقيه]]
[[Category:جرح و تعديل جا عالم]]
[[Category:نائين صديءَ جا عرب ماڻهو]]
[[Category:بنو عامر]]
[[Category:عرب نسل جا ايراني ماڻهو]]
[[زمرو:حديث]]
[[زمرو:علم حديث]]
[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:Articles with short description]]</text>
      <sha1>k0sp8239wa0tx0vpeazwrh1nblbzs2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ائٽم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17916</id>
    <revision>
      <id>401283</id>
      <parentid>382270</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T23:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2071" sha1="rnjst2mnk5xe2u3srcy56lnbfwwdfpd" xml:space="preserve">[[فائل:Atom.jpg|thumb|''ائٽم'']]
[[فائل:Helium atom (not to scale).svg|thumb]]

''[[هوا]]، [[مٽي]]، [[پاڻي]] ۽ ڌاتو وغيره دنيا جون سڀ شيون مادي جون ٺهيل آهن. ان مادي جي ڪنهن ننڍڙي ذري جي ماليڪيول کي به ٽوڙي ايترو ننڍڙو ڪجي، جو ڏسي نه سگهجي. اهڙي ذري کي '''[[ايٽم|ائٽم]]''' چئبو آهي. ٻين لفظن ۾ ته سڄي ڪائنات ائٽمن جي ٺهيل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[عنصر]] پنهنجي ڌار ڌار شڪل رکن ٿا. سائنسي تجربن کان پوءِ ائٽم کي به ٽوڙيو ويو آهي، جنهن ۾ [[اليڪٽران]]، [[پروٽان]] ۽ [[نيوٽران]] هوندا آهن.''
* '''''اليڪٽران''': اليڪٽران تي ڪاٽو بار آهي. اليڪٽران نيوڪليئس جي چوڌاري مختلف مدارن ۾ گردش ڪندا آهن.''
* '''''پروٽان''': پروٽان تي واڌو بار آهي. پروٽان ائٽم جي نيوڪليئس ۾ ملندا آهن.''
* '''''نيوٽران''': هي ائٽم جو اهڙو ذرو آهي. جنهن ۾ نه ڪاٽو نه واڌو بار آهي. هيءُ ائٽم جي نيوڪليئس ۾ ملندو آهي. ھر ائٽم ۾ نيوٽران ۽ پروٽان جو تعداد ساڳيو ھوندو آھي.. ''&lt;ref&gt;{{Citation |title=''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.'' |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A6%D9%BD%D9%85 |access-date=2019-12-14 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409120237/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A6%D9%BD%D9%85 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;ڪنھن شئي جو سڀ کان ننڍڙو ذرڙو ائٽم سڏبو آهي.اھو ڪيميائي عمل دوران پنھنجي انفراديت قائم رکندو آهي.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طبيعيات]]
[[زمرو:ڪيميا]]</text>
      <sha1>rnjst2mnk5xe2u3srcy56lnbfwwdfpd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابن الجوزي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18601</id>
    <revision>
      <id>401284</id>
      <parentid>401137</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T23:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40374" sha1="bi08x10baapn8udglkg9eypo3z4ff4e" xml:space="preserve">{{Short description|ٻارهين صديءَ جو مسلم عالم، محدث، مؤرخ ۽ فقيه}}


{{Infobox religious biography
| religion           = [[اسلام]]
| era                = [[اسلامي سنهري دور]]
| image              =
| caption            =
| name               = ابن الجوزي
| title              = [[شيخ الاسلام]]&lt;ref&gt;Al-Dhahabi, Siyar A'lam al-Nubala'.&lt;/ref&gt;
| birth_date         = لڳ ڀڳ 510هه / 1116ع
| birth_place        = [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] (هاڻوڪو [[عراق]])
| death_date         = 12 رمضان 597هه / 16 جون 1201ع (لڳ ڀڳ 87 ورهين جي عمر ۾)
| death_place        = [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] (هاڻوڪو [[عراق]])
| denomination       = [[سني اسلام]]
| creed              = [[اشعريت]]&lt;ref&gt;{{cite book|author=[[جي. اي. بوائل]]|title=The Cambridge History of Iran|url=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC|volume=5 of The Saljuq and Mongol Periods|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|date=1968|page=299}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=[[جبريل فؤاد حداد]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams &amp; Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ&amp;pg=PA226|date=2015|publisher=[[اس السنة فائونڊيشن آف آمريڪا]]|page=226}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ibn al-Ahdal&quot;&gt;{{cite book
|author=[[ابن الأحدل]]
|editor=Ahmad Bakīr Mahmud
|title=Kashf al-Ghata' 'an Haqa'iq al-Tawhid
|script-title=ar:كشف الغطاء عن حقائق التوحيد
|language=ar
|url=https://archive.org/download/kalam-misc/kashful-ghitaa.pdf
|location=[[تيونس]]
|publisher=Tunisian General Labour Union
|year=1964
|page=83
|quote=...
}}&lt;/ref&gt;
| jurisprudence      = [[حنبلي]]
| main_interests     = [[تاريخ]]، [[تفسير]]، [[حديث]]، [[فقه]]
| notable_works      = [[كتاب أخبار الصفات]]
| influenced         = &lt;small&gt;[[عبد الغني المقدسي]]&lt;ref name=&quot;sahwah&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.as-sahwah.com/viewarticle.php?articleID=1277&amp;
|title=Ibn al-Jawzi: A Lifetime of Da'wah
|website=IslamicAwakening.Com
|date=22 October 2006
|archive-url=https://web.archive.org/web/20061022195654/http://www.as-sahwah.com/viewarticle.php?articleID=1277&amp;
|archive-date=22 October 2006
|url-status=dead
|access-date=28 November 2013
}}&lt;/ref&gt;

&lt;br /&gt;[[سبط ابن الجوزي]]&lt;ref name=&quot;Robinson:2003:XV&quot;&gt;Robinson:2003:XV&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ابن قدامه المقدسي]]&lt;ref name=&quot;sahwah&quot; /&gt;&lt;br /&gt;[[ضياء الدين المقدسي]]&lt;ref name=&quot;Ibn Al-Jawzi&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/ibn_aljawzi.htm |title=Ibn Al-Jawzi |publisher=Sunnah.org |access-date=2013-11-28 |archive-date=2020-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222230613/http://www.sunnah.org/history/Scholars/ibn_aljawzi.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| father             = علي بن محمد الجوزي
| children           = يوسف بن عبدالرحمٰن الجوزي
| birth_name         = عبدالرحمٰن بن علي الجوزي البڪري
| lineage            = [[آل بڪر]]
| native_name        = ابن الجوزي
| native_name_lang   = ar
}}

'''ابو الفرج جمال الدين عبدالرحمٰن بن أبي الحسن علي بن محمد الجوزي'''، جيڪو عام طور تي '''ابن الجوزي''' جي نالي سان مشهور آهي{{Efn|{{langx|ar|أبو الفرج جمال الدين عبد الرحمن بن أبي الحسن علي بن محمد}}؛ ابو الفرج عبدالرحمٰن بن علي بن محمد بن الجوزي}}&lt;ref&gt;The Beginning and the End: Imad al-Din Abu al-Fida Ismail ibn Umar ibn Katheer al-Dimashqi.&lt;/ref&gt; (لڳ ڀڳ 1116ع – 16 جون 1201ع)، هڪ [[مسلمان]] [[فقيه]]، [[واعظ]]، [[خطيب]]، [[فرقن جو مؤرخ]]، [[علم الحديث|محدث]]، [[مؤرخ]]، [[قاضي]]، [[اوليائن جي سوانح نگار]] ۽ [[لسانيات دان]] هو.&lt;ref name=&quot;Laoust&quot;&gt;{{cite encyclopedia
|last=Laoust
|first=Henri
|title=Ibn al-Djawzi
|encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam
|edition=Second
|volume=3
|pages=751–752
|publisher=Brill
|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3139
}}&lt;/ref&gt; هن ٻارهين صديءَ دوران پنهنجي اباڻي شهر [[بغداد]] ۾ [[حنبلي]] [[فقهي مذهب]] جي واڌ ويجهه ۽ اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Laoust&quot;/&gt;

پنهنجي علمي، مذهبي ۽ سياسي سرگرمين سان ڀرپور زندگيءَ دوران ابن الجوزي پنهنجي همعصر [[حنبلي]] عالمن ۾ وڏي عزت حاصل ڪئي. هن مسلسل ڪوشش ڪئي ته [[حنبلي]] فقهي مذهب، جيڪو تاريخي طور چئن وڏن سني فقهي مذهبن مان سڀ کان ننڍو شمار ٿيندو هو، ان کي به [[مالڪي]]، [[شافعي]] ۽ [[حنفي]] مذهبن جي برابر وقار ۽ سرڪاري سرپرستي حاصل ٿئي.&lt;ref name=&quot;Laoust&quot;/&gt;

{{Infobox saint
|name = '''ابن الجوزي'''
|image = PARSONS(1808) p008 View of Bagdad on the Persian side of the Tigris.jpg
|image_size = 300px
|caption = 1808ع ۾ [[بغداد]] جو منظر؛ ابن الجوزي پنهنجي سموري زندگي ٻارهين صديءَ ۾ هن شهر ۾ گذاري.
|titles = فقيه، واعظ، محدث؛&lt;br /&gt;''شيخ الاسلام''، ''بادشاهن ۽ اميرن جو خطيب''، ''حنبلين جو امام''
|major_shrine = [[بغداد]]، [[عراق]] ۾ سبز گنبذ وارو مقبرو
|venerated_in = [[سني اسلام]]، خاص طور [[حنبلي]] فقهي مذهب
}}

ابن الجوزي نوجوانيءَ ۾ نهايت اعليٰ تعليم حاصل ڪئي&lt;ref name=&quot;Laoust&quot;/&gt; ۽ بغداد جي ان دور جي ڪيترن ئي مشهور عالمن کان علم پرايو، جن ۾ [[ابن الزاغوني]] (وفات 1133ع)، [[ابو بڪر الدينوري]] (وفات 1137–1138ع)، [[سيد رزاق علي جيلاني]] (وفات 1208ع) ۽ [[ابو منصور الجواليقي]] (وفات 1144–1145ع) شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibn-Rajab-401&quot;&gt;Ibn Rajab, ''Dhayl ʿalā Ṭabaqāt al-Ḥanābila'', Cairo, 1953, vol. 1, p. 401.&lt;/ref&gt;

ايندڙ سالن ۾ سندس علمي شهرت تيزيءَ سان وڌندي وئي، پر کيس سڀ کان وڌيڪ شهرت [[المستضي]] (وفات 1180ع)، عباسي خلافت جي ٽيٽيهين خليفي، جي دور ۾ ملي. خليفي جي حنبلي مذهب جي سرپرستي سبب ابن الجوزي بغداد جي اثرائتن شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ وڏي عوامي ميڙ کي خطاب ڪرڻ جي آزادي ۽ سرپرستي حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Ibn-Rajab-404-405&quot;&gt;Ibn Rajab, ''Dhayl ʿalā Ṭabaqāt al-Ḥanābila'', Cairo, 1953, vol. 1, pp. 404–405.&lt;/ref&gt;

المستضي جي دور ۾ پنهنجي اڪثر وعظن ۾ ابن الجوزي [[سنت]] جي مضبوط حمايت ڪئي ۽ انهن ماڻهن تي سخت تنقيد ڪئي، جن کي هو دين ۾ گمراهه يا تفرقو وجهندڙ سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;Ibn-Rajab-404-405&quot;/&gt; ساڳئي وقت سندس علمي حيثيت پڻ وڌيڪ مضبوط ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن بغداد جي ڪيترين اهم [[مدرسو|مدرسن]] ۽ علمي ادارن جي انتظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Ibn-Rajab-404-405&quot;/&gt; ان کان علاوه هن غيرمعمولي تعداد ۾ ڪتاب تصنيف ڪيا، جنهن سبب کيس اسلامي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ زرخيز مصنفن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Laoust&quot;/&gt;

محققن موجب ابن الجوزي جو علمي سرمايو، جيڪو مختصر رسالن کان وٺي وڏن ڪتابن تائين پکڙيل آهي، اسلامي علمن جي تقريباً سڀني اهم شعبن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[تفسير]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]]، [[عقيدو]]، [[تصوف]]، [[ادب]] ۽ [[لسانيات]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Laoust&quot;/&gt;

==خانداني پسمنظر ۽ زندگي==

عبدالرحمٰن بن علي الجوزي البڪري التيمي القرشي، جيڪو '''ابن الجوزي''' جي نالي سان مشهور ٿيو، 507هه کان 512هه (1113ع کان 1119ع) جي وچ واري عرصي ۾ [[بغداد]] ۾ هڪ خوشحال ۽ معزز خاندان ۾ ڄائو.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; سندس خاندان جو نسب [[ابو بڪر صديق]] تائين پهچندو هو.&lt;ref&gt;Ibn al-Jawzi, ''Sincere Counsel to the Seekers of Sacred Knowledge'', Daar Us-Sunnah Publications Birmingham (2011), p. 88&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ibn Rajab, ''Dhayl ʿalā Ṭabaqāt al-ḥanābila'', Cairo 1372/1953, i, 399–434; Merlin Swartz, ''Ibn al-Jawzī’s'' Kitāb al-Quṣṣāṣ wa-’l-mudhakkirīn, Recherches publiées sous la direction de l’Institut de lettres orientales de Beyrouth, Série 1, Pensée arabe et musulmane, 47 (Beirut: Dar el-Machreq, 1971), 15.&lt;/ref&gt; سندس نسب هن ريت بيان ڪيو وڃي ٿو: عبدالرحمٰن بن علي بن محمد بن علي بن عبيدالله بن عبدالله بن حمادي بن احمد بن محمد بن جعفر الجوزي بن عبدالله بن القاسم بن النضر بن القاسم بن محمد بن عبدالله بن عبدالرحمٰن بن [[قاسم بن محمد بن ابي بڪر]] بن [[محمد بن ابي بڪر]] بن [[ابو بڪر صديق]] التيمي القرشي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Ibn Khalid |first=Ayman |title=Seeds of Admonishment and Reform |publisher=Dar As-Sunnah Publishers |year=2013 |isbn=1904336396 |edition=1st |location=Brimmingham |pages=17-18}}&lt;/ref&gt;

سندس نائين پيڙهيءَ جو ڏاڏو جعفر بن عبدالله البڪري '''الجوزي''' جي لقب سان مشهور هو، جنهن مان خاندان جو نالو &quot;الجوزي&quot; نڪتو. سندس خاندان ٽامي جي واپار سبب خوشحال ٿيو، تنهنڪري ابن الجوزي آسودگيءَ واري ماحول ۾ پرورش ورتي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

سندس والدين کيس پنهنجي دور جي سڀني اهم علمن ۾ جامع تعليم ڏني.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{EI2|last=Laoust |first=H. | title=Ibn al-D̲j̲awzī | volume = 3 | pages = 751–752 | doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3139}}&lt;/ref&gt; هن ڪيترن ئي مشهور استادن کان علم حاصل ڪيو، جن ۾ [[ابن الزاغوني]] (وفات 1133ع)، [[ابو بڪر الدينوري]] (وفات 1137–1138ع)، [[سيد رزاق علي جيلاني]] (وفات 1208ع)، [[ابو منصور الجواليقي]] (وفات 1144–1145ع)، ابو الفضل بن الناصر (وفات 1155ع)، ابو حڪيم النهرواني (وفات 1161ع) ۽ [[ابو يعلى الصغير]] (وفات 1163ع) شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ibn Rajab 1953&quot; /&gt;

انهن استادن کان علاوه ابن الجوزي ڪيترن ئي اهڙن عالمن جي تصنيفن کان پڻ گهڻو متاثر ٿيو، جن سان سندس سڌي ملاقات نه ٿي. انهن ۾ [[ابو نعيم اصفهاني]] (وفات 1038ع)، [[الخطيب البغدادي]] (وفات 1071ع) ۽ مشهور حنبلي عالم [[ابن عقيل]] (وفات لڳ ڀڳ 1120ع) شامل هئا. ابن الجوزي پنهنجي بعد وارين تحريرن ۾ ابن عقيل جي ڪن خيالن جي واکاڻ به ڪئي ۽ ڪن تي تنقيد پڻ ڪئي.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot; /&gt;

عقيدي جي لحاظ کان هو [[اشعريت]] جو پيروڪار هو، جيڪا ڳالهه کيس ڪيترن ئي همعصر حنبلي عالمن کان ممتاز بڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;Boyle 299&quot;&gt;{{cite book|last=Boyle|first=J.A.|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 5: The Saljuq and Mongol Periods (Volume 5)|date=January 1, 1968|publisher=Cambridge University Press|pages=299}}&lt;/ref&gt; پنهنجي ابتدائي تصنيفن ۾ هن [[علم الكلام]] ۾ بيجا فلسفياتي بحثن ۽ خاص طور ڪجهه صوفين جي نون فڪري لاڙن تي تنقيد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Boyle 299&quot; /&gt;

ابن الجوزي پنهنجي عملي علمي زندگيءَ جي شروعات [[المقتفي]] (وفات 1160ع)، عباسي خلافت جي ايڪتاليهين خليفي، جي دور ۾ ڪئي. خليفي جو حنبلي وزير [[ابن هبيره]] سندس علمي سرپرستن مان هو.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt; ابن الجوزي شروعات ۾ پنهنجي استاد ابو حڪيم النهرواني وٽ ٻن مدرسن ۾ حنبلي فقه پڙهائڻ ۾ معاون طور ڪم ڪيو، ۽ 1161ع ۾ استاد جي وفات کان پوءِ انهن ٻنهي مدرسن جو صدر مدرس مقرر ٿيو.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Ibn Rajab, ''Dhayl ʿalā Ṭabaqāt al-ḥanābila'', Cairo 1372/1953, i, 404&lt;/ref&gt;

ان کان ڪجهه اڳ ئي وزير ابن هبيره کيس هر جمعي پنهنجي رهائشگاهه تي عوامي وعظ ڪرڻ جي مڪمل آزادي ڏني هئي، جنهن سان سندس خطابت جي شهرت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي.&lt;ref&gt;Ibn Rajab, ''Dhayl ʿalā Ṭabaqāt al-ḥanābila'', Cairo 1372/1953, i, 402&lt;/ref&gt; المقتفي جي وفات کان پوءِ نئين خليفي [[المستنجد]] (وفات 1170ع) کيس بغداد جي خليفي واري جامع مسجد ۾ وعظ ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو، خاص طور [[نور الدين زنگي]] جي [[فاطمي خلافت]] خلاف مهمن دوران.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt; انهن وعظن ۾ ابن الجوزي [[سنت]] جي ڀرپور حمايت ڪندو هو ۽ انهن ماڻهن تي سخت تنقيد ڪندو هو، جن کي هو بدعتي يا تفرقو وجهندڙ سمجهندو هو. هو انهن فقيهن تي به اعتراض ڪندو هو، جيڪي پنهنجي فقهي مذهب جي بي سوچ تقليد ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;

[[المستضي]] (وفات 1180ع) جي دور ۾ ابن الجوزي بغداد جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتن شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt; خليفي جي حنبلي مذهب سان خاص وابستگي سبب کيس سڄي بغداد ۾ وعظ ۽ تبليغ ڪرڻ جي مڪمل آزادي حاصل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt; 1172ع کان 1173ع تائين سندس مسلسل وعظن کيس بغداد جو سڀ کان ممتاز عالم بڻائي ڇڏيو. سندس غيرمعمولي خطابت کان متاثر ٿي خليفي مسجد ۾ خاص طور سندس لاءِ هڪ منبر (دِڪَّة) به تعمير ڪرايو.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;

1179ع تائين ابن الجوزي ڏيڍ سئو کان وڌيڪ ڪتاب تصنيف ڪري چڪو هو ۽ ساڳئي وقت بغداد جي پنجن مختلف مدرسن جي نگراني پڻ ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; انهيءَ عرصي دوران هن خليفي المستضي کي صلاح ڏني ته [[امام احمد بن حنبل]] جي مزار تي هڪ ڪتبو لڳايو وڃي، جنهن ۾ کيس &quot;امام&quot; جي لقب سان ياد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Ibn Kat̲h̲īr, ''Bidāya'', Cairo 1351-8/1932-9, xii, 28–30&lt;/ref&gt;

بعد ۾ جڏهن [[الناصر لدين الله]] (وفات 1235ع) خلافت تي ويٺو، تڏهن شروعات ۾ ابن الجوزي جا تعلقات سندس حنبلي وزير ابن يونس (وفات 1197ع) ذريعي سٺا رهيا.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; پر ابن يونس جي معزولي ۽ گرفتاري کان پوءِ خليفي [[ابن القصاب]] نالي هڪ شيعي وزير کي مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; تاريخي ذريعن ۾ ان جا واضح سبب بيان ناهن، پر آخرڪار الناصر ابن الجوزي کي پنجن سالن تائين نظر بند رکڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; هڪ راءِ موجب، ابن الجوزي خليفي جي هڪ سرڪاري پاليسيءَ تي تنقيدي رد لکيو هو، جنهن سبب ٻنهي جا تعلقات خراب ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt;

پنجن سالن جي نظر بندي کان پوءِ خليفي جي والده [[زمرد خاتون]]، جيڪا نهايت پرهيزگار عورت سمجهي ويندي هئي، پنهنجي پٽ کي ابن الجوزي جي آزاديءَ لاءِ راضي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; آزادي حاصل ڪرڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ابن الجوزي بغداد ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ چوهتر ورهيه بيان ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt;

== خيال ۽ فڪر ==

=== مناظرا ۽ رد ===

ابن الجوزي هڪ مشهور [[مناظره نگار]] هو،&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; ۽ هو انهن سڀني ماڻهن جي تصنيفن تي سخت تنقيد ڪندو هو، جن کي هو دين ۾ [[بدعت]] پيدا ڪندڙ سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; ٻين فڪري مڪتبن تي سندس تنقيد سڀ کان وڌيڪ سندس ڪتاب ''تلبيس إبليس''، يعني ''شيطان جو دوکو''، ۾ نظر اچي ٿي، جيڪو حنبلي مناظراتي ادب جي اهم تصنيفن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; هن ڪتاب ۾ هن نه رڳو [[سني اسلام]] کان ٻاهر موجود ڪيترن فرقن، جهڙوڪ [[معتزله]] ۽ [[خوارج]]، تي سخت تنقيد ڪئي، پر سني اسلام جي اندر موجود انهن فڪري ڌرين تي پڻ اعتراض ڪيو، جن بابت سندس خيال هو ته اهي صحيح راهه کان هٽي ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt;

هن ڪتاب ۾ پنهنجي دور جي ڪجهه گمراهه صوفين بابت ابن الجوزي جي تنقيدي بيانن سبب، روايتي [[تصوف]] جي مخالفت ڪندڙ ڪجهه جديد مسلمان تحريڪون، جهڙوڪ [[سلفيت]] ۽ [[وهابيت]]، پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ هن تصنيف مان حوالا ڏينديون آهن.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt; تنهن هوندي به، محققن موجب ابن الجوزي تصوف کي مجموعي طور رد نه ڪيو؛ هو پنهنجي لکڻين ۾ قديم، پاڪيزه تصوف ۽ صوفي عملن ۾ داخل ٿيل انهن رواجن جي وچ ۾ واضح فرق ڪندو هو، جن کي هو بگاڙ سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;Boyle 299&quot;/&gt; انهيءَ ڪري اهو ظاهر ٿئي ٿو ته سندس دور جي ڪجهه صوفي جماعتن تي ڪيل تنقيد جو مقصد سڄي تصوف جي مذمت ڪرڻ نه هو.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt;

=== تبرڪات ===

ابن الجوزي ذاتي عبادت ۽ عقيدت ۾ [[محمد جا تبرڪات|رسول الله ﷺ جي تبرڪات]] جي استعمال جو مضبوط حامي هو ۽ انهن وسيلي [[برڪت]] حاصل ڪرڻ کي جائز سمجهندو هو. هن موقف جو ثبوت سندس طرفان ان روايت کي قبوليت سان نقل ڪرڻ مان ملي ٿو، جيڪا [[احمد بن حنبل]] جي پٽ عبدالله بيان ڪئي هئي. عبدالله پنهنجي والد جي رسول الله ﷺ جي تبرڪات سان عقيدت بابت چيو:

&lt;blockquote&gt;مون پنهنجي والد کي ڏٺو ته هن رسول الله ﷺ جو هڪ وار ورتو، ان کي پنهنجي وات تي رکي چمي ڏني. شايد مون کيس اهو وار پنهنجي اکين تي رکندي، پوءِ پاڻيءَ ۾ ٻوڙي اهو پاڻي شفا جي نيت سان پيئندي به ڏٺو هجي.&lt;ref name=&quot;Jawzī, 2016 p. 89&quot;&gt;Ibn al-Jawzī, ''The Life of Ibn Hanbal'', XXIV.2, trans. Michael Cooperson (New York: New York University Press, 2016), p. 89&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

ساڳئي طرح ابن الجوزي، احمد بن حنبل جي ان عمل جي پڻ تعريف ڪئي ته هن برڪت حاصل ڪرڻ جي نيت سان رسول الله ﷺ جي استعمال ڪيل پيالي مان پاڻي پيتو، جيتوڻيڪ فني لحاظ کان اهو ٻئي درجي جو تبرڪ شمار ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Jawzī, 2016 p. 89&quot;/&gt;

=== اولياءَ ===

ابن الجوزي [[ولي|اولياءَ]] جي وجود بابت روايتي ۽ وڏي پيماني تي قبوليل اسلامي عقيدي جو حامي هو. اهو موقف سندس ابتدائي مسلمان صوفي اولياءَ جي زندگين بابت مشهور ڪتاب ''صفة الصفوة''، يعني ''برگزيدن جون صفتون''، مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو. هي ڪتاب اصل ۾ [[ابو نعيم اصفهاني]] (وفات 1038ع) جي ''حلية الأولياء''، يعني ''اولياءَ جو سينگار''، جو اختصار آهي.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt;

هن تصنيف ۾ ابن الجوزي ڪيترن اهم صوفين ۽ زاهدن جي کليل لفظن ۾ تعريف ڪئي، جن ۾ [[حسن بصري]] (وفات 728ع)، [[ابراهيم بن ادهم]] (وفات لڳ ڀڳ 782ع)، [[سفيان ثوري]] (وفات 778ع)، [[رابعه بصري]] (وفات 801ع)، [[معروف ڪرخي]] (وفات لڳ ڀڳ 820ع) ۽ [[بشر حافي]] (وفات لڳ ڀڳ 850ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Laoust - Ibn al-D̲j̲awzī&quot;/&gt;

جيتوڻيڪ ابن الجوزي انهن ٺڳن تي تنقيد ڪئي، جيڪي پاڻ کي ڪوڙو درويش يا بزرگ ظاهر ڪندا هئا، پر هن صاف لفظن ۾ چيو ته سچا اولياءَ صحيح عقيدي، عمل ۽ شريعت جي مخالفت نٿا ڪن.&lt;ref&gt;Jonathan A. C. Brown, &quot;Faithful Dissenters: Sunni Skepticism about the Miracles of Saints,&quot; ''Journal of Sufi Studies'' 1 (2012), p. 162&lt;/ref&gt; اولياءَ بابت ابن الجوزي چيو:

&lt;blockquote&gt;اولياءَ ۽ صالح ماڻهو ئي سموري وجود جو اصل مقصد آهن (''الأولياء والصالحون هم المقصود من الكون''). اهي اهي ماڻهو آهن، جن علم جي حقيقت کي سکيو ۽ ان تي عمل ڪيو... اهي پنهنجي علم موجب عمل ڪن ٿا، دنيا مان ٿوري شيءِ تي گذارو ڪن ٿا، آخرت جا طالب رهن ٿا ۽ هڪ جهان کان ٻئي جهان ڏانهن وڃڻ لاءِ بيدار اکين ۽ سٺي توشي سان تيار رهن ٿا؛ ان جي ابتڙ اهي ماڻهو آهن، جيڪي رڳو پنهنجي علم سبب مشهور هوندا آهن.&lt;ref&gt;Ibn al-Jawzi, ''Sifat al-safwa'' (Beirut ed. 1989/1409) p. 13, 17.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== تصوف ===

ابن الجوزي جو خيال هو ته [[تصوف]] يا ''تَصَوُّف'' اسلامي عمل جو هڪ لازمي حصو آهي. محققن موجب سندس ڪتاب ''تلبيس إبليس''، جنهن ۾ [[تفسير]] ۽ [[فقه]] سميت تقريباً سڀني اهم اسلامي علمن ۾ پيدا ٿيل بدعتن تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڪنهن به صورت ۾ سڄي تصوف جو رد نه آهي.&lt;ref name=&quot;abc.se&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.abc.se/home/m9783/ir/f/ts/Tasawwuf%20shuyukh.htm#18|title=Error404}}&lt;/ref&gt;

ان جي ابتڙ، هن ابتدائي صوفين ۽ اولياءَ جي فضيلتن بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن ۾ ''مناقب رابعه العدويه''، ''مناقب معروف الڪرخي''، ''مناقب ابراهيم بن ادهم'' ۽ ''مناقب بشر الحافي'' سميت ٻيون تصنيفون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;abc.se&quot;/&gt;

ابن الجوزي [[ابو حامد غزالي]] جي تعليمات جو پڻ مضبوط حامي هو، ۽ تصوف بابت سندس ڪيترين تصنيفن تي غزالي جي مشهور ڪتاب ''[[احياء علوم الدين]]'' جو اثر نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;abc.se&quot;/&gt; حقيقت ۾ ابن الجوزي نه رڳو ساڳين موضوعن تي لکيو، پر ڪيترين جاين تي غزالي جي لکڻيءَ جي طريقي ۽ اصطلاحن کي پڻ اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;abc.se&quot;/&gt;

ابن الجوزي پنهنجي روحاني تصنيفن ۾ جن موضوعن تي بحث ڪيو، تن ۾ خدا ڏانهن شديد شوق جي معنيٰ، پنهنجي [[نفس]] کان ان جي عملن جو حساب وٺڻ، نفس جي ڪمزورين تي ملامت ڪرڻ ۽ نفس جي اصلاح لاءِ ان کي سخت تنبيه ڪرڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;abc.se&quot;/&gt;

== عقيدو ==

[[بدر الدين اَهدل|ابن الاهدل]] (وفات: 855هه/1451ع) پنهنجي ڪتاب ''ڪشف الغطاء عن حقائق التوحيد'' ({{lang|ar|كشف الغطاء عن حقائق التوحيد}}) ۾ ابن الجوزي کي [[اشعريت|اشعري]] عالمن مان شمار ڪيو آهي، ۽ ان سلسلي ۾ هن [[عبدالقادر جيلاني]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي&lt;ref name=&quot;Ahdal&quot;&gt;{{cite book
|author=[[ابن الاهدل]]
|editor=Ahmad Bakīr Mahmud
|url=https://archive.org/download/kalam-misc/kashful-ghitaa.pdf
|title=Kashf al-Ghata' 'an Haqa'iq al-Tawhid
|script-title=ar:كشف الغطاء عن حقائق التوحيد
|language=ar
|location=[[تيونس]]
|publisher=Tunisian General Labour Union
|year=1964
|page=83
|quote=جن عالمن جا عقيدا اڳ بيان ڪيا ويا آهن، تن مان شافعي عالمن کان سواءِ قرشي ۽ شاذلي مالڪي ۽ اشعري هئا. ان کان پوءِ مالڪي ۽ حنفي عالمن جا عقيدا به بيان ڪجن ٿا، ته جيئن معلوم ٿئي ته انهن ٻنهي مذهبن جي اڪثريت عقيدي ۾ اشعري مذهب تي هئي. '''حنبلي فقه جي ڪجهه عالمن جو پڻ عقيدي ۾ اشعري مذهب هو، جيئن شيخ عبدالقادر جيلاني، ابن الجوزي ۽ ٻيا، الله انهن کان راضي ٿئي.''' اڳ به بيان ٿي چڪو آهي ۽ اڳتي به بيان ٿيندو ته امام اشعري ۽ امام احمد بن حنبل عقيدي ۾ هڪجهڙا هئا. اختلاف پوءِ سندن ڪجهه پوئلڳن سبب پيدا ٿيو، جيڪي حرف، آواز، جهت ۽ ٻين اهڙن مسئلن جا قائل ٿيا. تنهن ڪري اسان مخالفن جا عقيدا بيان نه ڪيا آهن، بلڪه رڳو پنهنجي اشعري عالمن ۽ انهن مالڪي ۽ حنفي عالمن جا عقيدا بيان ڪيا آهن، جيڪي انهن سان متفق هئا. مالڪي عقيدي لاءِ شيخ امام ابو محمد عبدالله بن ابي زيد المالڪي جي تصنيف پيش ڪئي وئي آهي، جيڪا هن پنهنجي ڪتاب ''الرسالة'' جي شروعات ۾ بيان ڪئي آهي.
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ ابن الجوزي [[حنبلي]] فقه سان لاڳاپيل هو، پر هو ٻين ڪيترن حنبلي عالمن وانگر [[علم ڪلام]] جي ماهرن ([[متڪلم]]) کي مڪمل طور رد نه ڪندو هو. هو ضرورت ۽ مخاطب جي حالت موجب [[علم ڪلام]] ۽ [[تأويل]] کي قبول ڪندو هو ۽ مناسب موقعن تي انهن مان استدلال پڻ ڪندو هو.

== علم ڪلام ==

ابن الجوزي پنهنجي دور جي ٻين [[حنبلي]] عالمن، خاص طور [[ابن حميد الوراق]]، [[ابو يعلى ابن الفراء|قاضي ابو يعلى ابن الفراء]] ۽ [[ابن الزاغوني]] جي برخلاف پنهنجي الڳ علمي موقف سبب مشهور آهي. سندس خيال هو ته انهن ۽ ڪجهه ٻين حنبلي عالمن [[الله جون صفتون|الهي صفتن]] جي اثبات ۾ حد کان وڌيڪ غلو ڪيو، جنهن سبب حنبلي مذهب جي ساک متاثر ٿي ۽ ماڻهن وٽ ان جو تعلق سخت [[تجسيم]] (الله کي سندس مخلوق سان مشابهت ڏيڻ) سان ڳنڍجڻ لڳو.

ابن الجوزي لکي ٿو:

&lt;blockquote&gt;
''&quot;انهن جو عقيدو هو ته الله تعاليٰ جي ذات کان سواءِ سندس هڪ صورت ۽ چهرو به آهي. هو اهو به چوندا هئا ته الله جون ٻه اکيون، وات، ننڍڙي زبان (لهاٽ)، ڏند، نور ۽ جلال وارو چهرو، ٻه هٿ جن ۾ هتيلون، آڱريون، ننڍيون آڱريون ۽ آڱوٺا، پٺي، ۽ ٻه ٽنگون آهن، جيڪي رانن ۽ پنڊلين ۾ ورهايل آهن.&quot;''&lt;ref name=&quot;Holtzman-188&quot;&gt;{{cite web|last1=Holtzman|first1=Livnat|title=&quot;Does God Really Laugh?&quot; – Appropriate and Inappropriate Descriptions of God in Islamic Traditionalist Theology|url=http://arabic.biu.ac.il/files/arabic/shared/staff/u16/holtzman_final080310.pdf|publisher=Bar-Ilan University, Ramat Gan|pages=188}}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

ان کان پوءِ هن خاص طور قاضي ابو يعلى تي تنقيد ڪندي لکيو:

&lt;blockquote&gt;
''&quot;جيڪو شخص الله تعاليٰ لاءِ ڏندن کي به هڪ الهي صفت طور ثابت ڪري ٿو، تنهن کي اسلام بابت ڪا به صحيح ڄاڻ نه آهي.&quot;''&lt;ref name=&quot;Holtzman-191&quot;&gt;{{cite web|last1=Holtzman|first1=Livnat|title=&quot;Does God Really Laugh?&quot; – Appropriate and Inappropriate Descriptions of God in Islamic Traditionalist Theology|url=http://arabic.biu.ac.il/files/arabic/shared/staff/u16/holtzman_final080310.pdf|publisher=Bar-Ilan University, Ramat Gan|pages=191}}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

هن موضوع تي ابن الجوزي جي سڀ کان مشهور تصنيف ''[[كتاب أخبار الصفات|باز الأشهب المنقض على مخالفي المذهب]]'' آهي، جنهن جو مطلب آهي: ''&quot;سرمائي رنگ جو شڪاري باز، جيڪو (حنبلي) مذهب جي مخالفت ڪندڙن تي حملو ڪري ٿو.&quot;''&lt;ref name=&quot;Holtzman-188&quot; /&gt;

=== الله نه ڪائنات جي اندر آهي ۽ نه ئي ٻاهر ===

ابن الجوزي پنهنجي ڪتاب ''الصفات'' ۾ لکي ٿو ته الله نه ڪائنات جي اندر موجود آهي ۽ نه ئي ان کان ٻاهر.&lt;ref name=&quot;Swartz, Merlin 2001, p.159&quot;&gt;Swartz, Merlin. ''A Medieval Critique of Anthropomorphism'', pg. 159. [[ليڊن]]: [[بريل پبلشرز]], 2001.&lt;/ref&gt; سندس مطابق &quot;اندر&quot; يا &quot;ٻاهر&quot; هجڻ جو تصور صرف انهن شين تي لاڳو ٿيندو آهي، جيڪي ڪنهن جاءِ يا خلا ۾ موجود هجن. يعني جيڪا شيءِ اندر يا ٻاهر هجي، ان لاءِ ڪنهن هنڌ جو هجڻ لازمي آهي، جڏهن ته الله تعاليٰ بابت اهڙو تصور لاڳو نٿو ٿي سگهي.&lt;ref name=&quot;Swartz, Merlin 2001, p.159&quot; /&gt;

هو لکي ٿو:

&lt;blockquote&gt;
&quot;ڪنهن جاءِ ۾ هجڻ يا ان کان ٻاهر هجڻ، حرڪت، سڪون ۽ ٻيا اهڙا عارض جسم واريون خاصيتون آهن. الله جي ذات نه ڪنهن مخلوق کي پنهنجي اندر جاءِ ڏئي ٿي ۽ نه ئي ڪا مخلوق سندس ذات ۾ حلول ڪري سگهي ٿي.&quot;&lt;ref name=&quot;Swartz, Merlin 2001, p.159&quot; /&gt;
&lt;/blockquote&gt;

== تصنيفون ==

[[فائل:ArRadd IbneJawzi.PNG|200px|thumb|''الرد على المتعصب العنيد المانع من ذم يزيد'' جي ڇپيل نسخي جو سرورق.]]

ابن الجوزي کي اسلامي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ تصنيفون لکڻ وارن عالمن مان هڪ، بلڪه ڪيترن محققن موجب سڀ کان وڌيڪ تصنيفون لکندڙ عالم، شمار ڪيو ويندو آهي. [[ذهبي]] لکي ٿو:

&lt;blockquote&gt;
&quot;مون عالمن مان ڪنهن کي به ابن الجوزي جيترو گهڻو لکندي نه ڏٺو آهي.&quot;&lt;ref name=&quot;sahwah&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.as-sahwah.com/viewarticle.php?articleID=1277&amp;|title=IslamicAwakening.Com: Ibn al-Jawzi: A Lifetime of Da'wah|date=October 22, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061022195654/http://www.as-sahwah.com/viewarticle.php?articleID=1277&amp; |archive-date=2006-10-22 }}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

تازو عراقي محقق پروفيسر عبد الحميد العلوجي ابن الجوزي جي تصنيفن تي تفصيلي تحقيق ڪئي ۽ هڪ مرجع ڪتاب تيار ڪيو، جنهن ۾ هن ابن الجوزي جي تصنيفن کي الف ب وار ترتيب ڏئي، انهن جي ڇپيل نسخن، ناشرن ۽ انهن لائبريرين جي نشاندهي ڪئي، جتي سندس اڻڇپيل قلمي نسخا محفوظ آهن. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته ابن الجوزي 700 کان وڌيڪ ڪتابن جو مصنف هو.&lt;ref name=&quot;Ibn Al-Jawzi&quot;/&gt;

سندس تصنيفن جي غيرمعمولي وڏي تعداد سبب ڪجهه عالمن سندس تحريرن تي تنقيد پڻ ڪئي، سندس غلطين کي خاص ڌيان سان جاچيو ۽ کيس اهڙو مصنف قرار ڏنو، جنهن کان ڪيترائي سهواً غلطيون ٿيون. بهرحال، [[ابن رجب]] سندس دفاع ۾ ابن الجوزي جو هي قول نقل ڪيو آهي:

&lt;blockquote&gt;
&quot;مان ترتيب ڏيندڙ آهيان، نيون تصنيفون ايجاد ڪندڙ نه آهيان.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ibn al-Jawzī |first=ʿAbd al-Raḥmān ibn ʿAlī |title=al-Muntaẓam fī Tārīkh al-Mulūk wa-l-Umam |publisher=Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah |year=1997 |edition=vol.1 |location=Beirut |publication-date=1997 |pages=30 |language=arabic}}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

مذهبي موضوعن کان علاوه ابن الجوزي طب بابت پڻ لکيو. [[جلال الدين سيوطي]] جي طبي تصنيفن وانگر، سندس ڪتاب به تقريباً مڪمل طور تي [[نبوي طب]] تي ٻڌل هو، جڏهن ته [[ذهبي]] جي تصنيفن وانگر اسلامي ۽ يوناني طب جي گڏيل روايتن کي شامل نه ڪندو هو. ابن الجوزي خاص طور خوراڪ ۽ قدرتي علاج تي زور ڏنو، جن کي هن ريبيز (ڪتي جي چڪ) ۽ چيچڪ جهڙين سنگين بيمارين سان گڏ، مٿي جي سور ۽ نڪ مان رت اچڻ جهڙين عام تڪليفن جي علاج لاءِ پڻ بيان ڪيو.&lt;ref&gt;Emilie Savage-Smith, &quot;Medicine.&quot; Taken from ''Encyclopedia of the History of Arabic Science, Volume 3: Technology, Alchemy and Life Sciences'', pg. 928. Ed. Roshdi Rasheed. [[لنڊن]]: [[روٽليج]], 1996. {{ISBN|0-415-12412-3}}&lt;/ref&gt;

=== مشهور تصنيفون ===

* ''[[الموضوعات الكبرى]]'' (جعلي حديثن جو وڏو مجموعو)
* ''[[دفع شبه التشبيه]]''&lt;ref&gt;Swartz, Merlin. ''A Medieval Critque of Anthropomorphism''. Brill, 2001&lt;/ref&gt;
* ''صفة الصفوة'' — پنج جلد، [[ابو نعيم اصفهاني]] جي ''[[حلية الأولياء]]'' جو اختصار ۽ نئين ترتيب.
* ''آداب الحسن البصري وزهده ومواعظه'' (حسن بصري جا آداب، زهد ۽ نصيحتون)&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=ابن الجوزي، عبد الرحمن بن علي بن محمد،|url=http://www.aruc.org/fullbib.aspx?id=1882791|title=آداب الحسن البصري وزهده ومواعظه|last2=الحرش، سليمان بن مسلم|date=2007|publisher=دار النوادر،|location=دمشق|language=ar|oclc=4770455870}}&lt;/ref&gt;
* ''زاد المسير في علم التفسير''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hilalplaza.com/products/zad-al-masir-fi-ilm-al-tafsir-8-vol|title=Zad al-Masir fi Ilm al-Tafsir 8 vol.4 books|access-date=2021-01-28|archive-date=2023-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003211857/https://www.hilalplaza.com/products/zad-al-masir-fi-ilm-al-tafsir-8-vol|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* ''تلبيس إبليس''
* ''تذكرة أولي البصائر في معرفة الكبائر''
* ''غريب الحديث''
* ''أحكام النساء''
* ''مولد العروس''
* ''حفظ العمر''
* ''بيان المولد النبوي''
* ''بحر الدموع''

== مقبرو ==

ابن الجوزي جو مقبرو [[بغداد]]، [[عراق]] ۾ واقع آهي. سندس قبر هڪ سادي سائي سيمينٽ جي ٺهيل مزار آهي، جنهن جي چوڌاري پٿر رکيل آهن، جڏهن ته مٿس لڳل هڪ ڪاغذي تختي تي اهو ڄاڻايل آهي ته هي ابن الجوزي جي قبر آهي.

2019ع ۾ سوشل ميڊيا تي اهڙيون افواهون پکڙيون ته سندس مقبرو ڊاهي هٽايو ويو آهي، جڏهن هڪ تصوير منظرعام تي آئي جنهن ۾ قبر هٽائيندي ڏيکاريل هئي. بهرحال، عراقي عملدارن انهن خبرن جي ترديد ڪندي واضح ڪيو ته ابن الجوزي جو مقبرو ڊاهيو نه ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://shafaq.com/ar|title=شفق نيوز|website=شفق نيوز}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سبط ابن الجوزي]]
* [[ابن عقيل]]

==حوالا==
{{حوالا}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [http://www.muslimscholars.info/manage.php?submit=scholar&amp;ID=60001 مسلم اسڪالرز ڊاٽ انفارميشن تي ابن الجوزي جي سوانح]
* [http://www.amalpress.com/index.php?l_dis=publications&amp;det=full&amp;id=18 ''الله جون صفتون''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326025029/http://www.amalpress.com/index.php?l_dis=publications&amp;det=full&amp;id=18 |date=2023-03-26 }}، ابن الجوزي؛ ترجمو: عبدالله بن حميد علي؛ ڇپائيندڙ: [http://www.amalpress.com/ امل پريس]
* [https://web.archive.org/web/20090215044232/http://hanbalis.com/index.php/Ibn_al-Jawzi ابن الجوزي جي سڀ کان جامع آن لائين سوانح]
* {{in lang|fr}} [https://web.archive.org/web/20120526102946/http://www.at-tawhid.net/article-l-attachement-au-qur-an-que-contiennent-les-coeurs-des-amoureux-d-allah-ibn-al-jawzi-46585345.html امام ابن الجوزي موجب قرآن سان وابستگيءَ جي اهميت]
* {{in lang|fr}} [https://web.archive.org/web/20110817015245/http://www.at-tawhid.net/article-ibn-al-jawzi-expose-critique-et-refute-l-egarement-des-anthropomorphistes-hanbalites-59608673.html امام ابن الجوزي طرفان تجسيم پسند حنبلي نظرين جي ترديد]

{{Portal bar|Biography|Islam|Iraq}}
{{Historians of Islam}}
{{Hanbali scholars}}
{{Ash'ari}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:ابن الجوزي، ابو الفرج}}

[[زمرو:حنبلي عالم]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا مسلمان علم ڪلام جا عالم]]
[[زمرو:شيخ الاسلام]]
[[زمرو:بغداد جا ماڻهو]]
[[زمرو:عرب سني اسلامي عالم]]
[[زمرو:سني اسلامي عالم]]
[[زمرو:قرآني تفسير جا عالم]]
[[زمرو:حديث جا عالم]]
[[زمرو:سلجوقي سلطنت جا عالم]]
[[زمرو:1110ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1201ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:عباسي خلافت جا ٻارهين صديءَ جا ماڻهو]]
[[زمرو:مقامات]]
[[زمرو:اشعري عالم]]
[[زمرو:رجال جا عالم]]
[[زمرو:اسلامي زهد]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا عرب]]
[[زمرو:شيعه اسلام جا ناقد]]
[[زمرو:ڄمڻ جو سال غير يقيني]]
[[زمرو:بنو ابو بڪر]]


[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:سلف]]
[[زمرو:محدث]]
[[زمرو:1116ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1110ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:Articles with short description]]</text>
      <sha1>bi08x10baapn8udglkg9eypo3z4ff4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابن رشد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18614</id>
    <revision>
      <id>401285</id>
      <parentid>398677</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T23:40:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104040" sha1="ejmz2sxq3266jiv87la7rvk6yfaxqvc" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{ blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

=== خدا جي فطرت ===

==== وجود ====

ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}}

هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}}

''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}}

==== خدا جون صفتون ====

ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا.

''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

[[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (اومني پوٽنس پيراڊوڪس) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac &amp; Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}}

=== ڪائنات جي ازليت ===
{{ڏسو پڻ|ڪائنات جي ازليت}}

ابن رشد کان اڳ وارن صدين ۾ مسلمان مفڪرن جي وچ ۾ هن سوال تي بحث هلندو رهيو ته ڇا ڪائنات ڪنهن خاص وقت تي پيدا ڪئي وئي هئي يا اها [[ڪائنات جي ازليت|ازل کان موجود]] رهي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=14}} [[نوافلاطونيت|نوافلاطوني]] فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جو موقف هو ته ڪائنات هميشه کان موجود آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن نظرئي تي [[علم ڪلام|متڪلمن]]، خاص طور [[اشعريت|اشعري]] روايت سان واسطو رکندڙ عالمن، تنقيد ڪئي. خاص طور [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ ڪائنات جي ازليت واري نظريي جو تفصيلي رد لکيو ۽ نوافلاطوني فيلسوفن تي [[ڪفر]] جو الزام هنيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}}

ابن رشد پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت التهافت]]'' ۾ امام غزاليءَ جي تنقيد جو جواب ڏنو. هن پهرين دليل ڏنو ته ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اختلاف ايترو وڏو نه هو، جو ان جي بنياد تي ڪنهن تي بي ايماني يا ڪفر جو فتويٰ ڏنو وڃي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن وڌيڪ چيو ته ڪائنات جي ازليت جو نظريو لازمي طور قرآن سان ٽڪراءُ ۾ نه آهي، ۽ انهن آيتن جو حوالو ڏنو جن ۾ تخليق جي بيان دوران اڳ ئي موجود ''عرش'' ۽ ''پاڻي'' جو ذڪر اچي ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}}{{sfn|Hillier|loc=Origin of the World}}

ابن رشد جي راءِ موجب قرآن جي غور سان پڙهڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته وقت جي اندر صرف ڪائنات جي ''صورت'' (شڪل يا ترتيب) پيدا ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان جو وجود ازلي رهيو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}} هن متڪلمن تي اها تنقيد پڻ ڪئي ته اهي اهڙن مسئلن جا جواب، جيڪي فيلسوفن جي بحث جو موضوع هئڻ گهرجن، صحيفن جي پنهنجي تعبيرن ذريعي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=19–20}}

=== سياست ===

ابن رشد پنهنجي سياسي فلسفي کي [[افلاطون]] جي ''[[رياست (افلاطون)|رياست]]'' (''ريپبلڪ'') تي لکيل پنهنجي شرح ۾ بيان ڪيو آهي. هن پنهنجي خيالن کي افلاطون جي نظرين ۽ اسلامي روايت سان گڏائي پيش ڪيو، ۽ سندس خيال موجب مثالي رياست اها آهي، جيڪا اسلامي قانون ([[شريعت]]) تي ٻڌل هجي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد، [[افلاطون]] جي ''[[فيلسوف بادشاهه]]'' واري تصور جي تشريح ڪندي [[الفارابي]] جي راءِ سان اتفاق ڪيو، جنهن موجب فيلسوف بادشاهه ئي رياست جو [[امام]]، [[خليفو]] ۽ قانون جوڙيندڙ هوندو آهي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}

ابن رشد موجب فيلسوف حڪمران ۾ اهي خوبيون هجڻ گهرجن: علم سان محبت، مضبوط يادگيري، سکڻ جو شوق، سچائيءَ سان محبت، جسماني لذتن کان بي رغبتي، دولت گڏ ڪرڻ جي خواهش کان بي نيازي، وڏي همت، بهادري، ثابت قدمي، فصاحت ۽ اهڙي ذهانت، جيڪا کيس جلدي [[حدِ وسط]] (''مڊل ٽرم'') تائين پهچائي سگهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}
ابن رشد لکي ٿو ته جيڪڏهن فيلسوف پاڻ حڪمران نه بڻجي سگهن—جيئن سندس دور ۾ [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] ۾ هو—ته پوءِ به انهن کي حڪمرانن تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيئن هو مثالي رياست جا اصول نافذ ڪن.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد جي نظر ۾ شهرين کي فضيلت سيکارڻ جا ٻه طريقا آهن: ''قائل ڪرڻ'' ۽ ''زبردستي''.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} قائل ڪرڻ وڌيڪ فطري طريقو آهي، جنهن ۾ خطابت، جدليات ۽ برهاني دليل استعمال ٿيندا آهن؛ پر جيڪي ماڻهو دليل سان قائل نه ٿين، جهڙوڪ رياست جا دشمن، تن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن جبر به ضروري هوندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} انهيءَ بنياد تي هو جنگ کي آخري حل طور جائز قرار ڏئي ٿو ۽ ان جي حمايت ۾ قرآن مان به دليل پيش ڪري ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} تنهن ڪري سندس خيال موجب حڪمران وٽ حڪمت ۽ بهادري ٻنهي جو هجڻ لازمي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رياست جي انتظام ۽ دفاع لاءِ ضروري آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=107}}

افلاطون وانگر ابن رشد پڻ عورتن جي سياسي ۽ سماجي شرڪت جو حامي هو. سندس راءِ هئي ته عورتن کي مردن سان گڏ رياست جي انتظام ۾ حصو وٺڻ گهرجي، جنهن ۾ سپاهي، فيلسوف ۽ حڪمران طور به سندن ڪردار شامل هجڻ گهرجي.{{sfn|Fakhry|2001|p=110}} هن افسوس ظاهر ڪيو ته سندس دور جي مسلمان معاشرن عورتن جي عوامي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيو هو، ۽ سندس خيال موجب اها پابندي رياست جي ڀلائي لاءِ نقصانڪار هئي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد افلاطون جي انهيءَ نظريي کي به قبول ڪيو ته مثالي رياست وقت سان گڏ زوال پذير ٿي سگهي ٿي. هن اسلامي تاريخ مان مثال ڏيندي چيو ته [[راشد خلافت]]، جيڪا سني روايت موجب ''راشد خليفن'' جي دور ۾ مثالي رياست هئي، [[معاويہ اول]] جي دور ۾ [[اموي سلطنت]] جي قيام سان موروثي بادشاهت ۾ تبديل ٿي وئي. هن وڌيڪ لکيو ته [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] پڻ شروعات ۾ شريعت تي ٻڌل مثالي رياستون هيون، پر پوءِ آهستي آهستي [[ٽائيموڪريسي]]، [[اشرافي حڪومت]]، [[جمهوريت]] ۽ آخرڪار [[استبداد]] ۾ تبديل ٿي ويون.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|pp=112–114}}

=== اسلامي قانون جو تنوع ===

قاضي ۽ فقيه جي حيثيت سان پنهنجي دورِ خدمت دوران ابن رشد گهڻو ڪري اسلامي قانون جي [[مالڪي فقھ|مالڪي فقهي]] مطابق فيصلا ڪندو هو ۽ فتويٰ جاري ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس زماني ۾ [[الاندلس]] ۽ اسلامي دنيا جي اولهندي حصي ۾ مالڪي فقھ غالب هئي.{{sfn|Dutton|1994|pp=195–196}} تنهن هوندي به، هو اڪثر پنهنجي آزاد راءِ مطابق عمل ڪندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن جي ''اجماع'' واري دليل کي به رد ڪري ڇڏيندو هو، جيڪو مالڪي فقھ جي روايتي اصولن مان هڪ هو.{{sfn|Dutton|1994|p=195}}

ابن رشد جي ڪتاب ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' کي اسلامي قانون ۾ سندس اهم ترين ڪارنامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ هو نه رڳو مختلف اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن کي بيان ڪري ٿو، پر انهن اختلافن جا نظرياتي سبب پڻ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي اختلاف ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|pp=191–192}}
ابن رشد موجب، جيتوڻيڪ سڀئي اسلامي فقهي مڪتب آخرڪار قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، تڏهن به ''اختلاف جا سبب'' (''الأسباب التي أوجبت الاختلاف'') موجود آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=192}}{{sfn|Ibn Rushd|2017|p=11}} انهن سببن ۾ شامل آهن: نصوص جي عام يا خاص مفهوم جي تعبير ۾ فرق،{{sfn|Dutton|1994|p=204}} شرعي حڪمن کي واجب يا رڳو مستحب سمجهڻ بابت اختلاف، يا ڪنهن منع کي مڪروه يا مڪمل حرام قرار ڏيڻ بابت اختلاف.{{sfn|Dutton|1994|p=199}} اهڙيءَ طرح لفظن ۽ عبارتن جي معنائن ۾ موجود ابهمي به اختلاف جو سبب بڻجي سگهي ٿي.{{sfn|Dutton|1994|pp=204–205}}
ابن رشد وڌيڪ لکي ٿو ته [[قياس]] (تمثيلي استدلال) جي استعمال سان پڻ مختلف فقهي رايا پيدا ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ فقيه ڪنهن خاص قياس جي لاڳو ٿيڻ بابت هڪ جهڙي راءِ نٿا رکن،{{sfn|Dutton|1994|pp=201–202}} ۽ مختلف قياس پاڻ ۾ هڪ ٻئي جي ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿا.{{sfn|Dutton|1994|p=205}}{{sfn|Fakhry|2001|p=116}}

== قدرتي فلسفو ==

=== فلڪيات ===

[[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] وانگر ابن رشد به [[بطليموسي نظام]] تي فلسفيانه دليلن جي بنياد تي تنقيد ڪئي ۽ چنڊ، سج ۽ سيارن جي ظاهري حرڪتن جي وضاحت لاءِ [[مدار جي بي مرڪزيت]] (eccentrics) ۽ [[تدويري مدار]]ن (epicycles) جي استعمال کي رد ڪيو. سندس خيال هو ته اهي فلڪي اجرام [[ارسطو]] جي اصولن مطابق زمين جي چوڌاري مڪمل دائري ۾ هڪجهڙي رفتار سان گردش ڪن ٿا.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

ابن رشد سيارن جي حرڪتن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو: اهي جيڪي ننگي اک سان ڏسي سگهجن ٿيون، اهي جيڪي ڏسڻ لاءِ اوزارن جي ضرورت رکن ٿيون، ۽ اهي جيڪي صرف فلسفيانه استدلال سان سمجهي سگهجن ٿيون.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

سندس خيال موجب چنڊ تي ڪڏهن ڪڏهن نظر ايندڙ اونداهن رنگن جو سبب ان جي ٿولهه ۾ فرق آهي؛ ٿلها حصا سج جي روشني وڌيڪ جذب ڪن ٿا ۽ ان ڪري وڌيڪ روشني موٽائين ٿا، جڏهن⁠تہ سنها حصا گهٽ روشني موٽائين ٿا.{{sfn|Ariew|2011|p=193}} يورپ جي [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] جي عالمن سترهين صديءَ تائين هن وضاحت کي [[گليليو گليلي|گليليو]] جي چنڊ تي موجود [[چنڊ جون مٿاڇري جون خاصيتون|داغن]] بابت مشاهدن جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو، تان⁠جو 1668ع ۾ [[انتوان گودين]] جهڙن عالمن تسليم ڪيو ته اهي نشان گهڻو ڪري [[چنڊ جا جبل|چنڊ جي جبلن]] سبب آهن.{{sfn|Ariew|2011|pp=194–195}}

ابن رشد ۽ [[ابن باجه]] ٻنهي [[سج جا داغ|سج جي داغن]] جو مشاهدو ڪيو، جن کي هنن [[زهره جو سج اڳيان گذر]] ۽ [[عطارد جو سج اڳيان گذر]] سمجهيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

1153ع ۾ ابن رشد [[مراڪش]] ۾ فلڪي مشاهدا ڪيا، جتي هن [[سهيل (تارو)|سهيل]] (عربي: ''سهيل'') تاري کي ڏٺو، جيڪو سندس آبائي شهر اسپين جي ويڪرائي ڦاڪ تان نظر نه ايندو هو. هن هن مشاهدي کي [[ارسطو]] جي [[زمين جي گول هجڻ]] واري دليل جي تائيد لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

ابن رشد کي خبر هئي ته سندس دور جا عربي ۽ اندلسي فلڪيات جا ماهر بنيادي طور ''رياضياتي فلڪيات'' تي ڌيان ڏيندا هئا، جيڪا حسابن ذريعي صحيح اڳڪٿيون ته ڪري سگهندي هئي، پر ڪائنات جي ڪم ڪرڻ جي جسماني وضاحت پيش نه ڪندي هئي.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=266}} سندس لفظن ۾، ''&quot;اسان جي زماني جي فلڪيات حقيقت کي ظاهر نٿي ڪري؛ اها رڳو حسابن سان موافقت رکي ٿي، نه ڪي موجود حقيقت سان.&quot;''{{sfn|Agutter|Wheatley|2008|p=44}}

هن ڪوشش ڪئي ته فلڪيات کي فزڪس، خاص طور ارسطو جي فزڪس، سان هم آهنگ بڻايو وڃي. ارسطو جي ''[[مابعدالطبيعات]]'' تي سندس مفصل شرح ۾ هن پنهنجي هن اصلاحي منصوبي جا اصول بيان ڪيا، پر زندگيءَ جي آخر ۾ هن پاڻ اعتراف ڪيو ته سندس اها ڪوشش ناڪام رهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} هن تسليم ڪيو ته مشاهدي ۾ ايندڙ سيارن جي حرڪتن کي ارسطو جي اصولن سان هم آهنگ ڪرڻ لاءِ وٽس نه ڪافي وقت هو ۽ نه ئي ڪافي علم.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} ان کان علاوه، هو [[اودوڪسس]] ۽ [[ڪاليپس]] جي فلڪياتي نظرين کان واقف نه هو، تنهن ڪري ارسطو جي ڪجهه فلڪياتي تصنيفن جي اصل پسمنظر کي به سمجهي نه سگهيو.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

تنهن هوندي به، سندس خيالن جو اثر فلڪيات جي ماهر [[نور الدين البطروجي]] (وفات 1204ع) تي پيو، جنهن ابن رشد جي اڪثر اصلاحي اصولن کي اختيار ڪيو ۽ ارسطو جي فزڪس تي ٻڌل هڪ ابتدائي فلڪي نظام پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|pp=266–267}}

=== طبيعيات ===

طبيعيات ۾ ابن رشد اهو [[استقرائي استدلال]] (انڊڪٽو ريزننگ) وارو طريقو اختيار نه ڪيو، جيڪو اسلامي دنيا ۾ [[البيروني]] ترقي ڏئي رهيو هو ۽ جيڪو جديد طبيعيات جي طريقهٔ ڪار سان وڌيڪ ويجهو هو.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ان جي بدران، سائنس جي مؤرخ [[روٿ گلاسنر]] جي لفظن ۾، ابن رشد هڪ ''تشريحي'' (اگزيجيٽيڪل) عالم هو، جيڪو اڳين متنن، خاص طور ارسطو جي لکڻين، تي بحث ڪندي فطرت بابت نوان نظريا پيش ڪندو هو.{{sfn|Glasner|2009|p=4}}

هن طريقي سبب کيس اڪثر ارسطو جو محض هڪ غير تخليقي پيروڪار سمجهيو ويو، پر گلاسنر جو دليل آهي ته ابن رشد جي طبيعيات ۾ انتهائي اصلي خيال موجود آهن، خاص طور ارسطو جي ''[[منيمه نيچوراليا]]'' (''minima naturalia'') بابت سندس تشريح ۽ حرڪت کي ''[[فورما فلوئنس]]'' (''forma fluens'') طور سمجهائڻ وارو نظريو. اهي خيال بعد ۾ يورپ ۾ قبول ڪيا ويا ۽ طبيعيات جي مجموعي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Glasner|2009|pp=1–2}}

=== نفسيات ===

[[File:Bnf lat16151 f22.jpg|thumb|ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي ابن رشد جي ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'')، فرانسيسي قلمي نسخو، تيرهين صديءَ جي ٽئين چوٿين حصي جو.]]

ابن رشد نفسيات بابت پنهنجا خيال ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي لکيل پنهنجي ٽنهي شرحن ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} هن جي دلچسپي فلسفيانه طريقن ۽ ارسطو جي نظرين جي تشريح ذريعي انساني عقل جي وضاحت ڪرڻ ۾ هئي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} سندس فڪر وقت سان گڏ ارتقا ڪندو رهيو، تنهن ڪري هن موضوع تي سندس موقف به مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}

پنهنجي پهرين، يعني ''مختصر شرح'' ۾، ابن رشد [[ابن باجه]] جي ان نظريي جي پيروي ڪري ٿو، جنهن موجب ''[[هيولاني عقل]]'' (مٽيريل انٽيليڪٽ) اهڙيون مخصوص تصويرون يا تاثر محفوظ ڪري ٿو، جيڪي انسان پنهنجي تجربي دوران حاصل ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|pp=189–190}} اهي تصويرون پوءِ آفاقي ''[[فاعل عقل]]'' (ايجنٽ انٽيليڪٽ) سان ''اتحاد'' جو بنياد بڻجن ٿيون، ۽ جڏهن اهو اتحاد قائم ٿئي ٿو ته انسان ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}}

پنهنجي ''وچولي شرح'' ۾ ابن رشد [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جي خيالن ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿي وڃي ٿو. سندس خيال موجب فاعل عقل انسان کي آفاقي ادراڪ جي صلاحيت عطا ڪري ٿو، ۽ اها صلاحيت هيولاني عقل ۾ موجود هوندي آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} جڏهن ڪنهن تصور بابت انسان وٽ ڪافي تجربي وارا مشاهدا گڏ ٿي وڃن ٿا، تڏهن اها صلاحيت فعال ٿي وڃي ٿي ۽ انسان کي ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ٿئي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} (ڏسو پڻ: [[منطقي استقرا]])

پنهنجي آخري ۽ ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'') ۾ ابن رشد هڪ نئون نظريو پيش ڪري ٿو، جيڪو ''[[عقل جي وحدت]]'' (يونٽي آف دي انٽيليڪٽ) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Adamson|2016|p=191}} هن نظريي موجب صرف هڪ ئي هيولاني عقل موجود آهي، جيڪو سڀني انسانن لاءِ مشترڪ آهي ۽ انساني جسم سان ملي جليو نه آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
مختلف ماڻهن جي مختلف سوچن جي وضاحت لاءِ ابن رشد ''فڪر'' جو تصور پيش ڪري ٿو، جيڪو لاطيني ۾ ''cogitatio'' سڏيو ويو. سندس خيال موجب اهو عمل انساني دماغ ۾ ٿئي ٿو ۽ ان ۾ ڪلي علم نه، پر انهن خاص شين بابت ''فعال غور ويچار'' شامل هوندو آهي، جن سان انسان جو واسطو پيو هجي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
ابن رشد جو هي نظريو، جڏهن سندس تصنيفون عيسائي يورپ تائين پهتيون، تڏهن وڏي تڪرار جو سبب بڻيو. 1229ع ۾ [[ٿامس اڪويناس]] ''''On the Unity of the Intellect against the Averroists'''' جي عنوان سان ان تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}{{sfn|Hasse|2014|loc=Averroes' Unicity Thesis}}

=== طب ===

[[File:Galenosgruppe (Wiener Dioskurides).jpg|thumb|ڇهين صديءَ جي بازنطيني تصوير، جنهن ۾ [[جالينوس]] (مٿئين وچ ۾) ٻين مشهور طبيبن سان گڏ ڏيکاريل آهي.]]

جيتوڻيڪ ابن رشد جي طبي تصنيفن مان سندس دور جي طب بابت گهري نظرياتي ڄاڻ ظاهر ٿئي ٿي، پر عملي طبيب طور سندس تجربو شايد محدود هو. هن پاڻ پنهنجي هڪ ڪتاب ۾ لکيو ته هن گهڻي عملي طبابت نه ڪئي، سواءِ پنهنجي، پنهنجي مائٽن يا پنهنجن دوستن جي علاج جي.{{sfn|Chandelier|2018|p=163}}{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}
هو موحدي درٻار ۾ شاهي طبيب طور ضرور خدمتون انجام ڏيندو رهيو، پر سندس تعليم ۽ مهارت بنيادي طور نظرياتي هئي.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}

ابن رشد جي مشهور طبي ڪتاب ''[[الڪليات في الطب]]'' ۾ گهڻو ڪري [[جالينوس]] جي طبي نظرين جي پيروي ڪئي وئي آهي. جالينوس ٻي صديءَ جو هڪ اثرائتو يوناني طبيب ۽ مصنف هو، جنهن جي طب ''[[اخلاطِ اربعہ]]'' (رت، صفرا، سودا ۽ بلغم) جي نظريي تي ٻڌل هئي، ۽ انهن اخلاطن جي توازن کي انساني صحت لاءِ ضروري سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}
تنهن هوندي به، ابن رشد پنهنجا ڪجهه اصلي مشاهدا پڻ پيش ڪيا. انهن مان هڪ اک جي [[ريٽينا]] بابت آهي. شايد هو پهريون عالم هو، جنهن اهو سمجهيو ته روشني محسوس ڪرڻ جو ذميوار حصو [[ريٽينا]] آهي، نه ڪي [[عدسو (اک)|عدسو]]، جيئن ان زماني ۾ عام طور سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}

جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي ته ڇا ''الڪليات'' ۾ سندس مطلب واقعي اهو ئي هو، پر ابن رشد ارسطو جي ''[[الحس والمحسوس]]'' تي پنهنجي شرح ۾ به اهڙو ئي خيال بيان ڪيو، جتي هن لکيو ته:

&gt; ''&quot;اک جي سڀ کان اندرين پردي (ريٽينا) کي لازمي طور اک جي رطوبتن (عدسي) کان روشني حاصل ڪرڻ گهرجي، جيئن اک جون رطوبتون هوا کان روشني حاصل ڪن ٿيون.&quot;''{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=378–379}}

جالينوس ۽ پنهنجي دور جي ٻين طبي نظرين کان سندس هڪ ٻيو اهم اختلاف فالج ([[سٽروڪ]]) بابت هو. ابن رشد فالج کي دماغ سان لاڳاپيل بيماري قرار ڏنو ۽ چيو ته اهو دل کان دماغ ڏانهن ويندڙ شريانن ۾ رڪاوٽ سبب پيدا ٿئي ٿو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}} اها وضاحت جالينوس جي نظريي کان وڌيڪ جديد سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جالينوس ان جو سبب دل ۽ جسم جي ٻين حصن جي وچ واري رڪاوٽ کي سمجهندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}}

ابن رشد ''الڪليات'' ۾ [[پارڪنسن جي بيماري]] جي نشانين ۽ علامتن جي پڻ پهريون ڀيرو وضاحت ڪئي، جيتوڻيڪ هن ان بيماري کي ڪو خاص نالو نه ڏنو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=379–380}}

== ورثو ==
{{Main|ابن رشديت}}

=== يهودي روايت ۾ ===

[[ميمونائيڊس]] (وفات: 1204ع) انهن شروعاتي يهودي عالمن مان هو، جن ابن رشد جي تصنيفن کي وڏي جوش سان قبول ڪيو. هن لکيو ته: ''&quot;مون تازو ابن رشد جون ارسطو جي ڪتابن تي لکيل سڀئي تصنيفون حاصل ڪيون آهن، ۽ ابن رشد نهايت درست آهي.&quot;''{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}

تيرهين صديءَ جي ڪيترن ئي يهودي مصنفن، جن ۾ [[سيموئيل ابن طبون]] پنهنجي ڪتاب ''Opinion of the Philosophers''، [[يھودا بن سليمان ها ڪوهن]] پنهنجي ''Search for Wisdom''، ۽ [[شيم طوف ابن فلاڪيرا]] شامل آهن، ابن رشد جي لکڻين تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}
1232ع ۾ [[جوزف ابن قصپي]] ارسطو جي ''[[اورگانون]]'' تي ابن رشد جي شرحن جو عبراني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ڪنهن مڪمل تصنيف جو پهريون يهودي ترجمو هو. 1260ع ۾ [[موسيٰ ابن طبون]] ابن رشد جي لڳ ڀڳ سڀني شرحن ۽ سندس ڪجهه طبي تصنيفن جا به ترجما شايع ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}

چوڏهين صديءَ ۾ يهودي ابن رشديت (Jewish Averroism) پنهنجي عروج تي پهتي.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}} هن دور ۾ ابن رشد کان متاثر يا سندس تصنيفن جا مترجم عالمن ۾ [[ڪالونيمس بن ڪالونيمس]] (آرلس، فرانس)، [[ٽوڊروس ٽوڊروسي]]، [[ايليا ڊيل ميڊيگو]] (ڪينڊيا) ۽ [[گرسونائيڊس]] (لانگڊاڪ) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=132–133}}

ابن رشد جي حوالن کي [[فلاڪيرا]]، [[يھودا موسڪاٽو]] ۽ [[ابراھام بيباگو]] پڻ هن دليل لاءِ استعمال ڪيو ته يونانين پنهنجو سائنسي ۽ فلسفياتي علم يهودين کان حاصل ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Fuss |first=Abraham M. |date=1994 |title=The Study of Science and Philosophy Justified by Jewish Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/40914819 |journal=The Torah U-Madda Journal |volume=5 |pages=101–114 |jstor=40914819 |issn=1050-4745}}&lt;/ref&gt;

=== لاطيني روايت ۾ ===

ابن رشد جو [[مغربي دنيا|عيسائي مغرب]] تي سڀ کان وڏو اثر ارسطو تي سندس تفصيلي شرحن وسيلي ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=131}}

[[مغربي رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ مغربي يورپ ثقافتي زوال جو شڪار ٿيو، جنهن سبب قديم يوناني عالمن، خاص طور ارسطو، جي فڪري ورثي جو وڏو حصو گم ٿي ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=129}} جڏهن ابن رشد جون شرحون لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿي تيرهين صديءَ ۾ يورپ پهتيون، تڏهن انهن ارسطو جي فڪر جي مستند تشريح فراهم ڪئي ۽ ان کي ٻيهر يورپي عالمن تائين پهچايو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}{{sfn|Adamson|2016|pp=181–182}}
سندس شرحن جو اثر ايترو گهڻو هو، جو لاطيني عيسائي ادب ۾ کيس نالي بدران رڳو '''''The Commentator''''' (يعني ''شارح'') چيو ويندو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} ڪڏهن ڪڏهن کيس ''آزاد فڪر ۽ بي اعتقادي جو پيءُ''&lt;ref&gt;{{cite book|last=Guillaume|first=Alfred|title=The Legacy of Islam|year=1945|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bratton|first=Fred|title=Maimonides, medieval modernist|url=https://archive.org/details/maimonidesmediev00brat|url-access=registration|year=1967|publisher=Beacon Press}}&lt;/ref&gt; ۽ ''عقليت پسندي جو پيءُ'' پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gill-2009&quot;&gt;{{cite book |last=Gill |first=John |title=Andalucía : a cultural history |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0195376104 |location=Oxford |pages=108–110}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Averroism |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/averroism-COM_24253?s.num=0&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=averroes |last=Tamer |first=Georges |date=1 February 2011 |volume=3 |language=en |quote=Averroism is a philosophical movement named after the sixth/twelfth-century Andalusian philosopher Ibn Rushd (Averroes, d. 595/1198), which began in the thirteenth century among masters of arts at the University of Paris and continued through the seventeenth century.}}&lt;/ref&gt;

[[مائيڪل اسڪاٽ]] (1175ع – لڳ ڀڳ 1232ع) ابن رشد جو پهريون لاطيني مترجم هو. هن 1217ع کان [[پيرس]] ۽ [[ٽوليڊو]] ۾ ارسطو جي ''[[طبيعيات]]''، ''[[مابعدالطبيعيات]]''، ''[[النفس]]'' ۽ ''[[في السماء]]'' تي لکيل ڊگهيون شرحون، گڏوگڏ ڪيترين وچولين ۽ مختصر شرحن جا ترجما ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=133–134}}
ان کان پوءِ [[هرمانس اليمنس]]، [[وليم ڊي لونا]] ۽ [[آرمنگاڊ آف مونٽپيلير]] جهڙن يورپي عالمن ابن رشد جون ٻيون تصنيفون ترجمو ڪيون، جن مان ڪي ترجما يهودي عالمن جي مدد سان به ٿيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}
جلد ئي ابن رشد جون تصنيفون [[مدرسي فلسفو|مدرسي (Scholastic)]] روايت جي عيسائي عالمن ۾ پکڙجي ويون.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}} سندس فڪر جي پيروي ڪندڙن جو هڪ مضبوط حلقو وجود ۾ آيو، جيڪو [[لاطيني ابن رشديت]] (Latin Averroism) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}
[[پيرس]] ۽ [[پاڊوا]] لاطيني ابن رشديت جا اهم مرڪز بڻيا، جڏهن⁠تہ تيرهين صديءَ ۾ ان جا مشهور اڳواڻ [[سيگر آف برابانٽ]] ۽ [[بوئٿيس آف ڊيچيا]] هئا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}

رومي ڪيٿولڪ چرچ جي اختيارين ابن رشديت جي واڌ ويجهه تي ردعمل ظاهر ڪيو. 1270ع ۾ [[پيرس جي رومي ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|پيرس جي بشپ]] [[ايتيئن ٽيمپيئر]] پندرهن نظرين جي مذمت ڪئي، جيڪي گهڻو ڪري ارسطوي يا ابن رشدي هئا ۽ جن کي هن چرچ جي عقيدن جي خلاف قرار ڏنو. 1277ع ۾ [[پوپ جان XXI]] جي درخواست تي ٽيمپيئر ٻي مذمت جاري ڪئي، جنهن ۾ 219 فلسفياتي نظرين کي نشانو بڻايو ويو، جيڪي گهڻو ڪري ارسطو ۽ ابن رشد جي تعليمات سان لاڳاپيل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=134–135}}

[[File:Benozzo Gozzoli 004a.jpg|thumb|[[بينوتسو گوزولي]] جي تصوير ''سينٽ ٿامس اڪويناس جي ابن رشد تي فتح''، جنهن ۾ [[ٿامس اڪويناس]] (مٿئين وچ ۾) کي ابن رشد (هيٺ) تي غالب ڏيکاريو ويو آهي.]]

ٻين ڪيٿولڪ مفڪرن وٽ ابن رشد جي آجيان ملي جلي رهي. تيرهين صديءَ جي مشهور ڪيٿولڪ مفڪر [[ٿامس اڪويناس]] ارسطو بابت ابن رشد جي تشريحن مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو، پر ڪيترن ئي مسئلن ۾ ساڻس اختلاف به ڪيو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}
مثال طور، هن ابن رشد جي ''عقل جي وحدت'' واري نظريي، جنهن موجب سڀئي انسان هڪ ئي عقل جا شريڪ آهن، تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=192}} هن ڪائنات جي ازلي هجڻ ۽ [[الهي عنايت]] بابت پڻ ابن رشد سان اختلاف ڪيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=140}}

[[ريمون لُل]] پڻ ابن رشديت جي مخالفت ڪئي ۽ اسلام کي هڪ اهڙو مذهب قرار ڏنو جنهن سان رواداري اختيار ڪري سگهجي ٿي، جڏهن⁠تہ ابن رشديت، خاص طور ان جي لاطيني صورت، کي اهڙو فلسفو سمجهيو جنهن جي مخالفت ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bordoy Fernandez|first=Antoni|title=Ramón Llull y la crítica al averroísmo cristiano|url=http://ibdigital.uib.es/greenstone/collect/taula/index/assoc/Taula_20/03v037p0/21.dir/Taula_2003v037p021.pdf|url-access=registration|year=2002|publisher=Universitat de les Illes Balears}}&lt;/ref&gt;
1270ع ۽ 1277ع جي چرچي مذمتن، ۽ ٿامس اڪويناس جي تفصيلي تنقيد، لاطيني عيسائيت ۾ ابن رشديت جي اثر کي ڪمزور ڪيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=135}} جيتوڻيڪ اها روايت سورهين صديءَ تائين قائم رهي، جڏهن يورپي فڪر آهستي آهستي ارسطويت کان پري ٿيڻ لڳو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}
ايندڙ صدين جي مشهور ابن رشدي مفڪرن ۾ [[جان آف جينڊن]] ۽ [[مارسيليئس آف پاڊوا]] (چوڏهين صدي)، [[گائيٽانو دا ٿيني]] ۽ [[پيئٽرو پومپوناتسي]] (پندرهين صدي)، ۽ [[اگوسٽينو نيفو]] ۽ [[مارڪانتونيو زيمارا]] (سورهين صدي) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=137–138}}

=== اسلامي روايت ۾ ===

جديد دور کان اڳ اسلامي فلسفياتي فڪر تي ابن رشد جو اثر گهڻو نمايان نه رهيو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}}
ان جو هڪ سبب جاگرافيائي هو؛ ابن رشد اسلامي تهذيب جي انتهائي اولهندي حصي، يعني اندلس ۾ رهندو هو، جيڪو اسلامي فڪري مرڪزن کان پري هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}
ٻيو سبب اهو هو ته سندس فلسفو شايد پنهنجي دور جي اسلامي عالمن لاءِ گهڻو پرڪشش نه رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}} سندس توجهه ارسطو جي تصنيفن تي مرڪوز هئي، جڏهن⁠تہ ٻارهين صديءَ تائين مسلمان عالم نائين صديءَ کان ارسطو جو تفصيلي جائزو وٺي چڪا هئا ۽ هاڻي وڌيڪ نون فڪري رجحانن، خاص طور [[ابن سينا]] جي فلسفي، سان گهري دلچسپي وٺي رهيا هئا.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}
اوڻيهين صديءَ ۾ مسلمان مفڪرن ابن رشد جي تصنيفن ڏانهن ٻيهر ڌيان ڏنو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}} ان وقت عربي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ ''[[النهضة]]'' (جاڳرتا) نالي هڪ ثقافتي نشاةِ ثانيه هلي رهي هئي، ۽ ابن رشد جي تصنيفن کي اسلامي فڪري روايت جي جديد تجديد لاءِ الهام جو ذريعو سمجهيو ويو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}}

== ثقافتي حوالا ==

[[File:Averroes closeup.jpg|thumb|250px|right|alt=سامهون ويهي لکندڙ شخص جي ڪلهي مٿان ڏسندڙ هڪ شخص جي تصوير|upright|[[رافائيل]] جي ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ ابن رشد جو تفصيلي منظر]]

ابن رشد جا حوالا اولهه ۽ اسلامي دنيا ٻنهي جي مقبول ثقافت ۾ ملن ٿا. اطالوي اديب [[دانتي اليگيري]] جي نظم ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]''، جيڪو 1320ع ۾ مڪمل ٿيو، ۾ ابن رشد کي، جنهن بابت لکيو ويو آهي ته هن &quot;عظيم شرح لکي&quot;، ٻين غيرعيسائي يوناني ۽ مسلمان مفڪرن سان گڏ [[دوزخ جو پهريون دائرو|دوزخ جي پهرين دائري]] ۾ [[صلاح الدين ايوبي]] جي آس پاس ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}} [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' (1387ع) جي تمهيد ۾ پڻ ابن رشد جو نالو انهن طبي اختيارين سان گڏ اچي ٿو، جيڪي ان وقت يورپ ۾ مشهور هئا.{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}}
ابن رشد کي [[رافائيل]] جي 1501ع واري ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ پڻ ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو [[ويٽيڪن سٽي|ويٽيڪن]] جي [[اپاسٽولڪ محل]] کي سينگاري ٿو ۽ فلسفي جي اهم شخصيتن تي مشتمل آهي. تصوير ۾ ابن رشد سائي جبي ۽ پڳ ۾ ڏيکاريل آهي ۽ [[فيثاغورث]] جي پٺيان بيهي ڏسي رهيو آهي، جيڪو ڪتاب لکي رهيو آهي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}}

[[وڪٽر هيوگو]] جي ناول ''[[نوٽر ڊيم جو ڪٻڙو]]'' ۾ پڻ ابن رشد جو مختصر ذڪر اچي ٿو. هي ناول 1831ع ۾ لکيو ويو، پر ان جو پسمنظر 1482ع جي پيرس ۾ رکيل آهي. ناول جو ولن، پادري ڪلاڊ فرولو، [[فلسفين جو پٿر]] ڳولڻ جي پنهنجي جنوني ڪوشش دوران ابن رشد جي ڪيمياگريءَ واري صلاحيتن جي واکاڻ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;''The Hunchback of Notre Dame'', Wordsworth Classics، ترجمو: [[J. Carroll Beckwith]]&lt;/ref&gt;
[[خورخي لوئس بورخيس]] جي 1947ع واري مختصر ڪهاڻي ''[[ابن رشد جي ڳولا]]'' ({{langx|es|La Busca de Averroes}}) ۾ ابن رشد کي اهڙي ثقافت اندر ارسطو جي ''[[شاعريات (ارسطو)|شاعريات]]'' کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندي ڏيکاريو ويو آهي، جتي زنده ناٽڪ جي پيشڪش جي ڪا روايت موجود نه هئي.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=28}} ڪهاڻيءَ جي پڇاڙيءَ واري نوٽ ۾ بورخيس لکي ٿو ته کيس محسوس ٿيو ته اها ڪهاڻي ساڻس ٺٺولي ڪري رهي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ابن رشد جو ٿيٽر کان اڻواقف هوندي ناٽڪ جو تصور ڪرڻ ايترو ئي ناممڪن هو، جيترو بورخيس لاءِ رينان، [[ايڊورڊ وليم لين|لين]] ۽ [[ميگيل آسين پالاسيوس|آسين پالاسيوس]] مان مليل ٿورين ڄاڻن جي بنياد تي ابن رشد جو تصور ڪرڻ.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=29}}

ابن رشد 1997ع جي مصري فلم ''[[تقدير (1997ع فلم)|تقدير]]'' جو مرڪزي ڪردار پڻ آهي، جنهن جي هدايتڪاري [[يوسف شاهين]] ڪئي. هي فلم جزوي طور سندس وفات جي اٺ سؤ ورسيءَ جي ياد ۾ ٺاهي وئي هئي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xiv}}

ٻوٽن جي جنس ''[[اويروئا]]''، جنهن ۾ [[اسٽار فروٽ]] ۽ [[اويروئا بلمبي|بلمبي]] شامل آهن،&lt;ref name=&quot;Quattrocchi1999&quot;&gt;{{cite book|last=Quattrocchi|first=Umberto|title=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|url=https://books.google.com/books?id=A68qyOyhOdkC&amp;pg=PA241|year=1999|publisher=CRC Press|isbn=978-0849326738|page=241}}&lt;/ref&gt; چنڊ جو [[ابن رشد (کڏ)|ابن رشد]] نالي کڏ،&lt;ref&gt;{{gpn|2636}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ننڍڙو سيارو]] [[8318 اويروئس]] سندس نالي پٺيان رکيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=8318 Averroes (1306 T-2) |work=Minor Planet Center |url=https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=8318 |access-date=20 September 2021}}&lt;/ref&gt;

مائل مليح آباديءَ جو 1957ع وارو اردو تاريخي افسانوي ناول ''فلسفي ابن رشد'' سندس زندگيءَ جي چوڌاري گهمي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Falsafi Ibn-e-Rushd by mael malihabadi |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/falsafi-ibn-e-rushd-mael-malihabadi-ebooks |access-date=19 August 2023 |website=Rekhta |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ڪتابيات ==
&lt;div style=&quot;column-count:2&quot;&gt;

{{refbegin|40em}}
* {{cite book |last=al-Aqqad |first=Abbas Mahmoud |title=Ibn Rushd |year=2014 |orig-year=1953 |publisher=Hindawi Foundation |location=Cairo |url=https://www.hindawi.org/books/15273058 |language=ar }}{{مئل ڳنڍڻو|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{cite book |last=al-Jabri |first=Mohammed Abed |title=Ibn Rushd: Sira wa Fikr |year=1998 |publisher=Markaz Dirasat al-Wahda al-Arabiyya |location=Beirut |language=ar}}
* {{cite book |last=al-Marrakushi |first='Abd al-Wahid |title=Al-Mu'jib fi Talkhis Akhbar al-Maghrib |year=2006 |publisher=Dar al-Kutub al-Ilmiyyah |location=Beirut |language=ar}}
* {{cite book |last=Foudeh |first=Saeed |title=Mawqif Ibn Rushd al-Falsafi min 'Ilm al-Kalam |year=2009 |publisher=Dar al-Fath |location=Amman |language=ar}}
* {{cite book|first=Peter|last=Adamson|author-link=Peter Adamson (academic)|title=Philosophy in the Islamic World: A History of Philosophy Without Any Gaps|url=https://books.google.com/books?id=KEpRDAAAQBAJ|year=2016|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0199577491}}
* {{cite book|last1=Agutter|first1=Paul S.|last2=Wheatley|first2=Denys N.|title=Thinking about Life: The history and philosophy of biology and other sciences|date=2008|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-1402088667|url=https://books.google.com/books?id=Gm4bqeBMR8cC&amp;q=Averroes+kinetic+force&amp;pg=PA45}}
* {{cite journal|last=Ahmad|first=Jamil|date=1994|title=Averroes|journal=Renaissance|volume=4|issue=9|url=http://www.monthly-renaissance.com/issue/content.aspx?id=744|access-date=14 October 2008|issn=1605-0045|location=[[Lahore]]|publisher=Al-Mawrid}}
* {{cite book|last=Ariew|first=Roger|title=Descartes Among the Scholastics|url=https://books.google.com/books?id=OFD0lVQ4RIQC|year=2011|publisher=Brill|isbn=978-9004207240}}
* {{cite encyclopedia |title=Ibn Rushd|first=Roger|last=Arnaldez |author-link=Roger Arnaldez|encyclopedia=[[The Encyclopaedia of Islam]] |volume=III: H-Iram |date=1986 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] and Luzac &amp; co. |location=[[Leiden]] and [[London]]|editor=B. Lewis |editor2=V.L. Menage |editor3=Ch. Pellat |editor4=J. Schacht|isbn=978-9004081185|pages=909–920|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0340}}
* {{cite book|title=Averroes: A Rationalist in Islam|year=2000|orig-year=1998|first=Roger|last=Arnaldez|translator=David Streight|publisher=University of Notre Dame Press|isbn=0268020086}}
* {{cite encyclopedia|title=Borges on Replication and Concept Formation|first=Yemima|last=Ben-Menahem|editor1=Ayelet Shavit|editor2=Aaron M. Ellison|encyclopedia=Stepping in the Same River Twice: Replication in Biological Research|url=https://books.google.com/books?id=oSeMDgAAQBAJ&amp;pg=PA28|year=2017|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300228038|pages=23–36}}
* {{cite encyclopedia|first=Joël|last=Chandelier|chapter=Averroes on Medicine|editor1=Peter Adamson|editor2=Matteo Di Giovanni|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781316335543.010|pages=158–176|date=2018|title=Interpreting Averroes|isbn=978-1316335543}}
* {{cite journal|first1=Deniz|last1=Belen|first2=Hayrunnisa|last2=Bolay|title=Averroës in The school of Athens: a Renaissance man and his contribution to Western thought and neuroscience|doi=10.1227/01.NEU.0000338262.42326.A1 |pmid=19190465|journal=[[Neurosurgery (journal)|Neurosurgery]] |volume=64 |issue=2 |date=2009 |pages=374–381 |publisher=[[Oxford University Press]] |issn=1524-4040}}
* {{cite journal|last=Dutton|first=Yasin|title=The Introduction to Ibn Rushd's &quot;Bidāyat al-Mujtahid&quot;|doi=10.2307/3399333|jstor=3399333|date=1994|volume=1|issue=2|pages=188–205|journal=Islamic Law and Society}}
* {{Citation |last=Fakhry |first=Majid |title=Averroes (Ibn Rushd) His Life, Works and Influence |publisher=[[Oneworld Publications]] |year=2001 |isbn=978-1851682690 |url=https://books.google.com/books?id=88bWAAAAMAAJ }}
* {{cite encyclopedia |title=Ibn Rushd: Abū al-Walīd Muḥammad ibn Aḥmad ibn Muḥammad ibn Rushd al-Ḥafīd |first=Miquel |last=Forcada |encyclopedia=[[The Biographical Encyclopedia of Astronomers]], Springer Reference |date=2007 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[New York City|New York]] |url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Ibn_Rushd_BEA.htm |editor=Thomas Hockey |display-editors=etal |pages=564–565 }}
* {{cite book|last=Glasner|first=Ruth|title=Averroes' Physics: A Turning Point in Medieval Natural Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=cxsUDAAAQBAJ|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199567737}}
* {{cite book|last=Guessoum|first=Nidhal|author-link=Nidhal Guessoum|title=Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science|url=https://books.google.com/books?id=ebcjQwAACAAJ|year=2011|publisher=[[I.B. Tauris]]|isbn=978-1848855182}}
* {{cite encyclopedia|title=Influence of Arabic and Islamic Philosophy on the Latin West|encyclopedia=The [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|last=Hasse|first=Dag Nikolaus|year=2014|editor=Edward N. Zalta|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2014/entries/arabic-islamic-influence/}}
* {{cite encyclopedia|title=Ibn Rushd (Averroes) (1126–1198)|first=H. Chad|last=Hillier|encyclopedia=[[Internet Encyclopedia of Philosophy]]|issn=2161-0002|url=http://www.iep.utm.edu/ibnrushd/}}
* {{cite encyclopedia |first=Albert Z.|last=Iskandar|title=Ibn Rushd (Averroës) |encyclopedia=[[Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures]]|date=2008 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[New York City|New York]]|editor=Helaine Selin|editor-link=Helaine Selin|doi=10.1007/978-1-4020-4425-0_9240|pages=1115–1117|isbn=978-1402045592}}
* {{Citation |last=Leaman |first=Olivier |title=An Introduction to Classical Islamic Philosophy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2002 |edition=2nd |isbn=978-0521797573}}
* {{cite book|first1=Jon|last1=McGinnis|first2=David C.|last2=Reisman|title=Classical Arabic Philosophy: An Anthology of Sources|url=https://books.google.com/books?id=V9ITPVoGjsoC|year=2007|publisher=Hackett Publishing|isbn=978-1603843928}}
* {{cite book|title=Averroès et l'Averroïsme: Essai Historique|last=Renan|first=Ernest|author-link=Ernest Renan|publisher=[[Calmann-Lévy]]|year=1882|url=https://archive.org/details/averrosetlaver00rena|access-date=21 June 2017|language=fr}}
* {{cite book|last=Sonneborn|first=Liz|title=Averroes (Ibn Rushd): Muslim Scholar, Philosopher, and Physician of the Twelfth Century|url=https://books.google.com/books?id=iIjayOIulPcC|year=2006|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1404205147}}
* {{cite encyclopedia|title=Averroes: religious dialectic and Aristotelian philosophical thought|encyclopedia=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|last=Taylor|first=Richard C.|year=2005|editor=Peter Adamson|editor2=Richard C. Taylor|publisher=Cambridge University Press|pages=180–200|url=https://books.google.com/books?id=xowm255qOzQC&amp;pg=PA180|isbn=978-0521520690}}
* {{cite encyclopedia|first1=Juan|last1=Vernet|author-link1=Juan Vernet|first2=Julio|last2=Samsó|title=The development of Arabic science in Andalusia |pages=243–275|editor=[[Roshdi Rashed]]|encyclopedia=Encyclopedia of the History of Arabic Science |date=1996|publisher=Routledge|isbn=|oclc=912501823}}
* {{cite book|last=Wohlman|first=Avital|title=Al-Ghazali, Averroes and the Interpretation of the Qur'an: Common Sense and Philosophy in Islam|url=https://books.google.com/books?id=P0GMAgAAQBAJ|year=2009|publisher=Routledge|isbn=978-1135224448}}
* {{cite encyclopedia|title=Averroës|first=Erwin I.J.|last=Rosenthal|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica, inc.|date=26 December 2017|url=https://www.britannica.com/biography/Averroes}}
{{refend}}

&lt;/div&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{wikisource|works=or}}
{{Wikiquote}}
{{Commons}}

=== ابن رشد جون تصنيفون ===
* [http://dare.uni-koeln.de/ DARE]، ڊجيٽل ابن رشد تحقيقي ماحول، جيڪو ابن رشد جي سڀني قلمي نسخن جون ڊجيٽل تصويرون ۽ ٽنهي ٻوليائي روايتن جا مڪمل متن گڏ ڪرڻ لاءِ جاري منصوبو آهي.
* [http://www.muslimphilosophy.com/ir/index.html ابن رشد]، ''Islamic Philosophy Online''؛ مختلف ٻولين ۾ ابن رشد جي تصنيفن ۽ سندس باري ۾ لکڻين جا ڳنڍڻا.
* [http://oll.libertyfund.org/titles/rushd-the-philosophy-and-theology-of-averroes ''ابن رشد جو فلسفو ۽ علم ڪلام: عربيءَ مان ترجمو ڪيل رسالا'']، مترجم: محمد جميل الرحمان، 1921ع.
* [http://www.muslimphilosophy.com/ir/tt/index.html تهافت التهافت]، سائمن وان ڊين برگ جو ترجمو. [''نوٽ:'' ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رد گهڻو ڪري [[امام غزالي]] جي قولن تي تبصرن تي مشتمل آهن، جيڪي لفظ بہ لفظ نقل ٿيل آهن، تنهنڪري هن تصنيف ۾ ''تهافت الفلاسفه'' جي وڏي حصي جو ترجمو پڻ شامل آهي.] ان جو هڪ اطالوي ترجمو پڻ موجود آهي: [[ماسيمو ڪامپانيني]]، ''Averroè, L'incoerenza dell'incoerenza dei filosofi''، تورين، Utet، 1997ع.
* [http://capricorn.bc.edu/siepm/books.html#12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802030054/http://capricorn.bc.edu/siepm/books.html#12 |date=2014-08-02 }} [[SIEPM|SIEPM مجازي ڪتبخانو]]، جنهن ۾ ابن رشد جي لاطيني تصنيفن جي ''Editio Juntina'' (وينس، 1550–1562ع) جا اسڪين ڪيل PDF نسخا شامل آهن.
* {{cite book|author=Ibn Rushd|title=Bidayat al-Mujtahid wa Nihayat al-Muqtasid|url=https://books.google.com/books?id=9LpsDwAAQBAJ|year=2017|publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah|isbn=978-2745134127}}

=== ابن رشد بابت معلومات ===
* {{Sep entry|ibn-rushd|Ibn Rushd [Averroes]|Fouad Ben Ahmed &amp; Robert Pasnau}}
* {{cite web|url=https://www.iep.utm.edu/ibnrushd/|title=Ibn Rushd (Averroes)|author=H. C. Hillier}}، ''Internet Encyclopedia of Philosophy'' تي.
* [https://dare.uni-koeln.de/works-inventory/ ڪتابيات]، موجود ڪتابيات جو جامع جائزو.
* [https://web.archive.org/web/20071230142029/http://www.thomasinst.uni-koeln.de/averroes/ ابن رشد ڊيٽابيس]، جنهن ۾ سندس تصنيفن جي مڪمل ڪتابيات شامل آهي.
* [https://www.npr.org/2019/10/09/768651310/the-commentator ابن رشد بابت پوڊڪاسٽ]، [[نيشنل پبلڪ ريڊيو|NPR]] جي پروگرام ''[[Throughline]]'' ۾.

{{Aristotelianism}}
{{Medieval Philosophy}}
{{Islamic philosophy}}
{{Islamic medicine}}
{{Portal bar|Islam|Morocco|Philosophy|Law|Medicine|History|Middle Ages|Biography}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ابن رشد| ]]
[[زمرو:1126ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1198ع ۾ وفاتون]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا فلڪيات دان]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا طبيب]]
[[زمرو:موحد خلافت جا عالم]]
[[زمرو:ارسطو جا عربي ٻوليءَ وارا شارح]]
[[زمرو:ارسطوي فيلسوف]]
[[زمرو:افلاطون جا شارح]]
[[زمرو:ڊيوائن ڪاميڊي جا ڪردار]]
[[زمرو:علميات جا ماهر]]
[[زمرو:اسپيني اخلاق جا ماهر]]
[[زمرو:منطق دان]]
[[زمرو:قرون وسطيٰ جا اسپيني فلڪيات دان]]
[[زمرو:الاندلس جا فلڪيات دان]]
[[زمرو:الاندلس جا طبيب]]
[[زمرو:قرون وسطيٰ جا طبيعيات دان]]
[[زمرو:الاندلس جا مالڪي عالم]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا مسلمان متڪلم]]
[[زمرو:وجوديات جا ماهر]]
[[زمرو:قرطبه، اسپين جا ماڻهو]]
[[زمرو:ثقافت جا فيلسوف]]
[[زمرو:تاريخ جا فيلسوف]]
[[زمرو:ٻوليءَ جا فيلسوف]]
[[زمرو:ادب جا فيلسوف]]
[[زمرو:منطق جا فيلسوف]]
[[زمرو:نفسيات جا فيلسوف]]
[[زمرو:مذهب جا فيلسوف]]
[[زمرو:سائنس جا فيلسوف]]
[[زمرو:سياسي فيلسوف]]
[[زمرو:اسپيني نفسيات دان]]
[[زمرو:سماجي فيلسوف]]
[[زمرو:اسلام جا سني مسلمان عالم]]
[[زمرو:عالمي ڊجيٽل ڪتبخاني جون نمائشون]]
[[زمرو:اسپيني سني مسلمان]]
[[زمرو:الحاد جا مسلمان نقاد]]
[[زمرو:ربوبيّت جا نقاد]]
[[زمرو:عيسائيت جا نقاد]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا اسلامي فيلسوف]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا الاندلسي فيلسوف]]
[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>ejmz2sxq3266jiv87la7rvk6yfaxqvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اخلاقي جواھر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18919</id>
    <revision>
      <id>401287</id>
      <parentid>271006</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T23:49:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="993" sha1="1t0i2xcbb4vvjosnvn1o8l1ggwtc7co" xml:space="preserve">'''اخلاقي جواھر''' ڪتاب [[مخدوم محمد صالح ڀٽي]]ءَ جو لکيل آهي. هن ڊيمي سائيز ڪتاب جو ڪچو جلد آهي، جنھن ۾ 66 صفحا آهن. ڇاپو پھريون، محمد يوسف ائنڊ برادرس، حيدرآباد، سال 1951ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، پاڪ پرنٽنگ پريس مان 1951ع ۾ ڇپيو. جنھن جي قيمت هڪ رپيو ڄاڻايل آهي. ڪتاب جو ٽيون ڇاپو، فردوس پرنٽنگ پريس مان 1956ع ۾ ڇپيو، جنھن ۾ 80 صفحا شامل هئا.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82%D9%8A%20%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%B1 اخلاقي جواهر : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:1951ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب]]</text>
      <sha1>1t0i2xcbb4vvjosnvn1o8l1ggwtc7co</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بسم الله خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19107</id>
    <revision>
      <id>401293</id>
      <parentid>399868</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T01:32:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29344" sha1="1gzmfrsvzgr6jzdtyxsvi5i5514yt1a" xml:space="preserve">{{Short description|ڀارتي شهنائي نواز (1916ع–2006ع)}}

{{Infobox musical artist
| honorific_prefix = [[استاد]]
| name = بسم الله خان
| honorific_suffix = [[ڀارت رتنا]]
| image = Bismillah Khan.jpg
| caption = استاد بسم الله خان
| birth_name = قمرالدين خان
| birth_date = {{birth date|df=yes|1916|3|21}}
| birth_place = [[ڊمراون]]، [[بھار، ڀارت|بھار]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date = {{death date and age|df=yes|2006|8|21|1916|3|21}}
| death_place = [[وارنسي]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت
| instrument = [[شهنائي]]
| genre = [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]]
| occupation = موسيقار
| current_members = افاق حيدر، سويتا آنند، اجيتيش سنگهه
| past_members = زمين حسين خان
}}

'''استاد بسم الله خان''' (اصل نالو: '''قمرالدين خان'''؛ 21 مارچ 1916ع – 21 آگسٽ 2006ع) ڀارت جا نامور [[شھنائي]] نواز ۽ [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]] جا عظيم فنڪار هئا. کين شهنائي کي عوامي ۽ روايتي تقريبن ۾ وڄائڻ واري ساز مان ڪڍي عالمي ڪنسرٽ اسٽيج تي متعارف ڪرائڻ جو وڏو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref name=b&gt;{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/5270968.stm|title=Indian music's soulful maestro|work=BBC News|date=21 August 2006|access-date=15 May 2026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117092851/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5270968.stm|archive-date=17 November 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Independent&quot;/&gt;

ننڍپڻ ۾ سندس والده وفات ڪري وئي، جنهن کان پوءِ سندس پرورش [[واراڻسي|بنارس]] ۾ سندس ماماڻن وٽ ٿي. سندس مامو [[علي بخش]] شهنائيءَ جو ماهر فنڪار هو ۽ بسم الله خان کي شهنائي وڄائڻ جي ابتدائي تربيت پڻ هن ئي ڏني. سندن خاندان نسلن کان ڊمراون جي راڄ درٻار سان وابسته درٻاري موسيقارن مان هو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=استاد بسم الله خان : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF%20%D8%A8%D8%B3%D9%85%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%AE%D8%A7%D9%86 |accessdate=2020-07-09 |archive-date=2019-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821065607/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF%20%D8%A8%D8%B3%D9%85%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%AE%D8%A7%D9%86 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

بسم الله خان ننڍي عمر کان ئي شهنائيءَ ۾ غيرمعمولي مهارت حاصل ڪئي. 1930ع ۾، لڳ ڀڳ چوڏهن سالن جي عمر ۾، عوامي محفل ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري وڏي پذيرائي حاصل ڪيائين. ان کان پوءِ هن شهنائيءَ کي روايتي طور شادين ۽ مذهبي رسمن تائين محدود رهندڙ ساز مان ڪڍي [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]] جي هڪ اهم ساز طور عالمي سطح تي متعارف ڪرايو.&lt;ref name=b /&gt;

هو [[اسلام]] سان وابسته هجڻ باوجود هندو ۽ مسلمان ٻنهي مذهبي ۽ ثقافتي تقريبن ۾ موسيقي پيش ڪندو هو، جنهن سبب کيس ڀارت ۾ مذهبي هم آهنگيءَ جي علامت طور به ڏٺو ويندو هو. ڀارت جي آزاديءَ جي موقعي تي 15 آگسٽ 1947ع تي [[لال قلعو|لال قلعي]] مان قومي پرچم ڦڙڪائڻ واري تقريب ۾ شهنائي وڄائڻ لاءِ به کيس چونڊيو ويو.&lt;ref name=b /&gt;

1966ع ۾ ڀارتي حڪومت جي اصرار تي هن [[ايڊنبرا بين الاقوامي ميلو]] ۾ شرڪت ڪئي، جنهن کان پوءِ يورپ ۽ اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪيو. هن شهنائيءَ سان گڏ [[ستار]]، [[سرود]] ۽ [[وائلن]] جهڙن سازن سان گڏيل موسيقي (جگل بندي) پڻ پيش ڪئي، جنهن ۾ [[ولايت خان]]، [[امجد علي خان]] ۽ [[وي جي جوگ]] جهڙن مشهور موسيقارن سان سندس گڏيل پيشڪشون خاص طور مشهور ٿيون.&lt;ref&gt;{{Citation |title=استاد بسم الله خان : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF%20%D8%A8%D8%B3%D9%85%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%AE%D8%A7%D9%86 |access-date=2016-05-26 |archive-date=2019-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821065607/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF%20%D8%A8%D8%B3%D9%85%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%AE%D8%A7%D9%86 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

بسم الله خان کي پنهنجي فني خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي قومي ۽ بين الاقوامي اعزاز مليا. انهن ۾ [[سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي ايوارڊ]]، [[پدم شري]]، [[پدم ڀوشن]]، [[پدم وڀوشن]]، [[تانسين ايوارڊ]] ۽ مختلف يونيورسٽين جون اعزازي ڊاڪٽريٽون شامل آهن. 2001ع ۾ کيس ڀارت جو اعليٰ ترين شهري اعزاز [[ڀارت رتنا]] عطا ڪيو ويو، جنهن سان هو [[ايم. ايس. سبلڪشمي]] ۽ [[روي شنڪر]] کان پوءِ هي اعزاز حاصل ڪندڙ ٽيون ڀارتي ڪلاسيڪي موسيقار بڻيو.&lt;ref name=&quot;ITC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Remembering Ustad Bismillah Khan|url=https://newsd.in/remembering-ustad-bismillah-khan-on-his-105th-birth-anniversary-lesser-known-facts-about-the-shehnai-maestro/|work=Newsd.in|date=20 March 2021}}&lt;/ref&gt;

استاد بسم الله خان 21 آگسٽ 2006ع تي [[واراڻسي]] ۾ وفات ڪئي. سندس وفات تي ڀارت ۾ قومي سوڳ جو اعلان ڪيو ويو. اڄ به کيس شهنائيءَ جي تاريخ جو سڀ کان اثرائتو ۽ مشهور فنڪار تصور ڪيو وڃي ٿو، جنهن هن ساز کي عالمي موسيقيءَ ۾ مستقل مقام ڏياريو.

==ذاتي زندگي==

استاد بسم الله خان جو اصل نالو '''قمرالدين خان''' هو. سندس پيدائش 21 مارچ 1916ع تي [[ڊمراون]]، [[بيهار]]، [[برطانوي هندستان]] ۾ هڪ روايتي مسلمان موسيقار خاندان ۾ ٿي. هو پيغمبر بخش خان ۽ مٺن بائي جو ٻيو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;The Guardian&quot;&gt;{{cite news|last1=Massey|first1=Reginald|title=Bismillah Khan|url=https://www.theguardian.com/news/2006/aug/22/guardianobituaries.india|access-date=15 May 2026|work=The Guardian|date=22 August 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160618080516/http://www.theguardian.com/news/2006/aug/22/guardianobituaries.india|archive-date=18 June 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ITC&quot;&gt;{{cite web|title=Ustad Bismillah Khan passed away|url=http://www.itcsra.org/sra_news_views/obituary/bismillah_khan.html|website=ITC Sangeet Research Academy|access-date=15 May 2026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807160255/http://www.itcsra.org/sra_news_views/obituary/bismillah_khan.html|archive-date=7 August 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=b/&gt; سندس والد ڊمراون راج جي مهاراجا ڪيشو پرساد سنگهه جي درٻار ۾ درٻاري موسيقار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏا استاد سالار حسين خان ۽ رسول بخش خان پڻ شهنائي نواز هئا.&lt;ref name=&quot;The Guardian&quot; /&gt;

پيدائش وقت سندس نالو '''قمرالدين''' رکيو ويو، جيڪو سندس وڏي ڀاءُ شمس الدين جي نالي سان هم آهنگ هو. روايت موجب، جڏهن سندس ڏاڏي رسول بخش خان نئين ڄاول ٻار کي ڏٺو ته هن &quot;بسم الله&quot; چيو، جنهن کان پوءِ هو '''بسم الله خان''' جي نالي سان مشهور ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Independent&quot;&gt;{{cite news|last=Hunt|first=Ken|date=22 August 2006|title=Virtuoso musician who introduced the shehnai to a global audience|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/bismillah-khan-412865.html|url-status=dead|access-date=15 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219221300/http://www.independent.co.uk/news/obituaries/bismillah-khan-412865.html|archive-date=19 December 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ITC&quot;/&gt;

چوڏهن سالن جي عمر ۾ هو پنهنجي مامي [[علي بخش]] سان گڏ [[الله آباد]] ۾ ٿيل موسيقي ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي. هن نوجوانيءَ ۾ روزانو [[گنگا ندي]] جي ڪناري تي شهنائيءَ جي مشق ڪندو هو، جنهن سندس فني مهارت کي وڌيڪ نکاريو.&lt;ref name=&quot;rupa&quot;&gt;''Bismillah Khan: The Shehnai Maestro'' by Neeraja Poddar, Rupa &amp; Co., New Delhi, 2004.&lt;/ref&gt;

بسم الله خان پنهنجي فني زندگيءَ جي شروعات مختلف موسيقي محفلن ۾ شهنائي وڄائڻ سان ڪئي. کيس پهرين وڏي شهرت 1937ع ۾ [[ڪولڪاتا]] ۾ منعقد ٿيل ''آل انڊيا ميوزڪ ڪانفرنس'' ۾ شهنائي وڄائڻ کان پوءِ حاصل ٿي، جتي سندس ڪارڪردگيءَ کي موسيقيءَ جي حلقن ۾ وڏي مڃتا ملي. هن پيشڪش شهنائيءَ کي هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ نمايان مقام ڏيارڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ان کان پوءِ هن دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪيو.&lt;ref name=b/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Hossein|first1=Iftikhar|title=Bismillah Khan The Shehnai Maestro|url=https://www.observerbd.com/news.php?id=189361#|work=The Daily Observer|date=21 March 2019}}&lt;/ref&gt;

==شاگرد==

استاد بسم الله خان پنهنجي غيرمعمولي فن کي [[ڪاشي وشوناٿ مندر]] جي روحاني برڪتن سان منسوب ڪندا هئا ۽ سندن خيال هو ته موسيقيءَ جو اصل ڪمال مڪمل طور تي ڪنهن کي سيکاري نٿو سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/a-dying-fall-4519457/|title=A Dying Fall: Is the shehnai on its way out?|date=12 February 2017|work=The Indian Express|access-date=15 May 2026|language=en-US|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305202732/http://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/a-dying-fall-4519457/|archive-date=5 March 2018}}&lt;/ref&gt; انهيءَ سبب هو تمام گهٽ شاگرد قبول ڪندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال هو ته فن جي رڳو ٿوري ڄاڻ منتقل ڪرڻ سان شاگرد مڪمل مهارت حاصل نه ڪري سگهندا.

سندن نمايان شاگردن مان هڪ [[پنڊت شيليش ڀگوت]] هو، جنهن لڳ ڀڳ چاليهه سال بسم الله خان جي تربيت هيٺ شهنائي سکيو. بسم الله خان پاڻ کيس &quot;ٻيو بسم الله&quot; جو لقب ڏنو هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ٻين مشهور شاگردن ۾ [[پدم شري]] ايوارڊ يافته [[پنڊت ايس. باليش ڀاجنتري]] شامل آهي، جيڪو &quot;ڏکڻ ڀارت جو بسم الله خان&quot; جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news|work=Deccan Herald|author=PTI|title=S Ballesh Bhajantri, one of Khan's earliest disciples|url=https://www.deccanherald.com/india/bismillah-khans-birth-anniversary-at-its-peak-in-the-hands-of-the-ustad-shehnai-seeks-lost-glory-3456425|access-date=15 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Lalithaa Krishnan|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/clear-and-sparkling/article6079.ece|title=Clear and sparkling|newspaper=The Hindu|date=20 August 2009|access-date=11 October 2020|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102192232/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/clear-and-sparkling/article6079.ece|archive-date=2 January 2014}}&lt;/ref&gt; سندس پٽ [[ڪرشنا باليش ڀاجنتري]] پڻ ڪجهه عرصو بسم الله خان کان سکيا حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ شهنائي نواز جي حيثيت سان شهرت ماڻي.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Sawai Gandharva Society|title=Surmani Krishna Ballesh|url=http://sawaigandharvabhimsenmahotsav.com/surmani-krishna-ballesh|work=Sawai Gandharva Bhimsen Festival|date=7 December 2016|access-date=11 June 2019|archive-date=23 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223182142/http://sawaigandharvabhimsenmahotsav.com/surmani-krishna-ballesh|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tansenacademy.com/drkrishna-ballesh|title=Our Guru – Surmani Dr. Krishna Ballesh|date=23 May 2019|work=Tansen Academy|access-date=11 June 2019}}&lt;/ref&gt;

بسم الله خان پنهنجي پٽن [[ناظم حسين]]، زمين حسين ۽ نير حسين کي پڻ شهنائيءَ جي تربيت ڏني، جن پنهنجي والد جي موسيقيءَ جي روايت کي اڳتي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Ustads-son-chosen-to-carry-on-his-legacy/articleshow/1920948.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20140111161533/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-08-23/india/27823956_1_shehnai-nayyar-bismillah-khan|url-status=dead|archive-date=11 January 2014|title=Ustad's son chosen to carry on his legacy|date=23 August 2006|work=The Times of India|access-date=15 May 2026}}&lt;/ref&gt;

==وفات==

مارچ 2006ع ۾ استاد بسم الله خان جي طبيعت خراب ٿي وئي، جنهن کان پوءِ 17 مارچ تي کين [[واراڻسي]] جي [[هيريٽيج اسپتال]] ۾ علاج لاءِ داخل ڪيو ويو. پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ هن اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو [[انڊيا گيٽ]] تي وڃي وطن جي شهيدن کي شهنائيءَ ذريعي ڀيٽا پيش ڪري، پر اها خواهش پوري نه ٿي سگهي.&lt;ref name=b/&gt;

21 آگسٽ 2006ع تي 90 ورهين جي عمر ۾ دل جي دوري سبب سندس وفات ٿي وئي.&lt;ref name=b/&gt; سندس وفات تي [[ڀارت حڪومت]] هڪ ڏينهن جي قومي سوڳ جو اعلان ڪيو. سرڪاري اعزاز سان [[ڀارتي فوج]] جي 21 توپن جي سلامي پيش ڪرڻ کان پوءِ سندس جنازي کي وارانسي جي قديم ''فاطمان'' قبرستان ۾ هڪ [[نيم]] جي وڻ هيٺ، سندس محبوب شهنائي سان گڏ دفنايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=India mourns legendary musician|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/5272134.stm|work=BBC News|date=21 August 2006|access-date=11 October 2020|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061004184615/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5272134.stm|archive-date=4 October 2006|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

==ورثو==

[[File:Shehnai maestro Ustad Bismillah Khan calls on the Prime Minister Dr. Manmohan Singh, in New Delhi on September 30, 2004.jpg|thumb|استاد بسم الله خان 30 سيپٽمبر 2004ع تي ڀارت جي وزيراعظم [[منموهن سنگهه]] سان ملاقات دوران]]
[[File:Bismillah Khan 2008 stamp of India.jpg|thumb|2008ع ۾ جاري ڪيل ڀارتي يادگاري ٽپال ٽڪيٽ تي استاد بسم الله خان]]
[[File:Bharat Ratna Ustad Bismillah Khan Marg.jpg|thumb|[[حيدرآباد (تلنگانا)|حيدرآباد]] ۾ استاد بسم الله خان جي نالي سان منسوب گهٽي]]

استاد بسم الله خان جي ياد ۾ [[سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي]]، [[نئين دهلي]]، 2006ع ۾ '''[[استاد بسم الله خان يووا پرسڪار]]''' جو بنياد وڌو. هي اعزاز موسيقي، ناٽڪ ۽ رقص جي شعبن ۾ نمايان ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ نوجوان فنڪارن کي ڏنو ويندو آهي. ان کان علاوه [[بيهار حڪومت]] سندس جنم ڀومي [[ڊمراون]] ۾ سندس نالي سان عجائب گهر، ٽائون هال ۽ لائبريري قائم ڪرڻ سان گڏ سندس مڪمل قد جي مجسمي جي تنصيب جي تجويز پڻ پيش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ustad Bismillah Khan's Birthplace in Bihar faces wrath of negligence|url=http://news.biharprabha.com/2014/04/ustad-bismillah-khans-birthplace-in-bihar-faces-wrath-of-negligence/|work=IANS|publisher=news.biharprabha.com|access-date=15 April 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140416062630/http://news.biharprabha.com/2014/04/ustad-bismillah-khans-birthplace-in-bihar-faces-wrath-of-negligence/|archive-date=16 April 2014}}&lt;/ref&gt;

21 مارچ 2018ع تي سندس 102هين جنم ڏينهن جي موقعي تي [[گوگل]] پنهنجي ڀارتي هوم پيج تي سندس اعزاز ۾ هڪ خاص [[گوگل ڊوڊل]] جاري ڪيو، جنهن ذريعي سندس موسيقيءَ جي خدمتن کي خراج تحسين پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/trending/google-doodle-celebrates-shehnai-maestro-ustad-bismillah-khan-on-birth-anniversary-5105320/|title=Ustad Bismillah Khan feted in Google Doodle celebrating shehnai maestro's birth anniversary|date=21 March 2018|work=The Indian Express|access-date=15 May 2026|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321130613/http://indianexpress.com/article/trending/google-doodle-celebrates-shehnai-maestro-ustad-bismillah-khan-on-birth-anniversary-5105320/|archive-date=21 March 2018}}&lt;/ref&gt;

استاد بسم الله خان جي موسيقيءَ جو اثر عالمي فنڪارن تي پڻ پيو. دستاويزي فلم ''Eric Clapton: Life in 12 Bars'' ۾ برطانوي گٽارسٽ [[ايرڪ ڪليپٽن]] اعتراف ڪيو آهي ته بسم الله خان سندس موسيقيءَ جي اهم اثرن مان هڪ هئا، ۽ هن پنهنجي گٽار ذريعي شهنائيءَ جي آواز ۽ انداز جي نقالي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;Eric Clapton: Life in 12 Bars&lt;/ref&gt;

==عوامي ثقافت ۾==

استاد بسم الله خان جو ڀارتي فلمي صنعت سان پڻ محدود تعلق رهيو. هن [[ڪناڊا ٻولي]] جي مشهور فلم ''[[سنادي اپنا]]'' ۾ اداڪار [[راج ڪمار]] جي ڪردار &quot;اپنا&quot; لاءِ شهنائي وڄائي، جيڪا وڏي ڪاميابي ماڻي.&lt;ref name=b/&gt; ان کان علاوه هن نامور هدايتڪار [[ستيه جيت راءِ]] جي فلم ''[[جلسا گهر]]'' ۾ مختصر اداڪاري پڻ ڪئي، جڏهن ته [[وجي ڀٽ]] جي 1959ع واري فلم ''[[گونج اُٺي شهنائي]]'' لاءِ به شهنائيءَ جي دُنون وڄايائين.&lt;ref name=b/&gt;

1989ع ۾ مشهور فلمساز [[گوتم گھوش]] سندس زندگي ۽ فني سفر تي ٻڌل دستاويزي فلم ''[[سنگ ميل سي ملاقات]]'' هدايت ڪئي، جنهن ۾ بسم الله خان جي موسيقيءَ ۽ شخصيت تي روشني وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;rupa&quot; /&gt;

هدايتڪار [[امتياز علي]] جي 2011ع واري فلم ''[[راڪ اسٽار (2011ع جي فلم)|راڪ اسٽار]]'' ۾ [[شمي ڪپور]] پاران ادا ڪيل ڪردار &quot;استاد جميل خان&quot; جزوي طور استاد بسم الله خان جي شخصيت ۽ فن کان متاثر هو.&lt;ref name=&quot;rupa&quot; /&gt;

==اعزاز ۽ مڃتا==

===اعزاز===

* [[ڀارت رتنا]]، ڀارت جو اعليٰ ترين شهري اعزاز (2001ع)&lt;ref name=&quot;ITC&quot;/&gt;
* [[سواتي سنگيت پرسڪار]]، [[ڪيرالا حڪومت]] (1998ع)&lt;ref name=&quot;Bismillah Khan&quot;&gt;{{cite news|last=hindu.com|title=National Events in 1998|url=http://hindu.com/thehindu/revents/01/19980199.htm|access-date=17 October 2013|newspaper=The Hindu|date=4 December 1998|archive-date=29 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130129102354/http://hindu.com/thehindu/revents/01/19980199.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[ٽي چوڊيا نيشنل ايوارڊ]]، [[ڪرناٽڪ حڪومت]] (1995ع)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=List of recipients of T Chaudaiah National Awards|url=https://www.karnataka.gov.in/page/Awards/State+Awards/T+Choudayya+National+Awards/en|access-date=2021-03-28}}&lt;/ref&gt;
* [[سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي]] جي فيلوشپ (1994ع)&lt;ref name=&quot;ITC&quot;/&gt;
* طهار موسيقه ايوارڊ، [[ايران]] (1992ع)
* [[پدم وڀوشن]]، ڀارت جو ٻيون اعليٰ ترين شهري اعزاز (1980ع)&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|title=Padma Awards|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|date=2015|access-date=15 May 2026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|archive-date=15 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ITC&quot;/&gt;
* [[پدم ڀوشن]] (1968ع)&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ITC&quot;/&gt;
* [[پدم شري]] (1961ع)&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;/&gt;
* [[سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي ايوارڊ]] (1956ع)&lt;ref name=&quot;ITC&quot;/&gt;
* [[تانسين ايوارڊ]]، [[مڌيه پرديش]] حڪومت
* 1937ع ۾ [[ڪولڪاتا]] ۾ ٿيل آل انڊيا ميوزڪ ڪانفرنس ۾ ٽي تمغا حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;ITC&quot;/&gt;

===مڃتا===

استاد بسم الله خان کي هيٺين يونيورسٽين پاران اعزازي ڊاڪٽريٽون ڏنيون ويون:

* [[بنارس هندو يونيورسٽي]]، [[واراڻسي]]&lt;ref name=&quot;ITC&quot;/&gt;
* [[وشو ڀارتي يونيورسٽي]]، [[شانتي نڪيتن]]&lt;ref name=&quot;ITC&quot;/&gt;

ٻيون اهم مڃتا:

* ڀارت جي پهرين [[آزادي جو ڏينهن (ڀارت)|آزادي واري ڏينهن]] (15 آگسٽ 1947ع) تي [[لال قلعو|لال قلعي]] ۾ شهنائي وڄائڻ لاءِ ان وقت جي وزيراعظم [[جواهر لعل نهرو]] پاران خصوصي دعوت ڏني وئي.&lt;ref name=REDIFFUBK2&gt;{{cite web|title=Standard IX Textbook – Step to English, Chapter 13: Shehnai Maestro Bismillah Khan|publisher=National Council for Education Research and Training|url=http://www.ncert.nic.in/textbooks/IX/step_to_eng_TextBook/Chapter%2013.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20060927074354/http://www.ncert.nic.in/textbooks/IX/step_to_eng_TextBook/Chapter%2013.pdf|archive-date=27 September 2006|access-date=11 October 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[مونٽريال]] ۾ منعقد ٿيل [[ايڪسپو 67]] عالمي نمائش ۾ شرڪت ڪئي.
* [[ڪانز فلم ميلو|ڪانز آرٽ فيسٽيول]] ۾ شرڪت ڪئي.
* [[اوساڪا]] واپاري نمائش ۾ ڀارت جي نمائندگي ڪئي.
* [[انڊيا پوسٽ]] 21 آگسٽ 2008ع تي سندس ياد ۾ 5 رپين جي يادگاري ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.
* سندس 102هين جنم ڏينهن (21 مارچ 2018ع) تي [[گوگل]] پنهنجي [[گوگل ڊوڊل]] ذريعي کيس خراج تحسين پيش ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/entertainment/google-doodle-celebrates-renowned-shehnai-player-ustad-bismillah-khan-on-his-102th-birthday-4398935.html|title=Google Doodle celebrates renowned shehnai player Ustad Bismillah Khan on his 102th birthday|work=Firstpost|access-date=15 May 2026|language=en-US|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407190210/https://www.firstpost.com/entertainment/google-doodle-celebrates-renowned-shehnai-player-ustad-bismillah-khan-on-his-102th-birthday-4398935.html|archive-date=7 April 2018}}&lt;/ref&gt;

==چونڊ موسيقياتي ڪارناما==

===البم===

* ''[[سنادي اپنا]]'' – فلم ۾ [[راج ڪمار]] جي ڪردار لاءِ شهنائي وڄائي.
* ''[[گونج اُٺي شهنائي]]'' (1959ع) – فلم ۾ [[راجيندر ڪمار]] جي ڪردار لاءِ سڄي فلم دوران شهنائيءَ جون دُنون پيش ڪيون.
* ''Maestro's Choice'' (فيبروري 1994ع)
* ''Megh Malhar, Vol. 4'' (سيپٽمبر 1994ع) – هن البم جو ٻيو حصو [[ڪشوري آمونڪر]] پاران پيش ڪيو ويو.
* ''Live at the Queen Elizabeth Hall'' (سيپٽمبر 2000ع)
* ''Live in London, Vol. 2'' (سيپٽمبر 2000ع)
* ''Immortal Series''

===شريڪ فنڪار طور===

* ''[[دي رف گائيڊ ٽُ دي ميوزڪ آف انڊيا اينڊ پاڪستان]]'' (1996ع، [[ورلڊ ميوزڪ نيٽ ورڪ]])

==وڌيڪ مطالعو==

* [http://www.varanasi.org.in/bismillah-khan بسم الله خان جي سوانح] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250324203555/https://www.varanasi.org.in/bismillah-khan |date=2025-03-24 }} – [[واراڻسي]] بابت ويب سائيٽ.
* ''[[سنگ ميل سي ملاقات]]'' – [[گوتم گھوش]] جي هدايت هيٺ 1989ع ۾ تيار ڪيل استاد بسم الله خان بابت دستاويزي فلم.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=j5HHWzb2Z8o |title=Ustad Bismillah Khan ATTENDED Pt. Shailesh Bhagwat's Shehnai Concert |date=2010-03-16 |type=Video |access-date=2025-06-06 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* [https://www.youtube.com/live/W8cKXAfBh6U?si=YguZ2_OusOXC4RIj ''Virasat-E-Bismillah: An Ode to Bharat Ratna Ustad Bismillah Khan''] – استاد بسم الله خان جي ورثي بابت وڊيو پيشڪش.
* [https://www.punjabkesari.com/editorial/shehnais-letter-to-ustad-bismillah-khan/ ''Shehnai Ka Khat Ustad Bismillah Ke Naam''] – استاد بسم الله خان بابت اداريي مضمون.

==سوانح عمريون==

* ''Bismillah Khan: The Shehnai Maestro''، ليکڪ: نيرجا پوڊار. روپا اينڊ ڪمپني، 2018ع. {{ISBN|81-291-0351-6}}
* ''Monograph on Shehnai Maestro Bismillah Khan''، ليکڪ: امر جيوتي، شِو ناٿ جھا، آلوڪ جين ۽ انجلي سنها. نينا جھا ۽ شِو ناٿ جھا، 2019ع. {{ISBN|9788175256408}}
* ''Bismillah Khan and Banaras: The Seat of Shehnai''، ليکڪ: [[ريتا گنگولي]]. سدهي بڪس، 1994ع.
* ''[https://books.google.com/books?id=2NENRiXN8UgC&amp;q=bismillah+khan Shahnai Vadak Ustad Bismillah Khan]''، ليکڪ: مرلي منوهر شريواستو. پربھات پرڪاشن، 2009ع. {{ISBN|9788173157356}}
* ''Bismillah Khan: The Maestro from Benaras''، ليکڪ: جوهي سنها. نِيوگي بڪس، 2011ع. {{ISBN|978-81-89738-91-4}}
* ''Naubatkhane Mein Ibadat''، ليکڪ: يتيندر مشرا. [[اين سي اي آر ٽي]] جي [[هندي ٻولي|هندي]] درسي ڪتاب (ڏهين جماعت) جو هڪ باب.
* [[اين سي اي آر ٽي]] جي نائين جماعت جي [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] درسي ڪتاب ۾ ''The Sound of Music'' عنوان واري باب ۾ استاد بسم الله خان جي زندگي ۽ فن تي تفصيلي مواد شامل آهي.

== حوالا ==
{{حوالا}}

==خارجي ڳنڍڻا==

{{Commons category|Bismillah Khan}}
{{Wikiquote|Bismillah Khan}}

* {{IMDb name|id=0451190|name=استاد بسم الله خان}}
* [https://web.archive.org/web/20120211160242/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-08-21/india/27808852_1_half-mast-ustad-bismillah-khan-state-funeral استاد بسم الله خان جي وفات تي قومي سوڳ] – ''[[ٽائمز آف انڊيا]]''.
* [https://web.archive.org/web/20140102194104/http://www.indianstage.in/EventDetails.do?eventId=5566#.UtJ13NncbN0 استاد بسم الله خان بابت تقريب].
* [https://elinepa.org/homage-to-ustad-bismillah-khan/ استاد بسم الله خان کي ڀيٽا] – elinepa.org.

{{ڀارت رتنا}}
{{پدم وڀوشن}}
{{پدم ڀوشن}}
{{سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي فيلوشپ}}
{{پدم شري}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:خان، بسم الله}}

[[زمرو:1916ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2006ع جون وفاتون]]
[[زمرو:بڪسار ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:شهنائي نواز]]
[[زمرو:هندستاني ڪلاسيڪي موسيقار]]
[[زمرو:بيهار جا موسيقار]]
[[زمرو:واراڻسي جا موسيقار]]
[[زمرو:ڀارتي شيعا مسلمان]]
[[زمرو:پدم ڀوشن حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:پدم شري حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:پدم وڀوشن حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي ايوارڊ حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:ڀارت رتنا حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا ڀارتي موسيقار]]
[[زمرو:پٺاڻ نسل جا ڀارتي ماڻهو]]
[[زمرو:سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي فيلوشپ حاصل ڪندڙ]]


[[زمرو:فن ۾ پدما شري حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:1916ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>1gzmfrsvzgr6jzdtyxsvi5i5514yt1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايمنسٽي انٽرنيشنل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22726</id>
    <revision>
      <id>401291</id>
      <parentid>399862</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T00:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100503" sha1="ndyy8i2thq2i6lusqz1gt6blwe0hlrh" xml:space="preserve">
{{Infobox organization
|name  = ايمنسٽي انٽرنيشنل
|logo  =
|motto = ''اوندهه کي پِٽڻ کان هڪ ڏيئو ٻارڻ وڌيڪ بهتر آهي.''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.amnesty.ca/about/history/history_of_amnesty_international/meaning_of_the_Amnesty_candle.php|title=History – The Meaning of the Amnesty Candle|publisher=Amnesty International|access-date=4 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080618203138/http://www.amnesty.ca/about/history/history_of_the_Amnesty_candle.php|archive-date=18 June 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|type  = غير منافع بخش&lt;br /&gt;غير سرڪاري تنظيم
|founded            = جولاءِ 1961ع، [[برطانيه]] ۾ [[پيٽر بيننسن]] پاران
|location           = سڄي دنيا
|headquarters       = [[لنڊن]]، [[برطانيه]]
|key_people         = [[سليل شيٽي]] (سيڪريٽري جنرل)
|fields             = [[سماجي انصاف]]، خط لکڻ جون مهمون، ۽ انساني حقن بابت آگاهي
|services           = انساني حقن جو تحفظ
|num_members        = 70 لک کان وڌيڪ ميمبر ۽ حامي&lt;ref name=&quot;whoai&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.amnesty.org/en/who-we-are |title=Who we are |publisher=Amnesty International |access-date=16 March 2015}}&lt;/ref&gt;
|homepage           = {{URL|www.amnesty.org}}
}}

[[File:Marche des fiertés rouen 20190504 - amnesty international.jpg|280px|thumb|ايمنسٽي انٽرنيشنل جي مهم]]

'''ايمنسٽي انٽرنيشنل''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Amnesty International'''}} هڪ بين الاقوامي غير سرڪاري تنظيم (اين جي او) آهي، جيڪا انساني حقن جي عالمي پڌرنامي ۽ ٻين بين الاقوامي انساني حقن جي معيارن موجب انساني حقن جي تحفظ ۽ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿي. ان جو مرڪزي دفتر پڻ لنڊن، برطانيا ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=ايمنسٽي انٽرنيشنل : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%BD%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D9%BD%D8%B1%D9%86%D9%8A%D8%B4%D9%86%D9%84 |access-date=2016-06-08 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409100702/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%BD%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D9%BD%D8%B1%D9%86%D9%8A%D8%B4%D9%86%D9%84 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ھن تنظيم کي مختصر طور '''ايمنسٽي''' يا '''AI''' پڻ چيو ويندو آهي) هڪ بين الاقوامي غير سرڪاري تنظيم (اين جي او) آهي، جيڪا انساني حقن جي تحفظ ۽ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿي. تنظيم موجب، ان جا سڄي دنيا ۾ هڪ ڪروڙ (ڏهن ملين) کان وڌيڪ ميمبر ۽ حامي موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Who we are |url=https://www.amnesty.org/en/who-we-are/ |website=Amnesty International |access-date=16 March 2015}}&lt;/ref&gt;
تنظيم جو اعلانيل مقصد اهڙي دنيا لاءِ مهم هلائڻ آهي، جنهن ۾ هر ماڻهو کي [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] ۽ ٻين بين الاقوامي انساني حقن جي دستاويزن ۾ بيان ڪيل سڀئي انساني حق حاصل هجن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Amnesty International's Statute |url=https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2021/05/POL2072052021ENGLISH.pdf |website=Amnesty International}}&lt;/ref&gt; انساني حقن بابت تحقيق، مهمن ۽ عالمي سطح تي حوالو بڻجڻ سبب ايمنسٽي انٽرنيشنل انساني حقن جي شعبي ۾ هڪ نمايان تنظيم طور سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wong |first=Wendy |title=Internal Affairs: How the Structure of NGOs Transforms Human Rights |publisher=Cornell University Press |year=2012 |page=84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Srivastava |first=Swati |chapter=Shadowing for Human Rights through Amnesty International |title=Hybrid Sovereignty in World Politics |publisher=Cambridge University Press |year=2022 |pages=185–228}}&lt;/ref&gt;
تنظيم جي قيام جو پس منظر پورچوگال ۾ سياسي قيدين سان لاڳاپيل هڪ واقعي سان جڙيل آهي. ان واقعي کان متاثر ٿي پيٽر بيننسن 28 مئي 1961ع تي ''دي آبزرور'' ۾ '''وساريل قيدي''' (''دي فرگاٽن پرزنرز'') عنوان سان مضمون شايع ڪيو، جنهن ۾ دنيا جي ماڻهن کي ضمير جي قيدين جي حقن ۾ پرامن مهم هلائڻ جي اپيل ڪئي وئي. ان مهم کي عالمي سطح تي وڏي پذيرائي ملي، جنهن کان پوءِ مختلف ملڪن ۾ رضاڪار گروپ قائم ٿيا ۽ ايمنسٽي انٽرنيشنل جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=ايمنسٽي انٽرنيشنل : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%BD%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D9%BD%D8%B1%D9%86%D9%8A%D8%B4%D9%86%D9%84 |access-date=2016-06-08 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409100702/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%BD%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D9%BD%D8%B1%D9%86%D9%8A%D8%B4%D9%86%D9%84 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ڪتاب: سياست، سماج ۽ آزادي&lt;/ref&gt;
ايمنسٽي انٽرنيشنل جو بنياد جولاءِ 1961ع ۾ لنڊن ۾ برطانوي وڪيل [[پيٽر بيننسن]] وڌو. تنظيم جي ٻين بانين ۾ [[ايرڪ بيڪر]] ۽ [[شان ميڪ برائيڊ]] شامل هئا. تنظيم جي قيام جو محرڪ پيٽر بيننسن جو مشهور مضمون '''''The Forgotten Prisoners''''' (''وساريل قيدي'') هو، جيڪو 28 مئي 1961ع تي برطانوي اخبار ''The Observer'' ۾ شايع ٿيو. هن مضمون ۾ پرتگال جي ٻن شاگردن ۽ ٻين سياسي قيدين جو ذڪر ڪندي دنيا جي ماڻهن کي ضمير جي قيدين جي حمايت ڪرڻ جي اپيل ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Benenson |first=Peter |title=The Forgotten Prisoners |newspaper=The Observer |date=28 May 1961}}&lt;/ref&gt;

شروعاتي دور ۾ تنظيم جو ڌيان '''ضمير جي قيدين''' جي آزاديءَ تي مرڪوز هو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[شان ميڪ برائيڊ]] ۽ [[مارٽن اينالس]] جي اڳواڻي دوران تنظيم جي سرگرمين ۾ واڌ آئي ۽ ان ۾ انصاف جي ناڪامين، تشدد، جبري گمشدگين ۽ ٻين انساني حقن جي ڀڃڪڙين کي پڻ شامل ڪيو ويو. 1977ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل کي انساني حقن جي تحفظ لاءِ ڪيل خدمتن جي اعتراف طور '''نوبل امن انعام''' سان نوازيو ويو. بعد وارن سالن ۾ [[ٿامس هيماربرگ]]، [[پيئر ساني]] ۽ [[آئرين خان]] تنظيم جا سيڪريٽري جنرل رهيا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lecture Thomas Hammarberg |website=Leiden University |date=16 December 2016}}&lt;/ref&gt;


ايمنسٽي انٽرنيشنل جو بنيادي مقصد انساني حقن جي تحفظ ۽ واڌاري لاءِ ڪم ڪرڻ آهي. تنظيم خاص طور ضمير جي قيدين جي آزادي، سياسي قيدين لاءِ منصفاڻن مقدمن، تشدد جي خاتمي، جبري گمشدگين، عدالت کان ٻاهر قتلن، موت جي سزا جي مخالفت، عورتن، ٻارن، پناهگيرن ۽ ٻين ڪمزور طبقن جي حقن جي تحفظ لاءِ مهم هلائيندي آهي. تنظيم حڪومتن کان انساني حقن بابت بين الاقوامي ذميوارين تي عمل ڪرڻ جو مطالبو ڪندي آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=ايمنسٽي انٽرنيشنل : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%BD%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D9%BD%D8%B1%D9%86%D9%8A%D8%B4%D9%86%D9%84 |access-date=2016-06-08 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409100702/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%BD%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D9%BD%D8%B1%D9%86%D9%8A%D8%B4%D9%86%D9%84 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;روزاني عوامي آواز – 16 سيپٽمبر 1998ع&lt;/ref&gt;
تنظيم تحقيقاتي رپورٽون شايع ڪري ٿي، عوامي آگاهي مهمون هلائي ٿي، حڪومتن ۽ بين الاقوامي ادارن سان خط و ڪتابت ڪري ٿي ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين خلاف عالمي مهمون منظم ڪري ٿي. 1972ع ۾ تشدد جي خاتمي لاءِ عالمي مهم ۽ 1977ع ۾ موت جي سزا جي خاتمي لاءِ عالمي مهم ان جي نمايان مهمن مان شمار ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Citation |title=ايمنسٽي انٽرنيشنل : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%BD%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D9%BD%D8%B1%D9%86%D9%8A%D8%B4%D9%86%D9%84 |access-date=2016-06-08 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409100702/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%BD%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D9%BD%D8%B1%D9%86%D9%8A%D8%B4%D9%86%D9%84 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ڪتاب: سياست، سماج ۽ آزادي&lt;/ref&gt;
ايمنسٽي انٽرنيشنل سڄي دنيا ۾ انساني حقن جي تحفظ لاءِ مهمون هلائي ٿي. تنظيم انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت تحقيق ڪري ٿي، رپورٽون شايع ڪري ٿي، عوامي آگاهي مهمون هلائي ٿي، حڪومتن ۽ بين الاقوامي ادارن سان رابطا ڪري ٿي ۽ متاثر ماڻهن جي حقن جي حمايت لاءِ سڌي اپيلون ۽ لابنگ پڻ ڪندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Amnesty International |website=Human Rights Channel}}&lt;/ref&gt;
تنظيم جي انتظامي ڍانچي ۾ بين الاقوامي ڪونسل، بين الاقوامي بورڊ (اڳوڻي بين الاقوامي انتظامي ڪميٽي) ۽ بين الاقوامي سيڪريٽريٽ شامل آهن. بين الاقوامي ڪونسل پاليسي ساز ادارو آهي، جڏهن ته بين الاقوامي سيڪريٽريٽ روزاني انتظامي ۽ تحقيقي ذميواريون نڀائيندو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=ايمنسٽي انٽرنيشنل : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%BD%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D9%BD%D8%B1%D9%86%D9%8A%D8%B4%D9%86%D9%84 |access-date=2016-06-08 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409100702/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%BD%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D9%BD%D8%B1%D9%86%D9%8A%D8%B4%D9%86%D9%84 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
ايمنسٽي انٽرنيشنل جي ڪجهه موقفن تي وقت بوقت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. مثال طور فلسطيني پناهگيرن جي واپسي جي حق بابت ان جي موقف ۽ افغانستان ۽ عراق جي جنگن دوران آمريڪا ۽ برطانيا جي پاليسين تي ڪيل تنقيد مختلف سياسي حلقن ۾ بحث جو موضوع رهي آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=ڪيئن، ڪڏهن ۽ ڪِٿي؟ |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=279#14264 |access-date=2016-08-26 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912085620/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=279#14264 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
انساني حقن جي تحفظ لاءِ خدمتن جي اعتراف طور ايمنسٽي انٽرنيشنل کي 1977ع ۾ '''نوبل امن انعام''' سان نوازيو ويو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=ايمنسٽي انٽرنيشنل : (Sindhianaسنڌيانا) |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%BD%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D9%BD%D8%B1%D9%86%D9%8A%D8%B4%D9%86%D9%84 |access-date=2016-06-08 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409100702/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%BD%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D9%BD%D8%B1%D9%86%D9%8A%D8%B4%D9%86%D9%84 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==

=== قيام  ===

19 نومبر 1960ع تي برطانوي وڪيل [[پيٽر بيننسن]] هڪ خبر پڙهي، جنهن ۾ ڄاڻايو ويو هو ته [[پورچوگال]] جي ٻن شاگردن کي رڳو آزاديءَ جي حق ۾ جام کڻڻ تي ست سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي آهي. ان واقعي کان متاثر ٿي هن اهو خيال پيش ڪيو ته عالمي راءِ عامه کي منظم ڪري ضمير جي قيدين جي حمايت ۾ مهم هلائجي، جنهن مان پوءِ ايمنسٽي انٽرنيشنل جو بنياد پيو.&lt;ref name=&quot;courrierinternational&quot;&gt;{{Lien web|url=https://www.courrierinternational.com/article/2013/06/13/1960-la-belle-legende-d-amnesty|titre=1960 – La belle légende d’Amnesty|auteur=Teresa Campos|date=13 juin 2013|site=Courrier International}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;livedeuxtimes&quot;&gt;{{Lien web|url=http://www.live2times.com/1962-creation-d-amnesty-international-e--9586/|titre=Naissance d'une nouvelle ONG : Amnesty International|auteur=Agnès Jésupret|date=12 août 2010|site=Live 2 Times}}&lt;/ref&gt;

پيٽر بيننسن جو مضمون '''''The Forgotten Prisoners''''' (''وساريل قيدي'')، جيڪو 28 مئي 1961ع تي شايع ٿيو، سڄي دنيا جي اخبارن ۾ وڏي پيماني تي ڇپيو.&lt;ref name=&quot;amnesty2&quot;&gt;{{Lien web|langue=en|url=http://www.amnestyusa.org/about-us/amnesty-50-years/peter-benenson-remembered/the-forgotten-prisoners-by-peter-benenson|titre=The Forgotten Prisoners|site=Amnesty}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;livedeuxtimes1&quot;&gt;{{Lien web|url=http://www.live2times.com/1961-the-observer-publie-l-appel-pour-l-amnistie-e--2872/|titre=The Observer publie &quot;l'appel pour l'amnistie&quot;|auteur=Marc-Olivier Alliot|date=1 janvier 2010|site=Live 2 Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lefigaro1&quot;&gt;{{Lien web|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2011/05/28/97001-20110528FILWWW00463-amnesty-international-fete-ses-50-ans.php|titre=Amnesty International fête ses 50 ans|date=28 mai 2011|site=Le Figaro}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;theguardian&quot;&gt;{{Lien web|langue=en|url=https://www.theguardian.com/world/2011/may/29/amnesty-international-marks-50th-birthday|titre=Amnesty International marks 50 years of fighting for free speech|auteur=Tracy McVeigh|date=29 mai 2011|site=The Guardian}}&lt;/ref&gt; هن اپيل جي نتيجي ۾ انساني حقن جي عالمي مهم لاءِ هڪ هزار کان وڌيڪ ماڻهن پنهنجي حمايت پيش ڪئي.&lt;ref name=&quot;lemonde2&quot;&gt;{{Lien web|url=https://www.lemonde.fr/idees/article/2011/06/02/amnesty-international-cinquante-ans-de-combat-contre-la-tyrannie-et-l-injustice_1530398_3232.html|titre=Amnesty International, cinquante ans de combat contre la tyrannie et l'injustice|auteur=Geneviève Garrigos|date=2 juin 2011|site=Le Monde}}&lt;/ref&gt;

5 جنوري 1961ع تي تيار ڪيل هڪ داخلي يادداشت ۾ پيٽر بيننسن وضاحت ڪئي ته سندس بنيادي مقصد رڳو سياسي قيدين جي آزادي نه، پر دنيا جي مختلف نظرين رکندڙ ماڻهن لاءِ اهڙو گڏيل بنياد پيدا ڪرڻ هو، جنهن تي اهي گڏجي انساني حقن جي تحفظ لاءِ ڪم ڪري سگهن. سندس خيال موجب، رضاڪارن جي جذبي کي منظم ڪرڻ ۽ ماڻهن کي مايوسي ۽ بي حسي مان ڪڍڻ، سياسي قيدين جي آزادي جيترو ئي اهم مقصد هو.&lt;ref&gt;{{article|langue=en|nom1=Buchanan |prénom1=Tom |date=2002 |titre='The Truth Will Set You Free': The Making of Amnesty International |url=https://www.jstor.org/stable/3180761 |journal=Journal of Contemporary History |volume=37 |numéro=4 |pages=575–597 |consulté le=2020-11-17}}&lt;/ref&gt;

پهرين سال جي پڄاڻي تائين تنظيم چار ملڪن ڏانهن پنهنجا نمائندا موڪليا، جيڪي قيدين جي حقن لاءِ ڪم ڪندا هئا، ۽ ان وقت تائين 210 قيدين جا ڪيس پنهنجي ذمي ورتا ويا. ساڳئي عرصي دوران ستن ملڪن ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل جون قومي شاخون پڻ قائم ٿيون.

تنظيم جي شروعات کان ئي غيرجانبداري ۽ سياسي آزادي جا اصول بنيادي حيثيت رکن ٿا. ان جون مهمون ڪنهن هڪ ملڪ يا سياسي بلاڪ تائين محدود نه رهيون، پر دنيا جي سڀني علائقن ۾ انساني حقن جي تحفظ ۽ متاثرين جي مدد تي برابر ڌيان ڏنو ويو.

1972ع ۾ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ تشدد جي وڌندڙ استعمال جي جواب ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل تشدد جي خاتمي لاءِ عالمي مهم شروع ڪئي. ان سلسلي ۾ ڊسمبر 1973ع ۾ [[پيرس]] ۾ تشدد بابت هڪ بين الاقوامي ڪانفرنس منعقد ٿي. ان کان پوءِ تنظيم جي اڳواڻ [[شان ميڪ برائيڊ]] کي 1974ع ۾ [[نوبل امن انعام]] سان نوازيو ويو. 1977ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل پاڻ به انساني حقن جي عالمي تحفظ لاءِ ڪيل خدمتن جي اعتراف طور [[نوبل امن انعام]] حاصل ڪيو، ۽ 1978ع ۾ تنظيم کي [[گڏيل قومون]] طرفان '''انساني حقن بابت گڏيل قومن جو انعام''' پڻ ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Article|langue=fr|titre=Les années 70|périodique=Amnesty International Belgique Francophone|date=2017|lire en ligne=https://www.amnesty.be/amnesty-qui-sommes-nous/l-histoire-d-amnesty/article/les-annees-70|consulté le=2017-12-12}}&lt;/ref&gt;

===1960ع وارو ڏهاڪو===
ايمنسٽي انٽرنيشنل جو بنياد جولاءِ 1961ع ۾ لنڊن ۾ انگريز بيرسٽر [[پيٽر بيننسن]] وڌو، جيڪو ان کان اڳ برطانيا جي قانوني سڌارن واري تنظيم ''JUSTICE'' جي بانين مان پڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Childs |editor-first=Peter |editor2-last=Storry |editor2-first=Mike |title=Encyclopedia of Contemporary British Culture |publisher=Routledge |year=2002 |pages=22–23}}&lt;/ref&gt; بيننسن پنهنجي دوست [[لوئس بلوم-ڪوپر]] کان گهڻو متاثر ٿيو، جيڪو سياسي قيدين جي حق ۾ هلندڙ مهم جي اڳواڻي ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=AGNI Online: Amnesty International: Myth and Reality by Linda Rabben |url=https://agnionline.bu.edu/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=McKinney |first=Seamus |title=Sir Louis Blom-Cooper: Campaigning lawyer had strong links with Northern Ireland |newspaper=The Irish News |date=29 September 2018}}&lt;/ref&gt;

پيٽر بيننسن جي پنهنجي بيان موجب، 19 نومبر 1960ع تي هو لنڊن انڊرگرائونڊ ريل ۾ سفر ڪري رهيو هو، جڏهن هن هڪ اخبار ۾ پڙهيو ته پورچوگال جي شهر ڪوئمبرا جي ٻن شاگردن کي رڳو &quot;آزاديءَ جي نالي سان جام کڻڻ&quot; جي الزام هيٺ ست سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keane |first=Elizabeth |title=An Irish Statesman and Revolutionary: The Nationalist and Internationalist Politics of Sean MacBride |publisher=I.B. Tauris |year=2006}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ محققن اهڙي خبر واري اصل اخبار جو ڪو ثبوت نه لڌو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sellars |first=Kirsten |chapter=Peter Benenson |editor-last=Forsythe |editor-first=David P. |title=The Encyclopaedia of Human Rights |publisher=Oxford University Press |year=2009 |pages=162–165}}&lt;/ref&gt; ان وقت پورچوگال تي [[انتونيو ڊي اوليويرا سالازار]] جي ''ايسٽادو نووو'' حڪومت هئي، جيڪا آمرانه ۽ سخت ڪميونسٽ مخالف هئي ۽ حڪومت جي مخالفن کي دٻائيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wheeler |first=Douglas L. |last2=Opello |first2=Walter C. |title=Historical Dictionary of Portugal |publisher=Scarecrow Press |year=2010 |page=xxvi}}&lt;/ref&gt;

بيننسن پنهنجي مشهور مضمون '''''The Forgotten Prisoners''''' (''وساريل قيدي'') ۾ لکيو:

{{Quote|
هفتي جي ڪنهن به ڏينهن اخبار کوليو ته دنيا جي ڪنهن نه ڪنهن حصي مان اهڙي خبر ضرور ملندي ته ڪنهن شخص کي رڳو سندس خيالن يا مذهب سبب قيد ڪيو ويو آهي، تشدد جو نشانو بڻايو ويو آهي يا قتل ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس حڪومت لاءِ اهي خيال يا عقيدا قبول جوڳا نه آهن. اخبار پڙهندڙ بي وسي محسوس ڪري ٿو، پر جيڪڏهن اهي احساس گڏيل عمل ۾ بدلجي وڃن ته مؤثر نتيجا حاصل ڪري سگهجن ٿا.
|پيٽر بيننسن، ''The Forgotten Prisoners''، 1961&lt;ref&gt;{{cite news |last=Benenson |first=Peter |title=The Forgotten Prisoners |newspaper=The Observer |date=28 May 1961}}&lt;/ref&gt;}}

بيننسن پنهنجي دوست [[ايرڪ بيڪر]] سان گڏ ڪم ڪيو، جيڪو ''ريليجس سوسائٽي آف فرينڊز'' (ڪوئيڪر تحريڪ) جو ميمبر هو ۽ برطانيا جي ''Campaign for Nuclear Disarmament'' سان پڻ لاڳاپيل رهيو. بيننسن پنهنجي يادگيرين ۾ بيڪر کي تنظيم جي قيام ۾ پنهنجو اهم ساٿي قرار ڏنو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Benenson |first=Peter |title=Memoir |year=1983}}&lt;/ref&gt; ٻين اديبن، قانوندانن ۽ تعليمي ماهرن سان صلاح مشوري کان پوءِ، لوئس بلوم-ڪوپر جي ذريعي ''The Observer'' جي ايڊيٽر ڊيوڊ ايسٽر سان رابطو ڪيو ويو، جنهن 28 مئي 1961ع تي ''The Forgotten Prisoners'' شايع ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Buchanan |first=Tom |title=The Truth Will Set You Free: The Making of Amnesty International |journal=Journal of Contemporary History |volume=37 |issue=4 |year=2002 |pages=575–597}}&lt;/ref&gt;

هن مضمون دنيا جو ڌيان انهن ماڻهن ڏانهن ڇڪايو، جيڪي پنهنجن خيالن يا مذهب سبب قيد، تشدد يا موت جو شڪار هئا. ان سان گڏ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] جي آرٽيڪل 18 ۽ 19 جي ڀڃڪڙين، جهڙوڪ اظهار جي آزادي، سياسي مخالفت، منصفاڻي مقدمي ۽ پناهگيري جي حقن بابت به آگاهي پيدا ڪئي وئي. اهو ئي مضمون '''''Appeal for Amnesty, 1961''''' مهم جي شروعات بڻيو، جنهن جو مقصد عوامي راءِ کي منظم ڪري '''ضمير جي قيدين''' جي حمايت ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Benenson |first=Peter |title=The Forgotten Prisoners |newspaper=The Observer |date=28 May 1961}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Buchanan |first=Tom |title=The Truth Will Set You Free: The Making of Amnesty International |journal=Journal of Contemporary History |volume=37 |issue=4 |year=2002 |pages=575–597}}&lt;/ref&gt;

''Appeal for Amnesty'' کي دنيا جي ڪيترين ئي اخبارن ٻيهر شايع ڪيو. ساڳئي سال بيننسن ''Persecution 1961'' نالي ڪتاب پڻ شايع ڪيو، جنهن ۾ هن ۽ ايرڪ بيڪر گڏجي نوَ ضمير جي قيدين جا تفصيلي ڪيس پيش ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Buchanan |first=Tom |title=The Truth Will Set You Free: The Making of Amnesty International |journal=Journal of Contemporary History |volume=37 |issue=4 |year=2002 |pages=575–597}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1961ع ۾ تنظيم جي اڳواڻن فيصلو ڪيو ته اها مهم هڪ مستقل تنظيم جي صورت اختيار ڪندي، ۽ ان جو پهريون اجلاس لنڊن ۾ ٿيو. پيٽر بيننسن ڪوشش ڪئي ته برطانيا جون ٽيئي وڏيون سياسي پارٽيون—ليبر، ڪنزرويٽو ۽ لبرل—هن تنظيم ۾ نمائندگي رکن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=McVeigh |first=Tracy |title=Amnesty International marks 50 years of fighting for free speech |newspaper=The Observer |date=29 May 2011}}&lt;/ref&gt;

30 سيپٽمبر 1962ع تي تنظيم جو سرڪاري نالو '''ايمنسٽي انٽرنيشنل''' رکيو ويو. ان کان اڳ، 1961ع واري مهم جي شروعات کان وٺي سيپٽمبر 1962ع تائين تنظيم کي رڳو '''Amnesty''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.&lt;ref&gt;''Report 1962''. Amnesty International. 1963.&lt;/ref&gt;

1960ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ايمنسٽي انٽرنيشنل ڪيترن ئي ملڪن ۾ پنهنجون قومي شاخون قائم ڪري چڪي هئي. انهن جي هم آهنگي لاءِ بين الاقوامي سيڪريٽريٽ ۽ بين الاقوامي ايگزيڪيوٽو ڪميٽي قائم ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=McVeigh |first=Tracy |title=Amnesty International marks 50 years of fighting for free speech |newspaper=The Observer |date=29 May 2011}}&lt;/ref&gt; ان عرصي دوران تنظيم پنهنجي بنيادي اصولن تي اتفاق ڪيو، جنهن مطابق اهڙن قيدين کي ''ضمير جو قيدي'' قرار نه ڏنو ويندو، جن تشدد جي حمايت يا استعمال ڪيو هجي، جيئن [[نيلسن منڊيلا]] جي شروعاتي حيثيت بابت بحث ۾ فيصلو ڪيو ويو. تنظيم قيدين جي خاندانن جي مدد، عدالتي ڪارروائين جي نگراني، حڪومتن سان رابطا، پناهگيري ۽ بيروزگار قيدين لاءِ روزگار جي فراهمي جهڙين سرگرمين ۾ پڻ شامل ٿي وئي. ڏهاڪي جي پڄاڻي تائين تنظيم کي [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪونسل]] ۽ [[يونيسڪو]] وٽ مشاورتي حيثيت پڻ حاصل ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=McVeigh |first=Tracy |title=Amnesty International marks 50 years of fighting for free speech |newspaper=The Observer |date=29 May 2011}}&lt;/ref&gt;

1966ع ۾ پيٽر بيننسن کي شڪ ٿيو ته برطانوي حڪومت، ايمنسٽي جي ڪجهه ملازمن سان گڏجي، ايڊن ۾ برطانوي فوج جي مبينا ظلمن بابت هڪ رپورٽ لڪائي ڇڏي آهي. هن اهو به شڪ ظاهر ڪيو ته ڪجهه ساٿي برطانوي ڳجهن ادارن سان لاڳاپيل آهن، پر هو پنهنجي دعويٰ ثابت نه ڪري سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Larsen |first=Egon |title=A Flame in Barbed Wire: The Story of Amnesty International |publisher=Norton |year=1979}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال آمريڪي حڪومت دعويٰ ڪئي ته تنظيم جي پهرئين چيئرمين [[شان ميڪ برائيڊ]] مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي (CIA) جي هڪ فنڊنگ پروگرام سان لاڳاپيل رهيو هو، جنهن جي ميڪ برائيڊ ترديد ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Peter Benenson |newspaper=The Independent |date=28 February 2005}}&lt;/ref&gt; انهن تڪرارن کان پوءِ پيٽر بيننسن تنظيم جي صدارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، اهو چئي ته اهڙين حالتن ۾ هو اهڙي ملڪ ۾ وڌيڪ نه رهي سگهندو جتي اهڙيون سرگرميون برداشت ڪيون وڃن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Peter Benenson |newspaper=The Independent |date=28 February 2005}}&lt;/ref&gt;

===1970ع–1980ع وارو ڏهاڪو===

ايمنسٽي انٽرنيشنل جي رڪنيت 1969ع ۾ لڳ ڀڳ 15,000 مان وڌي 1979ع تائين 200,000 کان وڌيڪ ٿي وئي.&lt;ref&gt;''Amnesty International Report 1968–69''. Amnesty International. 1969.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Amnesty International Report 1979''. Amnesty International. 1980.&lt;/ref&gt; بين الحڪومتي سطح تي تنظيم [[گڏيل قومون]] جي قيدين سان ورتاءَ بابت معياري گهٽ ۾ گهٽ اصولن (''Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners'') ۽ موجوده انساني همدردي وارن معاهدن تي عمل ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. ان کان سواءِ، 1976ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن بابت ٻن عالمي معاهدن جي توثيق لاءِ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو ۽ بدسلوڪي ۽ تشدد جي روڪٿام بابت وڌيڪ بين الاقوامي قانوني اوزارن ۽ شقن جي تياري ۾ پڻ مددگار ثابت ٿي. 1972ع ۾ تنظيم کي [[انساني حقن بابت بين-آمريڪي ڪميشن]] وٽ مشاورتي حيثيت پڻ حاصل ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=THE AMNESTY INTERNATIONAL TIMELINE |url=https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/004/2011/en/ |website=Amnesty International}}&lt;/ref&gt;

1970ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل جاپان ۾ پنهنجي شاخ قائم ڪئي، جنهن جو هڪ سبب [[جمهوريه چين (تائيوان)]] طرفان شاگرد '''چن يو-شي''' جي گرفتاري ۽ بغاوت جي الزام هيٺ مقدمو هلائڻ پڻ هو، ڇاڪاڻ ته هن آمريڪا ۾ تعليم دوران ڪميونسٽ ادب پڙهيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cheng |first=Wendy |title=Island X: Taiwanese Student Migrants, Campus Spies, and Cold War Activism |publisher=University of Washington Press |year=2023}}&lt;/ref&gt;

1976ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل جي برطانوي شاخ فنڊ گڏ ڪرڻ لاءِ تقريبن جو هڪ سلسلو شروع ڪيو، جيڪو بعد ۾ '''سيڪريٽ پوليس مينز بال''' (''The Secret Policeman's Ball'') جي نالي سان مشهور ٿيو. شروعات ۾ اهي تقريبون لنڊن ۾ مزاحيه پروگرامن جي صورت ۾ منعقد ٿينديون هيون، جن ۾ برطانيا جي مشهور مزاحيه فنڪارن، خاص طور ''مونٽي پائٿن'' جي ميمبرن، شرڪت ڪئي. بعد ۾ انهن ۾ مشهور راڪ موسيقارن کي پڻ شامل ڪيو ويو. هن سلسلي جي شروعات ۽ ترقي ۾ جان ڪليز، مارٽن ليوس ۽ ايمنسٽي جي رضاڪارن اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Monahan |first=Mark |title=Hot ticket: The Secret Policeman's Ball at the Royal Albert Hall, London |newspaper=The Daily Telegraph |date=4 October 2008}}&lt;/ref&gt;

1977ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل کي ''&quot;تشدد خلاف انساني وقار جي دفاع&quot;'' جي اعتراف طور [[نوبل امن انعام]] سان نوازيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Peace Prize 1977 – Presentation Speech |website=Nobel Prize}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ 1978ع ۾ تنظيم کي [[گڏيل قومون]] طرفان '''انساني حقن جي شعبي ۾ گڏيل قومن جو انعام''' پڻ ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=United Nations Prize in the field of Human Rights}}&lt;/ref&gt;

1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ۽ آخر ڌاري ايمنسٽي انٽرنيشنل انساني حقن بابت عالمي آگاهي وڌائڻ لاءِ ٻه وڏا موسيقي پروگرام منعقد ڪيا. پهريون 1986ع ۾ '''Conspiracy of Hope''' نالي آمريڪي دوري جي صورت ۾ ٿيو، جنهن ۾ پنج وڏا ڪنسرٽ منعقد ٿيا ۽ آخري تقريب نيو جرسي جي ''Giants Stadium'' ۾ ٿي. ٻيو پروگرام 1988ع ۾ '''Human Rights Now!''' جي عالمي دوري جي صورت ۾ هو، جيڪو [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي چاليهين سالگرهه جي موقعي تي پنجن کنڊن ۾ ڇهن هفتن تائين جاري رهيو. ٻنهي مهمن ۾ دنيا جي ڪيترن ئي مشهور موسيقارن ۽ موسيقي جي گروپن شرڪت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=When the State Kills: The Death Penalty vs. Human Rights |publisher=Amnesty International |year=1989}}&lt;/ref&gt;
===1990ع وارو ڏهاڪو===

1990ع واري ڏهاڪي دوران ايمنسٽي انٽرنيشنل مسلسل وڌندي رهي ۽ ان جي رڪنيت 150 کان وڌيڪ ملڪن ۽ علائقن ۾ ستن ملين (70 لک) کان وڌي وئي. ان عرصي دوران تنظيم جي اڳواڻي سينيگال سان تعلق رکندڙ سيڪريٽري جنرل [[پيئر ساني]] ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Who we are |url=https://www.amnesty.org/en/who-we-are/ |website=Amnesty International}}&lt;/ref&gt;

بين الحڪومتي سطح تي ايمنسٽي انٽرنيشنل [[گڏيل قومون]] جي '''انساني حقن جي هاءِ ڪمشنر''' جي عهدي جي قيام جي حمايت ڪئي، جيڪو 1993ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] (ICC) جي قيام جي به حمايت ڪئي، جيڪا 2002ع ۾ وجود ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{cn}}&lt;/ref&gt;

هن ڏهاڪي دوران تنظيم دنيا جي ڪيترن ئي اهم معاملن تي سرگرم رهي. مثال طور، 1992ع ۾ ڏکڻ آفريڪا ۾ ايمنسٽي جي مقامي گروپن سيڪريٽري جنرل پيئر ساني جي دوري جو اهتمام ڪيو، جنهن دوران هن نسل پرست (Apartheid) حڪومت سان ملاقات ڪري پوليس جي مبينا زيادتين جي جاچ، آفريقا جي وڏي ڍنڍن واري علائقي ڏانهن هٿيارن جي وڪري جي خاتمي ۽ [[موت جي سزا]] جي خاتمي لاءِ مطالبا پيش ڪيا. ايمنسٽي انٽرنيشنل خاص طور پناهگيرن، نسلي، قومي ۽ مذهبي اقليتن، عورتن، ۽ موت جي سزا يا ڦاسيءَ جي منتظر قيدين جي انساني حقن جي ڀڃڪڙين ڏانهن عالمي ڌيان ڇڪايو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=When the State Kills: The Death Penalty vs. Human Rights |publisher=Amnesty International |year=1989}}&lt;/ref&gt;

1995ع ۾، جڏهن ايمنسٽي انٽرنيشنل نائيجيريا ۾ ماحولياتي ۽ انساني حقن جي ڪارڪن [[ڪين سارو-وِيوا]] جي ڦاسيءَ ۾ [[شيل]] آئل ڪمپني جي مبينا ڪردار بابت مهم هلائڻ چاهي، ته ڪيترين اخبارن ۽ اشتهاري ادارن تنظيم جا اشتهار شايع ڪرڻ کان انڪار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ شيل انهن جا وڏا اشتهار ڏيندڙ گراهڪ هئا. شيل جو موقف هو ته اها اهڙي ملڪ ۾ تيل ڪڍي رهي هئي، جتي اڳ ئي انساني حقن جون ڀڃڪڙيون ٿينديون رهيون، ۽ ڪمپني وٽ انهن پاليسين کي لاڳو ڪرائڻ جو ڪو اختيار نه هو. ان مهم جي جواب ۾ شيل نائيجيريا ۾ پنهنجي سماجي منصوبن کي نمايان انداز ۾ پيش ڪيو. بعد ۾ ايمنسٽي جي اڳواڻ [[سليل شيٽي]] چيو ته سماجي ميڊيا عالمي شهريت جي تصور کي وڌيڪ طاقت ڏني آهي. محقق جيمس ايم رسل موجب، نجي ميڊيا جا تجارتي مفاد گهڻو ڪري انهن معاملن سان ٽڪراءُ ۾ اچن ٿا، جن کي ايمنسٽي عالمي سطح تي اجاگر ڪرڻ چاهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Russell |first=James M. |title=The Ambivalence about the Globalization of Telecommunications: The Story of Amnesty International, Shell Oil Company and Nigeria |journal=Journal of Human Rights |volume=1 |issue=3 |year=2002 |pages=405–416}}&lt;/ref&gt;

ايمنسٽي انٽرنيشنل چلي جي اڳوڻي فوجي حڪمران [[آگسٽو پينوشي]] خلاف قانوني ڪارروائي ۾ پڻ ڌر بڻجي. پينوشي کي 1998ع ۾ لنڊن ۾ گرفتار ڪيو ويو هو ۽ اسپين حوالي ٿيڻ کان بچڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. ان ڪيس دوران برطانوي جج لارڊ هوفمين جا ايمنسٽي انٽرنيشنل سان اڻ سڌا لاڳاپا سامهون آيا، جنهن سبب برطانيا جي قانون ۾ عدالتي غيرجانبداري بابت هڪ اهم آئيني بحث پيدا ٿيو. ان کان پوءِ برطانيا جي هاءِ ڪورٽ ۾ ان وقت جي گهرو وزير [[جيڪ اسٽرا]] جي فيصلي خلاف درخواست داخل ڪئي وئي، جنهن ۾ پينوشي جي آزادي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر عدالت اها درخواست رد ڪري ڇڏي ۽ آخرڪار پينوشي کي آزاد ڪري چلي موٽايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Legal lessons of Pinochet case |newspaper=BBC News |date=2 March 2000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Pinochet appeal fails |newspaper=BBC News |date=31 January 2000}}&lt;/ref&gt;

===2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات===

فيبروري 2010ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل پنهنجي جينڊر يونٽ جي سربراهه [[گيتا سهگل]] کي معطل ڪري ڇڏيو، جڏهن هن تنظيم جي ''Cageprisoners'' جي ڊائريڪٽر [[معظم بيگ]] سان لاڳاپن تي تنقيد ڪئي. سهگل جو چوڻ هو ته ''&quot;برطانيا ۾ طالبان جي سڀ کان مشهور حامي سان گڏ ڪم ڪرڻ فيصلو ڪرڻ ۾ وڏي غلطي آهي.&quot;''&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bright |first=Martin |title=Gita Sahgal: A Statement |newspaper=The Spectator |date=7 February 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Smith |first=Joan |title=Joan Smith: Amnesty shouldn't support men like Moazzam Begg; A prisoner of conscience can turn into an apologist for extremism |newspaper=The Independent |date=11 February 2010}}&lt;/ref&gt;

ايمنسٽي انٽرنيشنل وضاحت ڪئي ته سهگل کي اهي معاملا اندروني طور اٿارڻ سبب معطل نه ڪيو ويو هو، ۽ اهو به چيو ته ''&quot;معظم بيگ پنهنجا ذاتي خيال پيش ڪري ٿو، نه ته ايمنسٽي انٽرنيشنل جا.&quot;''&lt;ref&gt;{{cite web |title=Amnesty International on its work with Moazzam Begg and Cageprisoners |website=Amnesty International |date=11 February 2010}}&lt;/ref&gt;

سهگل جي حمايت ۾ ڪيترين مشهور شخصيتن ۽ عوامي نمائندن بيان ڏنا، جن ۾ [[سلمان رشدي]]، برطانوي پارليامينٽ جو ميمبر [[ڊينس ميڪشين]]، [[جون سمٿ]]، [[ڪرسٽوفر هچنز]]، مارٽن برائيٽ، ميلاني فلپس ۽ نڪ ڪوهن شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Salman Rushdie's statement on Amnesty International |newspaper=The Sunday Times |date=21 February 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=MacShane |first=Denis |title=Letter To Amnesty International from Denis MacShane, Member of British Parliament |date=10 February 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Phillips |first=Melanie |title=The human wrongs industry spits out one of its own |newspaper=The Spectator |date=14 February 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Plait |first=Phil |title=Amnesty International loses sight of its original purpose |website=Slate |date=15 February 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bright |first=Martin |title=Amnesty International, Moazzam Begg and the Bravery of Gita Sahgal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Misalliance; Amnesty has lent spurious legitimacy to extremists who spurn its values |newspaper=The Times |date=12 February 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Cohen |first=Nick |title=We abhor torture – but that requires paying a price; Spineless judges, third-rate politicians and Amnesty prefer an easy life to fighting for liberty |newspaper=The Observer |date=14 February 2010}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2011ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل پنهنجي قيام جي 50هين سالگرهه هڪ متحرڪ مختصر فلم ذريعي ملهائي، جنهن جي هدايتڪاري ڪارلوس لاسڪانو ڪئي، جڏهن ته ان جي موسيقي آسڪر انعام يافته [[هانس زمر]] ۽ آسڪر لاءِ نامزد [[لورن بالف]] ترتيب ڏني.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Amnesty International – 50 years |website=Vimeo |date=23 May 2011}}&lt;/ref&gt;

آگسٽ 2012ع ۾ ڀارت ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل جي سربراهه مطالبو ڪيو ته [[سري لنڪا]] ۾ جنگي ڏوهن جي الزامن جي غيرجانبدار جاچ [[گڏيل قومون]] جي نگراني هيٺ ڪرائي وڃي، جيئن متاثر ماڻهن کي انصاف ملي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kumar |first=S. Vijay |title=Amnesty wants U.N. probe into Sri Lanka war crimes |newspaper=The Hindu |date=11 August 2012}}&lt;/ref&gt;

===2000ع وارو ڏهاڪو===

2000ع کان پوءِ ايمنسٽي انٽرنيشنل پنهنجي سرگرمين جو مرڪز انهن نون چئلينجن ڏانهن منتقل ڪيو، جيڪي [[عالمگيريت]] (Globalization) ۽ [[11 سيپٽمبر جا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ پيدا ٿيا. عالمگيريت جي مسئلي تنظيم جي پاليسين ۾ اهم تبديلي آندي، جنهن تحت ان جي ڪم جو دائرو وڌائي معاشي، سماجي ۽ ثقافتي حقن کي پڻ شامل ڪيو ويو، جڏهن⁠ته اڳ ان شعبي تي تنظيم گهڻو ڪم نه ڪندي هئي. ايمنسٽي انٽرنيشنل جو خيال هو ته هي تبديلي انساني حقن جي اڻ ورهائپ واري اصول کي هٿي ڏيڻ سان گڏ ڪمپنين جي وڌندڙ اثر ۽ عالمگيريت جي نتيجي ۾ ڪيترين رياستن جي ڪمزور ٿيندڙ ڪردار کي نظر ۾ رکندي ضروري هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Russell |first=James M. |title=The Ambivalence about the Globalization of Telecommunications: The Story of Amnesty International, Shell Oil Company and Nigeria |journal=Journal of Human Rights |volume=1 |issue=3 |year=2002 |pages=405–416}}&lt;/ref&gt;

11 سيپٽمبر جي حملن کان پوءِ ايمنسٽي انٽرنيشنل جي سيڪريٽري جنرل [[آئرين خان]] ٻڌايو ته هڪ سينيئر سرڪاري عملدار تنظيم جي وفد کي چيو ته: ''&quot;نيويارڪ ۾ ٽوئن ٽاورز جي تباهي سان گڏ توهان جو ڪردار به ختم ٿي ويو.&quot;''&lt;ref&gt;{{cite web |title=Revisiting Humanitarian Intervention: Post-September 11 |last=Saunders |first=Joe |website=Carnegie Council for Ethics in International Affairs |date=19 November 2001}}&lt;/ref&gt; حملن کان پوءِ ڪيترن مبصرن جو خيال هو ته گذريل ڏهاڪن دوران انساني حقن جي تنظيمن جيڪي اڳڀرائيون حاصل ڪيون هيون، اهي ڪمزور ٿي ويون آهن. ايمنسٽي انٽرنيشنل ان موقف جي مخالفت ڪندي چيو ته انساني حق سلامتي جي راهه ۾ رڪاوٽ نه، پر ان جو بنياد آهن.&lt;ref&gt;''Amnesty International Report 2002''. Amnesty International. 2003.&lt;/ref&gt;

2005ع ۾ آئرين خان [[گوانٽانامو بي]] ۾ آمريڪي حراستي مرڪز کي سوويت يونين جي ''گولاگ'' سان تشبيهه ڏني، جنهن تي [[جارج ڊبليو بش]] جي حڪومت ۽ ''The Washington Post'' سميت ڪيترن حلقن طرفان سخت تنقيد ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=American Gulag |newspaper=The Washington Post |date=26 May 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Bush says Amnesty report 'absurd' |newspaper=BBC News |date=31 May 2005}}&lt;/ref&gt;

نئين ڏهاڪي جي پهرين اڌ دوران تنظيم عورتن تي تشدد، هٿيارن جي عالمي واپار تي ضابطن، گڏيل قومن جي اثرائتي ڪردار ۽ تشدد جي خاتمي تي خاص ڌيان ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=endtorture.org International Campaign against Torture |website=Amnesty International}}&lt;/ref&gt; 2005ع تائين تنظيم جي رڪنيت لڳ ڀڳ ويهه لک ٿي چڪي هئي ۽ اها ضمير جي قيدين جي حقن لاءِ پنهنجي مهم جاري رکندي رهي.&lt;ref&gt;''Amnesty International Report 2005: The State of the World's Human Rights''. Amnesty International. 2004.&lt;/ref&gt;

2007ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل جي ايگزيڪيوٽو ڪميٽي فيصلو ڪيو ته حمل جي مناسب مرحلي تائين اسقاط حمل جي سهولت جي حمايت ڪئي وڃي، جيڪڏهن حمل زنا بالجبر، محرم سان جنسي تعلق (Incest)، جنسي تشدد يا ماءُ جي حياتي يا صحت لاءِ سنگين خطري جي نتيجي ۾ هجي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women's Rights |website=Amnesty International USA}}&lt;/ref&gt;

17 مارچ 2008ع تي ايمنسٽي انٽرنيشنل عراق جنگ بابت پنهنجي رپورٽ ۾ چيو ته، جيتوڻيڪ تازن مهينن دوران عراق ۾ سلامتي جي صورتحال بهتر ٿيڻ جون دعوائون ڪيون ويون هيون، پر 2003ع ۾ جنگ شروع ٿيڻ کان پنج سال پوءِ به ملڪ ۾ انساني حقن جي صورتحال انتهائي خراب هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Reports: 'Disastrous' Iraqi humanitarian crisis |newspaper=CNN |date=17 March 2008}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل [[اسرائيل]] ۽ فلسطيني تنظيم [[حماس]] ٻنهي تي الزام لڳايو ته جنوري 2009ع ۾ غزه تي اسرائيلي فوجي ڪارروائي ''آپريشن ڪاسٽ ليڊ'' دوران جنگي ڏوهن جا مرتڪب ٿيا، جنهن ۾ 1,400 کان وڌيڪ فلسطيني ۽ 13 اسرائيلي مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Koutsoukis |first=Jason |title=Israel used human shields: Amnesty |newspaper=The Age |date=3 July 2009}}&lt;/ref&gt;

تنظيم جي 117 صفحن تي ٻڌل رپورٽ موجب اسرائيلي فوج سوين عام شهرين کي قتل ڪيو، هزارين گهر تباهه ڪيا ۽ فلسطيني شهرين کي انساني ڍال (Human Shields) طور استعمال ڪيو. بعد ۾ گڏيل قومن جي غزه بابت حقيقت معلوم ڪندڙ مشن جي رپورٽ به ڪيترن معاملن ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل جي موقعي سان هم آهنگ هئي، جنهن کان پوءِ تنظيم گڏيل قومن کان مطالبو ڪيو ته مشن جي سفارشن تي جلد عملدرآمد يقيني بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=UN must ensure Goldstone inquiry recommendations are implemented |website=Amnesty International |date=15 September 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Turkmenistan |website=Amnesty International}}&lt;/ref&gt;

== اصول ۽ مقصد ==
[[File:Faroe stamp 132 amnesty international.jpg|thumb|1986ع ۾ [[فارو ٻيٽ]] پاران جاري ڪيل ٽپال ٽڪلي.]]

{{Quote|
'''ايمنسٽي انٽرنيشنل''' اهڙي دنيا جو تصور پيش ڪري ٿي، جتي هر انسان کي [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] ۽ انساني حقن سان لاڳاپيل ٻين بين الاقوامي دستاويزن ۾ بيان ڪيل سڀ حق حاصل هجن.

هن تصور کي حقيقت بڻائڻ لاءِ ايمنسٽي انٽرنيشنل تحقيق ۽ عملي مهمن ذريعي انهن سڀني حقن جي سنگين ڀڃڪڙين کي روڪڻ ۽ انهن جو خاتمو آڻڻ لاءِ ڪم ڪري ٿي.
|''ايمنسٽي انٽرنيشنل جا آئين''، بين الاقوامي ڪونسل جو 27هون اجلاس (2005ع)&lt;ref name=&quot;amnestyfr2&quot;&gt;{{Lien web|url=https://www.amnesty.org/fr/how-were-run/amnesty-internationals-statute/|titre=Statuts d'Amnesty International|site=amnesty.org}}&lt;/ref&gt;
}}

ايمنسٽي انٽرنيشنل انهن ماڻهن جي حقن جي حمايت ڪري ٿي، جيڪي پنهنجي عقيدي، نسلي سڃاڻپ، مذهبي وابستگي يا سياسي نظرين سبب '''[[ضمير جا قيدي|ضمير جا قيدي]]''' بڻايا وڃن ٿا. البت تنظيم صرف انهن قيدين جي مدد ۽ حمايت ڪري ٿي، جن تشدد جو استعمال نه ڪيو هجي ۽ نه ئي تشدد جي حمايت ڪئي هجي.

تنظيم هر قسم جي [[تشدد]] ۽ [[موت جي سزا]] جي بنا ڪنهن استثنا جي مخالفت ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;lefigaro2&quot;&gt;{{Lien web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2010/03/30/01003-20100330ARTFIG00318-la-peine-de-mort-recule-dans-le-monde-.php|titre=La peine de mort recule dans le monde|auteur=Thomas Vampouille|date=1 avril 2010|site=Le Figaro}}&lt;/ref&gt;

ايمنسٽي انٽرنيشنل [[عورتن جا حق|عورتن]]، [[ٻارن جا حق|ٻارن]] ۽ مختلف متاثر يا پسمانده گروهن، جهڙوڪ [[پناهگير]]، [[ايڊز]] سان متاثر ماڻهن، [[ايل جي بي ٽي]] ماڻهن ۽ [[مقامي ماڻهو|مقامي قومن]] جي حقن جي پڻ حمايت ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;lepoint&quot;&gt;{{Lien web|url=http://www.lepoint.fr/societe/amnesty-reclame-l-abrogation-des-lois-oppressives-en-matiere-de-sexualite-06-03-2014-1798193_23.php|titre=Amnesty réclame l'abrogation des lois oppressives en matière de sexualité|date=6 mars 2014|site=Le Point}}&lt;/ref&gt;

تنظيم [[ٻار سپاهي|ٻار سپاهين]] جي ڀرتي جي مخالفت ڪري ٿي ۽ اسقاط حمل تي مڪمل پابندي لڳائيندڙ قانونن کي ختم ڪرڻ جو مطالبو پڻ ڪندي آهي.&lt;ref name=&quot;lepoint&quot; /&gt;

ايمنسٽي انٽرنيشنل حڪومتن تي زور ڀري ٿي ته اهي [[گڏيل قومون]] جي مقرر ڪيل قيدين سان ورتاءَ بابت معيارن، خاص طور [[جنيوا معاھدا|جنيوا معاھدن]]، تي عمل ڪن. تنظيم حڪومتن کان قانون جي بالادستي جو احترام ڪرڻ ۽ انساني حقن بابت بين الاقوامي معاھدن جي توثيق ۽ مؤثر عملدرآمد جو پڻ مطالبو ڪري ٿي.

2001ع ۾ [[ڊڪار]]، [[سينيگال]] ۾ ٿيل بين الاقوامي ڪونسل جي اجلاس دوران ايمنسٽي انٽرنيشنل پنهنجي مقصدن کي ٻيهر واضح ڪندي انهن جو دائرو وڌايو، جنهن موجب:

{{Quote|
'''ايمنسٽي انٽرنيشنل''' ماڻهن جي هڪ عالمي تحريڪ آهي، جيڪا انساني حقن جي احترام لاءِ ڪم ڪري ٿي. تنظيم غيرجانبدار آهي ۽ ڪنهن به حڪومت، معاشي مفاد، سياسي نظريي يا مذهبي عقيدي کان آزاد ۽ خودمختيار آهي.&lt;ref name=&quot;amnestyfr2&quot; /&gt;
}}

== طريقا ==
[[File:Amnesty in action1990.jpg|thumb|1990ع ۾ [[روٽرڊيم]] ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل جون سرگرميون.]]
[[File:Inscrire1.JPG|thumb|2008ع ۾ [[بريمن]] ۾ مهم دوران.]]

ايمنسٽي انٽرنيشنل جو تنظيمي ڍانچو هر ملڪ ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو. مثال طور [[ڪينيڊا]] ۾ تنظيم جون مختلف شاخون ۽ نيٽ ورڪ موجود آهن، جن ۾ [[ايل جي بي ٽي]] نيٽ ورڪ، عورتن جو نيٽ ورڪ، ۽ معيشت ۽ انساني حقن بابت نيٽ ورڪ شامل آهن.

تنظيم پنهنجي مهمن سان گڏ انهن قيدين ۽ سندن خاندانن جي عملي مدد پڻ ڪندي آهي، جن جي حقن لاءِ اها ڪم ڪري ٿي. اها ضرورت موجب قيدين کي خاص دوائون فراهم ڪري ٿي، گرفتار ٿيڻ سبب تعليم کان محروم ٿيل شاگردن کي ڪتاب مهيا ڪري ٿي، متاثرين جي خاندانن کي ڪپڙن، خوراڪ ۽ ٻارن جي تعليم جي خرچن لاءِ مالي امداد ڏئي ٿي، ۽ آزاد ٿيل قيدين کي روزگار حاصل ڪرڻ ۾ پڻ سهڪار فراهم ڪري ٿي.

ايمنسٽي انٽرنيشنل 2003ع کان وٺي '''[[ضمير جو سفير انعام]]''' (''ايمبيسيڊر آگ ڪانشنس اوارڊ'') پڻ پيش ڪري ٿي، جيڪو هڪ يا وڌيڪ فردن يا گروهن کي انهن جي انساني حقن جي تحفظ لاءِ نمايان خدمتن ۽ انهن حقن جي دفاع ۾ غيرمعمولي همت جي اعتراف طور ڏنو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;amnestyfr3&quot;&gt;{{Lien web|url=https://www.amnesty.fr/presse/prix-ambassadeur-de-la-conscience-2017-alicia-keys|titre=Prix Ambassadeur de la conscience 2017. Alicia Keys et le mouvement des droits des autochtones du Canada, lauréats de la prestigieuse récompense d'Amnesty International|date=13 avril 2017|site=amnesty.fr}}&lt;/ref&gt;

== مهمون ==

=== هٿيارن تي ضابطو ===
ايمنسٽي انٽرنيشنل 2003ع ۾ [[IANSA]] ۽ [[آڪسفام|انٽرمون آڪسفام]] سان گڏجي '''هٿيارن تي ضابطو''' (''Control Arms'') مهم شروع ڪئي. هن مهم جو مقصد اهڙي عالمي معاهدي لاءِ مهم هلائڻ هو، جيڪو رياستن کي انهن هنڌن ڏانهن فوجي ۽ پوليس سامان منتقل ڪرڻ کان روڪي، جتي ان جي استعمال سان انساني حقن جون سنگين ڀڃڪڙيون ٿيڻ جو امڪان هجي. مهم دوران ننڍن هٿيارن جي عالمي واپار بابت بين الاقوامي ضابطن جي حمايت ۾ هڪ ملين ماڻهن جون تصويرون گڏ ڪيون ويون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙن هٿيارن سبب روزانو لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو مارجي ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Control Arms&quot;&gt;{{Cita web |url=http://controlarms.org/es/ |título=Armas bajo control |fechaacceso=24 de septiembre de 2014 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20140930175731/http://controlarms.org/es/ |fechaarchivo=30 de septiembre de 2014 }}&lt;/ref&gt; 2013ع ۾ [[گڏيل قومن]] هٿيارن جي واپار بابت معاهدو (Arms Trade Treaty) منظور ڪيو، جنهن سان بعد ۾ ڪيترائي ملڪ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;TCA 2013&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.amnesty.org/es/campaigns/control-arms |título=Tratado Comercio Armas |fechaacceso=24 de septiembre de 2014 |fechaarchivo=6 de septiembre de 2014 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20140906015653/http://www.amnesty.org/es/campaigns/control-arms |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

=== وقار جو مطالبو ===
[[فائيل:Acto cerremos guantanamo.jpg|thumb|250px|[[اسپين]] جي شهر [[آويلا]] ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل جا رضاڪار [[گوانتانامو بي]] حراستي مرڪز بند ڪرڻ جي مطالبي سان.]]

2009ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل عالمي مهم '''وقار جو مطالبو''' (''Demand Dignity'') شروع ڪئي، جنهن جو بنيادي مقصد انهن انساني حقن جي ڀڃڪڙين جو خاتمو آڻڻ هو، جيڪي ماڻهن کي غربت ۾ رهڻ تي مجبور ڪن ٿيون. ان وقت جي سيڪريٽري جنرل [[آئرين خان]] چيو ته: ''&quot;تقريباً پنجاهه سال اڳ ايمنسٽي انٽرنيشنل ضمير جي قيدين جي آزاديءَ لاءِ قائم ٿي هئي. اڄ اسين غربت جي قيدين لاءِ به وقار جو مطالبو ڪريون ٿا، ته جيئن هو پنهنجي زندگي بدلائي سگهن.&quot;''

=== حقن لاءِ لکو ===
'''حقن لاءِ لکو''' (''Write for Rights'') ايمنسٽي انٽرنيشنل جي نمايان عالمي مهم آهي، جنهن ۾ دنيا جا هزارين ماڻهو انهن ماڻهن جي حق ۾ آواز اٿارين ٿا، جن جا انساني حق لتاڙيا پيا وڃن.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.amnesty.org/es/get-involved/write-for-rights/|título=ESCRIBE POR LOS DERECHOS}}&lt;/ref&gt; هن مهم جي شروعات تنظيم جي ابتدائي روايتن مان ٿي، جڏهن رضاڪار قيدين جي حمايت ۾ خط لکي حڪومتن تي دٻاءُ وجهندا هئا. جديد مهم پولينڊ جي سرگرم ڪارڪنن پاران 24 ڪلاڪن جي خط لکندڙ مهم سان شروع ٿي، جنهن دوران انساني حقن جي ڀڃڪڙي جو شڪار ماڻهن جي حمايت ۾ ڏينهن رات خط لکيا ويا.

هر سال ڊسمبر ۾ دنيا جي مختلف ملڪن جا ماڻهو لکين خط، اي ميلون، ٽوئيٽ، فيسبڪ پيغام ۽ پوسٽ ڪارڊ موڪليندا آهن. اهي هڪ پاسي اختيارين کان انساني حقن جي ڀڃڪڙين کي روڪڻ جو مطالبو ڪندا آهن، ته ٻئي پاسي متاثرين کي اهو احساس ڏياريندا آهن ته هو اڪيلا ناهن.

=== منهنجو جسم، منهنجا حق ===
2014ع ۾ شروع ڪيل '''منهنجو جسم، منهنجا حق''' (''My Body, My Rights'') مهم جو تعلق جنسي ۽ توليدي حقن سان آهي، جهڙوڪ زندگيءَ جو ساٿي چونڊڻ، ٻار پيدا ڪرڻ يا نه ڪرڻ جو فيصلو، جنسي تعليم، توليدي صحت، ۽ گهريلو تشدد کان تحفظ.

هن مهم تحت انهن ملڪن جي حالتن کي اجاگر ڪيو ويو، جتي انهن حقن جون سخت ڀڃڪڙيون ٿين ٿيون. مثال طور، [[مغرب]] جي ڪجهه ملڪن ۾ زنا بالجبر ڪندڙ سزا کان بچي سگهي ٿو جيڪڏهن هو متاثر عورت سان شادي ڪري.&lt;ref name=&quot;MCMD Magreb&quot;&gt;{{Cita web |url=https://www.es.amnesty.org/fileadmin/_migrated/content_uploads/WIRE_MBMR_castellano_01.pdf|título=MI CUERPO, MIS DERECHOS|obra=Amnistía Internacional|fechaacceso=30 de octubre de 2024}}&lt;/ref&gt; [[نيپال]] ۾ ڪيترين عورتن کي ننڍي عمر ۾ ٻار ڄڻڻ ۽ مناسب زچگي سهولتن جي کوٽ سبب رحم هيٺ لهي اچڻ (Uterine prolapse) جهڙين بيمارين کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;prolapso uterino en Nepal según El País&quot;&gt;[http://elpais.com/elpais/2014/05/21/planeta_futuro/1400673889_270963.html «Cuando el útero dice basta.»] ''El País''.&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[ايل سلواڊور]] ۾ ماءُ جي حياتي خطري ۾ هئڻ جي باوجود به اسقاط حمل تي پابندي لاڳو آهي.&lt;ref name=&quot;caso de Beatriz en la BBC&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2013/05/130530_ultnot_el_salvador_aborto_autorizacion_parto_inducido_jrg.shtml «El Salvador: le negaron un aborto pero le permitirán una cesárea.»] BBC.&lt;/ref&gt;

=== عورتن خلاف تشدد جو خاتمو ===
2004ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل '''عورتن خلاف تشدد جو خاتمو''' (''Stop Violence Against Women'') مهم شروع ڪئي. تنظيم جو موقف هو ته عورتن خلاف تشدد انساني حقن جي سڀ کان وڌيڪ عام، پر گهٽ ڏسجندڙ ڀڃڪڙين مان هڪ آهي.

هن مهم جا بنيادي مقصد هي هئا:
# عورتن خلاف تشدد يا امتيازي سلوڪ کي تحفظ ڏيندڙ سڀني قانونن کي ختم ڪرڻ.
# هٿياربند تڪرارن ۽ انهن کان پوءِ واري دور ۾ عورتن کي تشدد کان تحفظ ڏيڻ ۽ ذميوارن کي سزا ڏيارڻ.
# رياستن کي پابند بڻائڻ ته هو عورتن خلاف تشدد جي روڪٿام، جاچ، سزا ۽ متاثرن جي تلافي بابت پنهنجي بين الاقوامي ذميوارين تي عمل ڪن.
# حڪومتن، سول سوسائٽي، مذهبي ادارن ۽ روايتي اڳواڻن کي گڏجي عورتن خلاف تشدد جي خاتمي لاءِ مؤثر قدم کڻڻ.

=== ڀليڪار ===
دنيا ۾ لکن ماڻهن جي پنهنجي ملڪن مان لڏپلاڻ ڪرڻ جي پس منظر ۾، ايمنسٽي انٽرنيشنل '''ڀليڪار''' (''I Welcome'') مهم شروع ڪئي، جنهن جو مقصد لڏپلاڻ ڪندڙن ۽ [[پناهگير]]ن سان يڪجهتي جو اظهار ڪرڻ ۽ حڪومتن کان مطالبو ڪرڻ هو ته هو لڏپلاڻ بابت قانونن ۽ عوامي پاليسين ۾ انهن جي حقن ۽ ضرورتن کي شامل ڪن.

=== تشدد بند ڪريو ===
جيتوڻيڪ [[تشدد]] تي 1984ع کان بين الاقوامي سطح تي پابندي لاڳو آهي، پر ايمنسٽي انٽرنيشنل 2014ع ۾ '''تشدد بند ڪريو''' (''Stop Torture'') مهم شروع ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ تنظيم موجب ان وقت به 141 کان وڌيڪ ملڪن ۾ تشدد جاري هو.

تنظيم جي سيڪريٽري جنرل [[سليل شيٽي]] چيو:
''&quot;دنيا ۾ ڪيترائي حڪومتون تشدد بابت منافقانه رويو اختيار ڪن ٿيون؛ قانون ۾ ان تي پابندي لڳائين ٿيون، پر عملي طور ان کي جاري رکن ٿيون.&quot;''

هن مهم ۾ مطالبو ڪيو ويو ته:
* تشدد ڪندڙن کي سزا کان ڇوٽ نه ملي (جهڙوڪ [[فلپائن]])؛
* تشدد ذريعي ورتل اعتراف عدالتن ۾ قبول نه ڪيا وڃن (جهڙوڪ [[نائيجيريا]])؛
* ۽ [[جبري گمشدگيون]] ختم ڪيون وڃن (جهڙوڪ [[ميڪسيڪو]]).&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.es.amnesty.org/stoptortura/paises-campana-stop-tortura/ |título=Los países de la campaña |fechaacceso=15 de junio de 2014 |fechaarchivo=13 de septiembre de 2015 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20150913142426/https://www.es.amnesty.org/stoptortura/paises-campana-stop-tortura/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

== تنظيم ==
=== سيڪريٽري جنرل ===
[[File:Irene Khan 2003.jpg|thumb|[[آئرين خان]]، 2001ع کان 2010ع تائين سيڪريٽري جنرل.]]
[[File:Salil Shetty - World Economic Forum Annual Meeting 2012.jpg|thumb|[[سليل شيٽي]]، 2010ع کان 2018ع تائين سيڪريٽري جنرل.]]
[[File:Kumi Naidoo - World Economic Forum Annual Meeting 2011 crop.jpg|thumb|[[ڪومي نائيڊو]]، 2018ع کان 2019ع تائين سيڪريٽري جنرل.]]
[[File:Agnès_Callamard_-_Global_Conference_for_Media_Freedom_(48249126867)_(cropped).jpg|thumb|[[اگنيس ڪالامارڊ]]، 2021ع کان سيڪريٽري جنرل.]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! سال
! نالو
|-
| 1961–1966 || {{Flag|UK}} [[پيٽر بيننسن]]&lt;ref name=&quot;lemonde3&quot;&gt;{{Lien web|url=https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2005/02/26/peter-benenson-fondateur-d-amnesty-international_399708_3382.html|titre=Peter Benenson, fondateur d'Amnesty International|date=26 juin 2005|site=Le Monde}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1966–1968 || {{Flag|UK}} [[ايرڪ بيڪر]]
|-
| 1968–1980 || {{Flag|UK}} [[مارٽن اينالس]]
|-
| 1980–1986 || {{Flag|Sweden}} [[ٿامس هيماربرگ]]
|-
| 1986–1992 || {{Flag|UK}} [[اين مارٽن]]
|-
| 1992–2001 || {{Flag|Senegal}} [[پيئر ساني]]
|-
| 2001–2010 || {{Flag|Bangladesh}} [[آئرين خان]]&lt;ref name=&quot;lepoint1&quot;&gt;{{Lien web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2012/05/23/01003-20120523ARTFIG00675-l-ong-amnesty-encourage-les-reformateurs-arabes.php|titre=Irene Zubaida Khan : Une femme à la tête d'Amnesty|auteur=Davina Rowley|date=24 août 2001|site=Le Point}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2010–2018 || {{Flag|India}} [[سليل شيٽي]]
|-
| 2018–2019 || {{Flag|South Africa}} [[ڪومي نائيڊو]]&lt;ref&gt;{{Lien web|titre=Démission du secrétaire général d’Amnesty International|url=https://www.amnesty.org/fr/latest/news/2019/12/amnesty-international-secretary-general-kumi-naidoo-steps-down/|site=amnesty.org|consulté le=2019-12-24}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2019–2021 || {{Flag|Netherlands}} جولي ورهار &lt;small&gt;(قائم مقام)&lt;/small&gt;
|-
| 2021ع کان || {{Flag|France}} [[اگنيس ڪالامارڊ]]&lt;ref&gt;{{Lien web|langue=fr|titre=Agnès Callamard nommée secrétaire générale d'Amnesty International|url=https://www.amnesty.org/fr/latest/news/2021/03/dr-agnes-callamard-appointed-as-secretary-general-of-amnesty-international/|site=amnesty.org|consulté le=2021-03-29}}&lt;/ref&gt;
|}

== مالياتي وسيلا ==
ايمنسٽي انٽرنيشنل جو چوڻ آهي ته اها حڪومتن کان ڪا به مالي امداد نه گهرندي آهي ۽ نه ئي قبول ڪندي آهي، سواءِ ڪجهه محدود استثنائن جي، جهڙوڪ انساني حقن بابت تعليمي منصوبن لاءِ امداد. تنظيم جي مالي وسيلن جو وڏو حصو لکين فردن جي چندن تي ٻڌل آهي، جيڪي ان جي ميمبرن، عام عوام ۽ مختلف ادارن، جهڙوڪ فائونڊيشنن ۽ ڪاروباري ادارن، طرفان فراهم ڪيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{Chapitre|titre chapitre=Shadowing for Human Rights through Amnesty International|titre ouvrage=Hybrid Sovereignty in World Politics|éditeur=Cambridge University Press|collection=Cambridge Studies in International Relations|date=2022|pages totales=185–228|isbn=978-1-009-20445-3|lire en ligne=https://www.cambridge.org/core/books/hybrid-sovereignty-in-world-politics/shadowing-for-human-rights-through-amnesty-international/8B59CA1CC3A176C75A5D634BBD3D2646|consulté le=2025-09-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lien web |langue=en |auteur=Ann Marie Clark |titre=Diplomacy of Conscience |url=https://catdir.loc.gov/catdir/samples/prin031/00056509.pdf |site=Princeton University Press |consulté le=13 septembre 2025}}&lt;/ref&gt;

=== ڪم جي جڳهه تي هراساني ۽ نسل پرستي ===

مئي 2018ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل جي اولهه آفريڪا بابت محقق [[گيٽان موٽو]] جي خودڪشي کان پوءِ تنظيم اندر هڪ داخلي جاچ ڪرائي وئي، جنهن مان معلوم ٿيو ته اداري جي ڪم ڪرڻ جي طريقي ۾ تازين تبديلين سبب ميدان ۾ تحقيق ۽ انساني حقن جي سڌي ڪم تي گهٽ ڌيان ڏنو ويو، جڏهن ته رابطن ۽ فنڊ گڏ ڪرڻ کي وڌيڪ ترجيح ڏني وئي هئي.&lt;ref&gt;[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2018/12/04/mort-du-chercheur-gaetan-mootoo-le-rapport-d-enquete-pointe-des-defaillances-au-sein-d-amnesty_5392305_3212.html «Mort de Gaëtan Mootoo : le rapport d’enquête pointe « des défaillances » au sein d’Amnesty»], ''[[Le Monde]]'', 4 décembre 2018.&lt;/ref&gt;

فيبروري 2019ع ۾ هڪ آزاد جاچ رپورٽ اداري اندر ڪم جي ماحول کي ''&quot;زهريلو ثقافتي ماحول&quot;'' قرار ڏنو، جنهن کان پوءِ ايمنسٽي انٽرنيشنل جي اعليٰ انتظاميا جي ستن مان پنج ميمبرن استعيفائون پيش ڪيون.&lt;ref&gt;{{Article|langue=en|prénom1=Sean O’Neill|nom1=Chief Reporter|titre=Anger over big payoffs for bosses at ‘toxic’ Amnesty|périodique=The Times|date=2019-05-28|issn=0140-0460|lire en ligne=https://www.thetimes.co.uk/article/anger-over-big-payoffs-for-bosses-at-toxic-amnesty-8hzzkxlbm|consulté le=2019-06-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Article|langue=en-GB|titre=Amnesty bosses leave after 'toxic culture' report|date=2019-05-28|lire en ligne=https://www.bbc.com/news/uk-48431652|consulté le=2019-06-06|périodique=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.francetvinfo.fr/economie/emploi/carriere/vie-professionnelle/sante-au-travail/amnesty-international-plusieurs-dirigeants-quittent-l-ong-apres-une-enquete-revelant-un-environnement-de-travail-toxique_3464861.html «Amnesty International : plusieurs dirigeants quittent l'ONG après une enquête révélant un environnement de travail &quot;toxique&quot;»], ''[[France Info]]'', 28 mai 2019.&lt;/ref&gt;

جاچ دوران ڪم جي جڳهه تي ڌمڪائڻ، هراسان ڪرڻ، جنس پرستي ۽ نسل پرستي جا ثبوت پڻ سامهون آيا. اهي نتيجا 2018ع ۾ ٻن ملازمن جي خودڪشي بابت ٿيل جاچن کان پوءِ سامهون آيا: پهريون، مئي 2018ع ۾ پيرس ۾ 65 ورهين جي گيٽان موٽو، جنهن پنهنجي نوٽ ۾ ڪم سان لاڳاپيل دٻاءُ جو ذڪر ڪيو؛ ۽ ٻيو، جولاءِ 2018ع ۾ جنيوا ۾ 28 ورهين جي انٽرن روزالنڊ ميڪ گريگر، جنهن جي موت بابت پڻ جاچ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Article|langue=en|titre=Report into 'toxic culture' of bullying at Amnesty|date=2019-02-23|lire en ligne=https://www.rte.ie/news/world/2019/0223/1032309-amnestys-toxic-culture-of-bullying-report/|consulté le=2019-06-02|périodique=[[Raidió Teilifís Éireann]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lien web|langue=fr|titre=Amnesty International : plusieurs dirigeants quittent l'ONG après une enquête révélant un environnement de travail &quot;toxique&quot;|url=https://www.francetvinfo.fr/economie/emploi/carriere/vie-professionnelle/sante-au-travail/amnesty-international-plusieurs-dirigeants-quittent-l-ong-apres-une-enquete-revelant-un-environnement-de-travail-toxique_3464861.html|site=Franceinfo|date=2019-05-28|consulté le=2019-06-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Article|langue=en-GB|titre=Amnesty bosses leave after 'toxic culture' report|date=2019-05-28|lire en ligne=https://www.bbc.com/news/uk-48431652|consulté le=2019-06-02|périodique=BBC}}.&lt;/ref&gt;

ساڳئي وقت، اعليٰ انتظاميا جي پنج ميمبرن کي ڏنل وڏي رخصتي معاوضي تي پڻ تنقيد ڪئي وئي، جڏهن ته تنظيم مالي بحران سبب لڳ ڀڳ هڪ سئو ٻين ملازمن کي برطرف ڪري رهي هئي.&lt;ref&gt;{{Article|langue=en|prénom1=Sean O’Neill|nom1=Chief Reporter|titre=Anger over big payoffs for bosses at ‘toxic’ Amnesty|périodique=The Times|date=2019-05-28|issn=0140-0460|lire en ligne=https://www.thetimes.co.uk/article/anger-over-big-payoffs-for-bosses-at-toxic-amnesty-8hzzkxlbm|consulté le=2019-06-06}}.&lt;/ref&gt;

اپريل 2021ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل جي اٺ موجوده ۽ اڳوڻن ملازمن، جيڪي نسلي اقليتن سان تعلق رکندا هئا، الزام لڳايو ته تنظيم جي ڪجهه مئنيجرن طرفان انهن سان بار بار [[نسلي امتياز]] ڪيو ويو، جنهن ۾ نامناسب رويو، توهين آميز سلوڪ ۽ ٻين امتيازي عملن جون شڪايتون شامل هيون.&lt;ref&gt;https://www.theguardian.com/world/2021/apr/20/amnesty-international-has-culture-of-white-privilege-report-finds&lt;/ref&gt;

=== هنگري ۾ عورتن سان امتيازي سلوڪ ===

سيپٽمبر 2023ع ۾ ''OpenDemocracy'' جي هڪ رپورٽ موجب، ايمنسٽي انٽرنيشنل جي [[هنگري]] واري شاخ ۾ ڪم ڪندڙ پنج عورتن الزام لڳايو ته تنظيم اندر انهن سان [[امتيازي سلوڪ]] ڪيو ويو. انهن الزامن ۾ [[جنس پرستي|جنس پرستانه]] رويا، هراسان ڪرڻ، ۽ حامله ملازمن جا روزگار جا معاهدا تجديد نه ڪرڻ جهڙا عمل شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ref_auto_1&quot;&gt;https://hungarytoday.hu/amnesty-international-hungary-caught-in-controversy-over-alleged-gender-discrimination/&lt;/ref&gt;

رپورٽ موجب، متاثرين مان ٻن عورتن تي انهن واقعن جا شديد نفسياتي اثر پيا.&lt;ref name=&quot;ref_auto_1&quot; /&gt; انهن جو اهو به چوڻ هو ته هنن تنظيم جي انتظاميا کي انهن واقعن کان آگاهه ڪيو، پر سندن شڪايتن کي سنجيدگي سان نه ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;ref_auto_1&quot; /&gt;

=== پگهارون ۽ رخصتي الائونس ===

ايمنسٽي انٽرنيشنل جي ستين سيڪريٽري جنرل [[آئرين خان]] کي ڏنل رخصتي معاوضي تي 23 مارچ 2011ع تي شايع ٿيل فرانسيسي اخبار ''[[Le Canard enchaîné]]'' جي هڪ رپورٽ ۾ تنقيد ڪئي وئي. رپورٽ موجب، هن کي مجموعي طور 533,000 پائونڊ اسٽرلنگ ادا ڪيا ويا، جنهن بابت تنظيم وضاحت ڪندي چيو ته ان رقم ۾ رخصتي الائونس (191,697 پائونڊ)، آخري ٽن مهينن جي پگهار (168,731 پائونڊ)، مختلف بقايائن جي ادائيگي (59,014 پائونڊ)، ماضي کان لاڳو ڪيل پگهار واڌ (58,933 پائونڊ)، لڏپلاڻ جو الائونس (34,728 پائونڊ) ۽ اڳ ۾ نه ڏنل هڪ بونس (20,000 پائونڊ) شامل هئا.&lt;ref name=&quot;amnestyfr4&quot;&gt;{{Lien web|url=http://www.amnesty.fr/Message-salaires-indemnites-de-depart-Irene-Khan-et-Kate-Gilmore|titre=Message d'AI France à propos des salaires et indemnités de départ d'Irene Khan et de Kate Gilmore|site=Amnesty.fr|title=آرڪائيو ڪاپي|access-date=2026-07-29|archive-date=2012-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603070527/http://www.amnesty.fr/Message-salaires-indemnites-de-depart-Irene-Khan-et-Kate-Gilmore|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== موقف ۽ تڪراري پاليسيون ===

مارچ 2007ع ۾ هڪ آمريڪي ''[[حياتي حقن جي حمايت ڪندڙ تحريڪ|پرو لائيف]]'' ويب سائيٽ دعويٰ ڪئي ته ايمنسٽي انٽرنيشنل جي برطانوي شاخ زنا بالجبر يا ماءُ جي حياتي کي خطري وارن معاملن ۾ [[اسقاط حمل]] کي غير فوجداري قرار ڏيڻ جي حمايت ڪئي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ تنظيم ان کي عورتن جي صحت جي حق ۽ عورتن خلاف تشدد جي خاتمي سان لاڳاپيل سمجهندي هئي.&lt;ref name=&quot;lifenewscom&quot;&gt;{{Lien web|langue=en|url=http://www.lifenews.com/int236.html|titre=Amnesty International UK Affiliate Takes Pro-Abortion Stance at Annual Mtg|auteur=Steven Ertelt|date=29 mars 2007|site=Lifenews.com|title=آرڪائيو ڪاپي|access-date=2026-07-29|archive-date=2007-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20070716233321/http://www.lifenews.com/int236.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

هن موقف تي [[ويٽيڪن]] تنقيد ڪئي. ڪارڊينل [[ريناٽو مارٽينو]]، جيڪو پوپل ڪائونسل ''Justice and Peace'' جو صدر هو، ڪيٿولڪ مؤمنن ۽ ڪيٿولڪ ادارن کي اپيل ڪئي ته هو ايمنسٽي انٽرنيشنل کي مالي سهڪار ڏيڻ بند ڪن.&lt;ref name=&quot;lexpress&quot;&gt;{{Lien web|url=http://www.lexpress.fr/actualite/monde/avortement-amnesty-i-non-grata-i-au-vatican_464923.html|titre=Avortement: Amnesty non grata au Vatican|date=13 juin 2007|site=L'Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lemonde4&quot;&gt;{{Lien web|url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2007/06/14/le-vatican-appelle-a-ne-plus-financer-amnesty-accusee-de-promouvoir-l-avortement_923128_3224.html|titre=Le Vatican appelle à ne plus financer Amnesty International, accusée de promouvoir l'avortement|date=14 juin 2007|site=Le Monde}}&lt;/ref&gt;

ايمنسٽي انٽرنيشنل جواب ۾ چيو ته اها ويٽيڪن کان ڪا به مالي امداد حاصل نه ڪندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ تنظيم ڪنهن به رياست کان فنڊ قبول نه ڪندي آهي. تنظيم وڌيڪ واضح ڪيو ته ان جو موقف ''اسقاط حمل کي هڪ عالمي حق طور فروغ ڏيڻ نه آهي''، پر عورتن جي ان حق جي حمايت ڪرڻ آهي ته اهي زنا بالجبر يا انساني حقن جي ٻين سنگين ڀڃڪڙين جي نتيجي ۾ دهشت، ڌمڪي يا جبر کان آزاد رهن.&lt;ref name=&quot;lobs1&quot;&gt;{{Lien web|url=https://www.nouvelobs.com/monde/20070613.OBS1722/amnesty-se-defend-de-proner-l-avortement.html|titre=Amnesty se défend de prôner l'avortement|date=15 juin 2007|site=nouvelobs.com}}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل بيلجيم جي چئن کاٻي ڌر جي سياستدانن ۽ [[انساني حقن جي ليگ (بيلجيم)|انساني حقن جي ليگ]] سان گڏجي بيلجيم-مراڪشي شهري [[اوساما عطار]] کي، جيڪو عراق جي قيد ۾ هو، طبي علاج فراهم ڪرڻ جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;rtbf&quot;&gt;{{Lien web|url=https://www.rtbf.be/info/regions/bruxelles/detail_des-deputes-bruxellois-ont-ils-contribue-a-la-liberation-d-un-terroriste?id=9381291|titre=Des députés bruxellois ont-ils contribué à la libération d'un terroriste?|auteur=Philippe Carlot|date=17 août 2016|site=RTBF}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;septsursept&quot;&gt;{{Lien web|url=http://www.7sur7.be/7s7/fr/32684/Menaces-terroristes-en-Belgique/article/detail/2832669/2016/08/17/Atargate-le-document-qui-accable-la-Belgique.dhtml|titre=Atargate: le document qui accable la Belgique|auteur=Michaël Bouche|date=17 août 2016|site=7sur7.be}}&lt;/ref&gt;

عطار، جيڪو دهشتگرد تنظيم سان لاڳاپيل هجڻ جي الزام هيٺ قيد هو، سرطان ۾ مبتلا هجڻ سبب فوري علاج جو محتاج هو، جيڪو عراقي جيل ۾ موجود نه هو. 2012ع ۾ کيس آزاد ڪري بيلجيم موٽايو ويو، پر بعد ۾ هو غائب ٿي ويو. 2016ع ۾ رپورٽون سامهون آيون ته هو اسلامي دهشتگردي سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ ملوث هو ۽ [[2015ع پيرس حملا|پيرس]] ۽ [[2016ع برسلز حملا|برسلز]] حملن جي منصوبابندي ڪندڙن مان هڪ اهم رهنما هو. ان کان پوءِ [[نيو-فلامس الائنس]] (N-VA) ۽ بيلجيم جي سينيٽر [[الين ڊيسٽيڪس]] ايمنسٽي انٽرنيشنل ۽ ڪجهه بيلجيمي پارليامينٽ ميمبرن جي ڪردار بابت جاچ جو مطالبو ڪيو.&lt;ref name=&quot;levif&quot;&gt;{{Lien web|url=http://www.levif.be/actualite/belgique/plaider-pour-la-liberation-d-un-terroriste-est-un-non-sens/article-normal-538449.html|titre=&quot;Plaider pour la libération d'un terroriste est un non-sens&quot;|date=16 août 2016|site=levif.be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lalibrebe&quot;&gt;{{Lien web|url=http://www.lalibre.be/actu/belgique/oussama-atar-qui-serait-le-mentor-de-la-cellule-terroriste-de-bruxelles-toujours-en-fuite-57b1e95935709a31055faa1c|titre=Oussama Atar, qui serait le mentor de la cellule terroriste de Bruxelles, toujours en fuite|date=16 août 2016|site=[[La Libre Belgique]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lalibrebe1&quot;&gt;{{Lien web|url=http://www.lalibre.be/actu/belgique/liberation-d-oussama-atar-alain-destexhe-demande-une-enquete-sur-le-role-d-amnesty-et-de-certains-deputes-57b193db35709a31055f7bf1|titre=Libération d’Oussama Atar: Alain Destexhe demande une enquête sur le rôle d'Amnesty et de certains députés|date=15 août 2016|site=[[La Libre Belgique]]}}&lt;/ref&gt;

2014ع ۾ [[جنگي معاشيات جي اسڪول]] (École de guerre économique) سان لاڳاپيل شاگردن ۽ اڳوڻن شاگردن جي تنظيم AEGE جي هڪ مطالعي ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل جي مالي وسيلن ۽ مهمن جي چونڊ بابت سوال اٿاريا ويا. مطالعي ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته تنظيم پنهنجي مهمن ۽ سياسي موقفن جي چونڊ ۾ مڪمل غيرجانبدار نه رهي آهي، جڏهن ته ٻين علمي ذريعن پڻ غير سرڪاري تنظيمن جي عالمي راءِ عامه تي اثر ۽ فنڊنگ بابت بحث پيش ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{article |auteur1=BELISLEFABRE Alexia |auteur2=BOYER Adrien |auteur3=CALLIES Quentin |auteur4=CHAVANNE Jean-Sylvain |auteur5=GAUDRON Alexia |auteur6=KABBARA Cyril |auteur7=KUHL David |auteur8=LECAUCHOIS Grégoire |auteur9=MANIUTIU Floriana |auteur10=MICHEL Marie-Christine |auteur institutionnel=AEGE |titre=Guerre de l’information: Le dessous des ONG, une vérité cachée |périodique=AEGE |date=2014 |url=https://bdc.aege.fr/public/Le_dessous_des_ONG_une%20verite_cachee.pdf |auteur14=Christian HARBULOT |auteur13=THISSE Edouard |auteur12=SELEGNY Grégoire |auteur11=PAIRE Sophie }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Article|prénom1=Marielle|nom1=Debos|prénom2=Alice|nom2=Goheneix|titre=Les ONG et la fabrique de l'« opinion publique internationale »|périodique=Raisons politiques|volume=19|numéro=3|date=2005|doi=10.3917/rai.019.0063|pages=63}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Article|langue=fr|prénom1=Gérard|nom1=Perroulaz|titre=Le financement des ONG dans la coopération au développement et l’aide humanitaire : le cas de la Suisse et comparaisons internationales|périodique=Annuaire suisse de politique de développement|numéro=23-2|date=2004-11-01|lire en ligne=http://journals.openedition.org/aspd/452|pages=49-82}}&lt;/ref&gt;

ڊسمبر 2024ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل 294 صفحن تي مشتمل هڪ جاچ رپورٽ شايع ڪئي، جنهن ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته [[2023ع ۾ حماس جو اسرائيل تي حملو|7 آڪٽوبر 2023ع جي حملن]] کان پوءِ [[غزه]] ۾ حماس خلاف فوجي ڪارروائين دوران [[اسرائيل]] فلسطيني آبادي خلاف نسل ڪشي (Genocide) جو ارتڪاب ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Ouvrage|langue=en|auteur1=Amnesty International|titre='You feel like you are subhuman'. Israel's genocide against Palestinians in Gaza|lieu=London|éditeur=Amnesty International Ltd|année=2024|pages totales=294|lire en ligne=https://www.amnesty.org/en/documents/mde15/8668/2024/en/|consulté le=10 décembre 2024}}&lt;/ref&gt; اسرائيلي حڪومت ۽ ان جي اتحادي [[آمريڪا]] هن الزام کي رد ڪيو.&lt;ref&gt;https://www.france24.com/fr/moyen-orient/20241205-gaza-amnesty-international-accuse-isra%C3%ABl-de-commettre-un-g%C3%A9nocide-population-palestinienne-civils-rapport&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.rfi.fr/fr/moyen-orient/20241205-amnesty-international-accuse-isra%C3%ABl-de-g%C3%A9nocide-%C3%A0-gaza-dans-un-rapport&lt;/ref&gt;

=== ڪم ڪرڻ جو طريقو ===

صحافي ۽ ماحولياتي ماهر [[جين پال بيسي]] موجب، ايمنسٽي انٽرنيشنل وقت سان گڏ رضاڪاراڻي سرگرمين بدران وڌيڪ پيشاورانه تنظيم بڻجي وئي آهي. سندس خيال آهي ته تنظيم پنهنجي روايتي محتاط ۽ نرم لهجي کي گهٽائي وڌيڪ سڌي، تيز ۽ ڌيان ڇڪائيندڙ رابطي جي حڪمت عملي اختيار ڪئي آهي، جنهن کي هو اشتهاري مهم سان ڀيٽي ٿو.&lt;ref&gt;Besset, J. (1991). ''Amnesty International : la conspiration de l’espoir: trente ans au service des droits de l’homme''. Éditions du Félin.&lt;/ref&gt;

تنظيم تي اهو به تنقيد ڪئي وئي آهي ته ان جي ڪجهه پاليسين ۾، خاص طور مغربي لبرل قدرن جهڙوڪ [[فرديت]] (Individualism) بابت، نظرياتي سختي جو رجحان ڏسڻ ۾ اچي ٿو.&lt;ref&gt;Vincent, R. J. (1986). ''Human Rights and International Relations''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; ڪجهه محققن جي راءِ آهي ته عالمي انساني حقن جي تحريڪ جي ٽڪرن ۾ ورهائجي وڃڻ سبب مهمن جي چونڊ ۾ غيرجانبداري متاثر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;Bradley, M. P. (2018). ''The World Reimagined: Americans and Human Rights in the Twentieth Century''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

تنظيم کي [[اسرائيل]] جي حامين طرفان پڻ تنقيد جو نشانو بڻايو ويو آهي، جن جو چوڻ آهي ته ايمنسٽي انٽرنيشنل اسرائيل سان لاڳاپيل معاملن ۾ مڪمل غيرجانبداري جو مظاهرو نٿي ڪري ۽ پنهنجي قانوني ۽ اخلاقي بنيادن کي مناسب نموني نظر ۾ نٿي رکي.&lt;ref&gt;Shepherd, Robin. ''A State Beyond the Pale: Europe's Problem with Israel''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Quigley, J. (2021). ''The Legality of a Jewish State: A Century of Debate over Rights in Palestine''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

=== مصنوعي ذهانت جو غلط استعمال ===

مئي 2023ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل [[2021ع ۾ ڪولمبيا جا احتجاج|2021ع جي ڪولمبيا جي احتجاجن]] دوران سرڪاري جبر جي مذمت ڪندي سماجي ميڊيا تي ڪجهه تصويرون شايع ڪيون. بعد ۾ معلوم ٿيو ته اهي تصويرون حقيقي نه هيون، پر [[مصنوعي ذهانت]] (AI) جي ذريعي تيار ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;Chagnon2023&quot;&gt;Luc Chagnon, [https://www.bfmtv.com/tech/intelligence-artificielle/c-etait-une-erreur-amnesty-international-fait-son-mea-culpa-apres-avoir-diffuse-des-images-generees-par-ia_AV-202305040640.html &quot;C’ÉTAIT UNE ERREUR&quot;: AMNESTY INTERNATIONAL FAIT SON MEA CULPA APRÈS AVOIR DIFFUSÉ DES IMAGES GÉNÉRÉES PAR IA], ''BFM TV'', 4 mai 2023.&lt;/ref&gt;

تنقيد وڌڻ کان پوءِ ايمنسٽي انٽرنيشنل ان کي ''&quot;غلطي&quot;'' قرار ڏيندي پنهنجي موقف جي وضاحت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Chagnon2023&quot; /&gt;

ڪيترن ئي مبصرن جو خيال هو ته اهڙي قدم سان ايمنسٽي انٽرنيشنل جي اعتبار کي نقصان پهتو، خاص طور ان ڪري جو ڪولمبيا ۾ پوليس جي تشدد بابت اڳ ئي وڏي مقدار ۾ حقيقي ۽ دستاويزي ثبوت موجود هئا.&lt;ref&gt;William Audureau, [https://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2023/05/03/manifestations-du-1er-mai-pourquoi-les-fausses-images-generees-par-intelligence-artificielle-ont-moins-circule_6171959_4355770.html ''Manifestations du 1er-Mai : pourquoi les fausses images générées par intelligence artificielle ont moins circulé''], ''Le Monde'', 3 mai 2023.&lt;/ref&gt;

=== مالي خردبرد ===

2018ع ۾ ايمنسٽي انٽرنيشنل جي [[زمبابوي]] واري شاخ جي حڪم تي ڪرايل هڪ [[مالي آڊٽ]] مان معلوم ٿيو ته تنظيم کي عطيو ڏيندڙن پاران فراهم ڪيل ڪيترائي ملين آمريڪي ڊالر فراڊ ذريعي خردبرد ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Kouassi2019&quot;&gt;Carole Kouassi, [https://fr.africanews.com/2019/06/03/zimbabwe-accuse-de-detournement-de-fonds-le-bureau-damnesty-ferme/ ''Zimbabwe : accusé de détournement de fonds, le bureau d'Amnesty fermé''], ''Africanews'', 3 juin 2019.&lt;/ref&gt;

پوليس جي جاچ مڪمل ٿيڻ تائين زمبابوي واري مقامي آفيس جي ڊائريڪٽر استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، جڏهن ته تنظيم ان واقعي جي جاچ ۽ مالي انتظامن جي نظرثاني شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Kouassi2019&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://burkina24.com/2019/06/03/zimbabwe-le-bureau-local-damnesty-ferme-pour-detournement-de-fonds/ ''Zimbabwe : Le bureau local d’Amnesty fermé pour détournement de fonds''], ''Burkina24'', 3 juin 2019.&lt;/ref&gt;

== تنقيد ۽ تڪرار ==
{{Main|ايمنسٽي انٽرنيشنل تي تنقيد}}

ايمنسٽي انٽرنيشنل تي مختلف وقتن تي ڪيترين ئي قسمن جي تنقيد ڪئي وئي آهي. انهن ۾ اعليٰ انتظاميا کي وڌيڪ پگهارون ڏيڻ، ٻاهرين ملڪن ۾ ڪم ڪندڙ ملازمن جي تحفظ بابت خدشا، انساني حقن جي حوالي سان تڪراري رڪارڊ رکندڙ تنظيمن سان لاڳاپن جا الزام، [[چونڊ ۾ جانبداري]] (Selection bias)، ۽ غير مغربي يا اولهه جي حمايت کان محروم ملڪن خلاف نظرياتي يا سياسي جانبداري جا الزام شامل آهن.&lt;ref name=&quot;CAQ_FBoyle&quot;&gt;{{استشهاد بويب
| مسار = http://cosmos.ucc.ie/cs1064/jabowen/IPSC/articles/article0004573.html
| عنوان = Interview: Amnesty on Jenin – Dennis Bernstein and Dr. Francis Boyle Discuss the Politics of Human Rights
| سنة = 2002
| ناشر = [[Covert Action Quarterly]]
| مسار أرشيف = https://www.webcitation.org/5infq6M8l?url=http://cosmos.ucc.ie/cs1064/jabowen/IPSC/articles/article0004573.html
| تاريخ أرشيف = 5 August 2009
| تاريخ الوصول = 5 August 2009
| الأخير = Bernstein
| الأول = Dennis
| حالة المسار = live
}}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ شايع ٿيل هڪ آزاد رپورٽ تنظيم جي اندروني ڪم واري ماحول کي ''&quot;زهريلو&quot;'' قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{استشهاد بخبر
| مسار = https://www.theguardian.com/world/2019/feb/06/amnesty-international-has-toxic-working-culture-report-finds
| عنوان = Amnesty International has toxic working culture, report finds
| الأول = Karen
| الأخير = McVeigh
| تاريخ = 6 February 2019
| عمل = The Guardian
| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20220608051853/https://www.theguardian.com/world/2019/feb/06/amnesty-international-has-toxic-working-culture-report-finds
| تاريخ أرشيف = 8 June 2022
}}&lt;/ref&gt;

ايمنسٽي انٽرنيشنل عورتن جي بنيادي صحت جي خدمتن جي حصي طور محفوظ اسقاط حمل تائين رسائي جي حمايت ڪري ٿي، جنهن سبب [[ويٽيڪن]] تنظيم تي تنقيد ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{استشهاد بخبر
| الأول = David
| الأخير = Crary
| عنوان = Furor Over Amnesty's Abortion Stance
| مسار = https://www.usatoday.com/news/topstories/2007-07-26-1742525477_x.htm
| عمل = USA Today
| تاريخ = 27 July 2007
| تاريخ الوصول = 25 May 2010
| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20120925132035/http://www.usatoday.com/news/topstories/2007-07-26-1742525477_x.htm
| تاريخ أرشيف = 25 September 2012
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بخبر
| مؤلف = Gidon Shaviv
| عنوان = Amnesty's credibility problem
| مسار = http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4238719,00.html
| صحيفة = Ynetnews
| تاريخ = 6 June 2012
| تاريخ الوصول = 27 February 2013
| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20220424231948/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4238719,00.html
| تاريخ أرشيف = 24 April 2022
}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي حڪومتن ۽ انهن جي حامين پڻ ايمنسٽي انٽرنيشنل تي تنقيد ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ تنظيم انهن ملڪن جي پاليسين ۽ انساني حقن جي رڪارڊ بابت رپورٽون جاري ڪندي رهي آهي. انهن ملڪن ۾ [[آسٽريليا]]،&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا1&quot;&gt;[http://www.dw.com/en/australia-rejects-amnestys-bribery-allegations-as-slur-on-border-police/a-18813858 &quot;Australia rejects Amnesty's bribery allegations as 'slur' on border police&quot;], [[ڊيوئچي ويلي]]. 29 October 2015.&lt;/ref&gt; [[چيڪ جمهوريه]]،&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا1&quot; /&gt; [[چين]]،&lt;ref&gt;[http://www.uscpf.org/news/2001/02/021601.htm The U.S. and China This Week], U.S.-China Policy Foundation, 16 February 2001.&lt;/ref&gt; [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]]،&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060103214347/http://www.namibian.com.na/Netstories/2000/January/Africa/aggression.html &quot;DR Congo blasts Amnesty International report on repression&quot;], ''The Namibian'', 14 January 2000.&lt;/ref&gt; [[مصر]]،&lt;ref&gt;{{استشهاد بخبر
| عنوان = Egypt says Amnesty International's accusations are 'biased and politicized'
| مسار = https://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/351744/Egypt/Politics-/Egypt-says-Amnesty-Internationals-accusations-are-.aspx
| ناشر = [[الأهرام]]
| تاريخ = 28 September 2019
}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت]]، [[ايران]]، [[مراڪش]]،&lt;ref&gt;{{استشهاد بويب
| مسار = https://www.mapnews.ma/en/actualites/politics/absence-evidence-morocco-questions-context-latest-amnesty-international-report
| عنوان = In Absence of Evidence, Morocco Questions Context of Latest Amnesty International Report, FM
| موقع = www.mapnews.ma
}}&lt;/ref&gt; [[قطر]]،&lt;ref&gt;[http://uk.reuters.com/article/uk-qatar-rights-idUKKBN0TL0LR20151202 &quot;Qatar rejects rights group report on 'rampant' labour abuse&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312011045/http://uk.reuters.com/article/uk-qatar-rights-idUKKBN0TL0LR20151202 |date=2016-03-12 }}, Reuters. 2 December 2015.&lt;/ref&gt; [[سعودي عرب]]،&lt;ref&gt;[http://yalibnan.com/2016/07/01/saudi-arabia-outraged-by-amnesty-international-and-human-rights-watchs-criticism/ &quot;Saudi Arabia outraged by Amnesty International and Human Rights Watch's criticism&quot;].&lt;/ref&gt; [[ويتنام]]،&lt;ref&gt;[http://www.thienlybuutoa.org/Misc/cream_of_the_diplomatic_crop.htm &quot;The Cream of The Diplomatic Crop from Ha Noi&quot;]&lt;/ref&gt; [[روس]]،&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20041109100022/http://www.hrvc.net/news8-03/23b-8-03.html &quot;Russian official blasts Amnesty International over Chechnya refugees&quot;]&lt;/ref&gt; [[نائيجيريا]]،&lt;ref&gt;{{استشهاد بخبر
| مسار = https://edition.cnn.com/2018/05/24/africa/nigerian-army-amnesty-report-rape-intl/index.html
| عنوان = Amnesty accuses Nigerian troops of raping women rescued from Boko Haram
| عمل = CNN
| تاريخ = 24 May 2018
}}&lt;/ref&gt; ۽ [[آمريڪا]].&lt;ref&gt;[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2005/05/20050525-3.html#l Press Briefing By Scott McClellan], The White House, 25 May 2005.&lt;/ref&gt; انهن حڪومتن جو موقف رهيو آهي ته تنظيم جون ڪجهه رپورٽون هڪ رخيون هونديون آهن يا قومي سلامتي جي خدشن کي مناسب اهميت نه ڏينديون آهن.

سوڊان جي اخبار ''Sudan Vision Daily'' ايمنسٽي انٽرنيشنل کي [[نيشنل اينڊومينٽ فار ڊيموڪريسي]] سان ڀيٽيندي دعويٰ ڪئي ته اها ''&quot;برطانوي انٽيليجنس سان لاڳاپيل تنظيم ۽ حڪومتي فيصلا سازي واري نظام جو حصو&quot;'' آهي.&lt;ref&gt;[http://www.sudanvisiondaily.com/index.php/opinion/columns/1644-amnesty-an-unmasked-intelligence-face-of-the-british-diplomacy-2-2 Amnesty: An Unmasked Intelligence Face of The British Diplomacy (2-2)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171005051412/http://www.sudanvisiondaily.com/index.php/opinion/columns/1644-amnesty-an-unmasked-intelligence-face-of-the-british-diplomacy-2-2 |date=2017-10-05 }}, ''Sudan Vision Daily'', December 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بخبر
| مسار = https://www.modernghana.com/sports/737664/amnesty-and-uk-supreme-court-an-unmasked-intelligence-face.html
| عنوان = Amnesty And UK Supreme Court: An Unmasked Intelligence Face Of The British Diplomacy
| عمل = Modern Ghana
}}&lt;/ref&gt;

=== عراق ۾ انڪيوبيٽرن واري واقعي جي تصديق ===
{{Main|انڪيوبيٽرن جي شاهدي}}

1990ع ۾، جڏهن آمريڪي حڪومت عراق خلاف فوجي ڪارروائي بابت غور ڪري رهي هئي، تڏهن ڪويت جي هڪ نوجوان ڇوڪري، جيڪا ڪانگريس ۾ رڳو ''نيره'' جي نالي سان سڃاتي وئي، شاهدي ڏني ته [[عراق جو ڪويت تي حملو|عراقي حملي]] دوران هن ڏٺو ته عراقي فوجين اسپتال مان ٻارن جون [[ٻارڙن جو انڪيوبيٽر|انڪيوبيٽر]] ڪڍي ڇڏيا، جنهن سبب ٻار فوت ٿي ويا. ايمنسٽي انٽرنيشنل، جنهن جا جاچ ڪندڙ ڪويت ۾ موجود هئا، هن بيان جي تصديق ڪئي ۽ ان کي عام ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. تنظيم اها به دعويٰ ڪئي ته اهڙي واقعي ۾ 300 کان وڌيڪ ٻار مارجي ويا، جيڪا انگ اکر بعد ۾ ملڪ جي اسپتالن ۾ موجود انڪيوبيٽرن جي حقيقي تعداد کان به وڌيڪ ثابت ٿي.&lt;ref&gt;{{استشهاد|عنوان=How False Testimony and a Massive U.S. Propaganda Machine Bolstered George H.W. Bush's War on Iraq|مسار=https://www.youtube.com/watch?v=WkRylMGLPMU|مسار أرشيف=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/WkRylMGLPMU|تاريخ أرشيف=2021-12-21|حالة المسار=live|تاريخ الوصول=11 December 2018}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;
هيءَ شاهدي بعد ۾ ڪيترن ئي آمريڪي قانون سازن طرفان [[خليج جنگ]] جي حمايت ۾ دليل طور استعمال ڪئي وئي. جنگ کان پوءِ تحقيق مان ظاهر ٿيو ته نيره جو بيان غلط هو ۽ اها ڪهاڻي ترتيب ڏنل هئي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته نيره ڪويت جي آمريڪا ۾ سفير جي ڌيءَ هئي، ۽ سندس سڃاڻپ ٻڌڻي دوران ظاهر نه ڪئي وئي هئي.

== اعزاز ۽ مڃتا ==
* 1976ع: [[ايراسمس انعام]].
* 1977ع: [[نوبل امن انعام]].&lt;ref name=&quot;livedeuxtimes2&quot;&gt;{{Lien web|url=http://www.live2times.com/1977-le-prix-nobel-de-la-paix-est-attribue-a-l-ong-amnesty-international-e--12167/|titre=Le prix Nobel de la paix est attribué à l'ONG Amnesty International|auteur=Carole Roubach|date=2 décembre 2011|site=live2times.com}}&lt;/ref&gt;
* 1978ع: [[گڏيل قومن جو انساني حقن جو انعام]].
* 1983ع: [[يورپ جي ڪونسل جي پارلياماني اسيمبلي جو انساني حقن جو انعام]].
* 1984ع: '''اظهار جي آزادي جو انعام''' (''Freedom of Speech Award'').
* 1991ع: [[اولوف پالمي انعام]].
* 2012ع: [[لووين جي ڪيٿولڪ يونيورسٽي]] پاران اعزازي [[اعزازي ڊاڪٽري]] (''Honoris Causa'').
* 2013ع: رسالي ''The Global Journal'' موجب دنيا جي 27هين بهترين غير سرڪاري تنظيم (NGO).

== عوامي ثقافت ۾ ==
* ٽيليويزن سيريز ''[[24]]'' جي [[24 (موسم 4)|چوٿين موسم]] جي 18هين قسط ۾ ''ايمينسٽي گلوبل'' نالي هڪ فرضي تنظيم ڏيکاري وئي آهي، جيڪا ايمنسٽي انٽرنيشنل جي تمثيلي شڪل آهي. ان ۾ هڪ وڪيل کي اسلامي دهشتگرد حبيب مروان پنهنجي مقصد لاءِ استعمال ڪري ٿو ته جيئن دهشتگردي مخالف اداري جي جاچ ۾ دير پوي ۽ آمريڪا ۾ ايٽمي حملي کي روڪڻ جون ڪوششون ناڪام بڻجن.&lt;ref name=&quot;lefigaro4&quot;&gt;{{Lien web|url=http://tvmag.lefigaro.fr/programme-tv/article/television/81396/24-heures-chrono-homeland-amnesty-denonce-ces-series-faisant-l-apologie-de-la-torture.html|titre=24 Heures chrono, Homeland : Amnesty dénonce ces séries faisant l'apologie de la torture|auteur=Laurent Chignaguet|date=13 mai 2014|site=tvmag.lefigaro.fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lobs2&quot;&gt;{{Lien web|url=https://www.nouvelobs.com/rue89/rue89-monde/20140513.RUE3797/la-campagne-d-amnesty-contre-la-torture-qui-s-en-prend-a-homeland-et-24-heures.html|titre=La campagne d’Amnesty contre la torture qui s’en prend à Homeland et 24 heures|date=13 mai 2014|site=nouvelobs.com}}&lt;/ref&gt;

* ٽيليويزن سيريز ''[[اسڪربس]]'' جي ٽئين موسم جي 12هين قسط ۾ ڊاڪٽر '''ڪرسٽوفر &quot;ٽرڪ&quot;''' کي اهڙي سرمائي رنگ جي ٽي شرٽ پهريل ڏيکاريو ويو آهي، جنهن تي ايمنسٽي انٽرنيشنل جو ڪارو ۽ اڇو لوگو موجود آهي.{{حوالو گهربل}}

* ٽيليويزن سيريز ''[[اسڪريم ڪوئينز]]'' جي پهرين موسم جي پهرين قسط ۾ '''[[براڊ ريڊويل]]''' (فرانسيسي ڊبنگ ۾ ''چاڊ ريڊويل'') کي پنهنجي پسنديده مشغلي، يعني ''هيپين'' جو شڪار ڪرڻ، دوران ايمنسٽي انٽرنيشنل جي هڪ ميمبر جي ٽنگ ۾ گالف بال هڻندي ڏيکاريو ويو آهي.{{حوالو گهربل}}

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:انساني حقن جون تنظيمون]]</text>
      <sha1>ndyy8i2thq2i6lusqz1gt6blwe0hlrh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باغ محمد بيشڪ جوکيو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28676</id>
    <revision>
      <id>401292</id>
      <parentid>342632</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T01:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2877" sha1="qau6pnghnpfnl18xppe1a4k5ewr9nfd" xml:space="preserve">ناميارو سگهڙ، شاعر ۽ اديب ٿي گذريو آهي. جنگشاهي ريلوي -اسٽيشن- ([[ٺٽو ضلعو|ضلعي ٺٽي]]) کان -اتر- طرف ڪوهستاني علائقي ۾ 30 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي مشهور تاريخي ڳوٺ ”مالماڙيءَ“ ۾ 1908ع ڌاري ڄائو. سندس والد جو نالو سکيو خان ۽ ڏاڏي جو نالو جان محمد هو. ذات جو جوکيو ۽ پاڙي جي لحاظ کان کان ڪليپوٽا -جانواڻي- آهي. ناميارو سگهڙ ۽ شاعر سونهارو فقير جوکيو، -باغ- محمد جو چاچو هو. 
باغ محمد ’بيشڪ‘ معمولي پڙهيل لکيل -انسان- هو. صرف ابتدائي ٽي درجا گورنمينٽ پرائمري اسڪول جاتيءَ (-ٺٽي-) ۾ پڙهيو، -جتي- پنهنجي مامي وسند خان وٽ رهندو هو، جيڪو -ان- وقت (برٽش دؤر ۾) پوليس کاتي ۾ ملازم هو،. ديني -تعليم- جنگشاهيءَ جي مُلا مڪتب ۾ پڙهيو، -جتي- سندس -استاد- حاجي دلمراد جوکيو هو. علائقي جو نيڪ مرد رئيس وليداد خان سندس هم مڪتب هو. هن کي 20 سالن جي عمر ۾  جاتيءَ ۾ ڪنهن نازنين سان نينهن لڳو. انهيءَ مستيءَ واري ڪيفيت ۾ شاعري شروع ڪيائين ۽ مجاز جون حدون ٽپي حقيقت جي منزل تي پهتو.سندس ڪلام ۾  غزل ، ڪافيون، ڏوهيڙا ، بيت ، مناظرا ،مولود ، مداحون ، حمد ، نعت ۽  منقبت، شامل آهن، سندس ڪلام کي سهيڙي ڪليات بيشڪ جي نالي سان هڪ مجموعو تيار ڪيو ويو آهي، جيڪو سندس پونئيرن جھڙوڪ باغ حسين جوکيو، جسارت الياس جوکيو ۽ شھرت الياس جوکيو وغيره وٽ اڻ ڇپيل صورت ۾ موجود آهي.  -باغ- محمد اتڪل 75 ورهين جي ڄمار ۾ 26 فيبروري 1984ع مطابق/27 جمادي الاول 1404ھ تي وفات ڪئي. سندس آخري آرام گاهه سندن آبائي قبرستان، جنگشاهي پير، لڳ جنگشاهي ريلوي -اسٽيشن- تي آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%20%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%20%D8%A8%D9%8A%D8%B4%DA%AA%20%D8%AC%D9%88%DA%A9%D9%8A%D9%88 |access-date=2016-06-24 |archive-date=2020-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131050023/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%20%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%20%D8%A8%D9%8A%D8%B4%DA%AA%20%D8%AC%D9%88%DA%A9%D9%8A%D9%88 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:شاعر]]
[[زمرو:اديب]]</text>
      <sha1>qau6pnghnpfnl18xppe1a4k5ewr9nfd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تانسو چلر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29338</id>
    <revision>
      <id>401295</id>
      <parentid>400718</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T01:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48635" sha1="ld4c32uep86ogn81k7xy82beevaoo2w" xml:space="preserve">{{Short description|ترڪي جي وزيراعظم (1993ع–1996ع)}}

{{Infobox officeholder
| name            =تانسو چيلر &lt;br/&gt;
Tansu Çiller
| image           = Turkish prime minister Tansu Çiller in Brussels.jpg
| caption         = چيلر، 1994ع
| office          = ترڪي جي 22هين [[ترڪي جو وزيراعظم|وزيراعظم]]
| deputy          = [[مراد ڪارايالچن]]&lt;br /&gt;[[حڪمت چيتن]]&lt;br /&gt;[[دينيز بايڪال]]
| president       = [[سليمان ديميريل]]
| term_start      = 25 June 1993
| term_end        = 6 March 1996
| predecessor     = [[اردال اينونو]] (قائم مقام)
| successor       = [[مسعود يلماز]]
| office1         = [[ترڪي جو نائب وزيراعظم]]
| prime_minister1 = [[نجم الدين اربڪان]]
| term_start1     = 28 June 1996
| term_end1       = 30 June 1997
| predecessor1    = [[ناهت منتشي]]
| successor1      = [[عصمت سيزگن]]
| office2         = [[ترڪي جو پرڏيهي وزير]]
| prime_minister2 = [[نجم الدين اربڪان]]
| term_start2     = 28 June 1996
| term_end2       = 30 June 1997
| predecessor2    = [[ايمري گونين سائي]]
| successor2      = [[اسماعيل جيم]]
| office3         = وزير مملڪت&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(معيشت جي ذميوار)&lt;/small&gt;
| term_start3     = 21 November 1991
| term_end3       = 25 June 1993
| prime_minister3 = [[سليمان ديميريل]]
| office4         = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ
| term_start4     = 13 June 1993
| term_end4       = 14 December 2002
| predecessor4    = [[سليمان ديميريل]]
| successor4      = [[محمد آغار]]
| office5         = {{GNAT MP}}
| term_start5     = 20 October 1991
| term_end5       = 3 November 2002
| constituency5   = [[استنبول]] ([[1991ع ترڪي جي عام چونڊون|1991ع]]، [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع]]، [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع]])
| birth_name      = Tansu Penbe Çiller
| birth_date      = {{birth date and age|1946|5|24|df=y}}
| birth_place     = [[استنبول]]، ترڪي
| death_date      =
| death_place     =
| spouse          = {{marriage|Özer Uçuran|1963|2024|end=d}}
| children        = 2
| alma_mater      = [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج]] ([[بيچلر آف سائنس|بي ايس]])&lt;br/&gt;[[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ([[ماسٽر آف سائنس|ايم ايس]])&lt;br/&gt;[[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] ([[ڊاڪٽر آف فلاسافي|پي ايڇ ڊي]])
| party           = [[ٽرو پاٿ پارٽي]]
| signature       = Signature of Tansu Ciller.svg
| education       = [[رابرٽ ڪاليج|امريڪن ڪاليج فار گرلز]]
}}

'''تانسو چيلر''' ({{IPA|tr|ˈtɑnsu ˈtʃilːɛɾ|lang}}؛ پيدائش: 24 مئي 1946ع) هڪ [[ترڪي]] تعليمي ماهر، معاشيات دان ۽ سياستدان آهي، جيڪا 1993ع کان 1996ع تائين [[ترڪي جو وزيراعظم|ترڪي جي 22هين وزيراعظم]] رهي. هوءَ ترڪي جي تاريخ جي واحد عورت وزيراعظم آهي. [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ طور، هن 1996ع کان 1997ع تائين هڪ ئي وقت [[ترڪي جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ [[ترڪي جو پرڏيهي وزير|پرڏيهي وزير]] طور پڻ خدمتون انجام ڏنيون.

معاشيات جي پروفيسر طور، چيلر کي 1991ع ۾ وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] طرفان [[وزير مملڪت]] (معيشت) مقرر ڪيو ويو. جڏهن ديميريل 1993ع ۾ [[ترڪي جو صدر|ترڪي جو صدر]] چونڊيو ويو، تڏهن چيلر سندس جاءِ تي [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ ۽ وزيراعظم بڻجي. سندس دورِ حڪومت ۾ [[ترڪي جي هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا. سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي به قائل ڪيو.

[[1994ع ترڪي جي مڪاني چونڊون|1994ع جي مڪاني چونڊن]] ۾ ڪاميابي کان ٿوري ئي پوءِ، سندس حڪومت جي بجيٽ خساري جي هدفن تي اعتماد نه هجڻ سبب وڏي پيماني تي سرمايو ملڪ مان نڪري ويو، جنهن ڪري [[ترڪي ليرا]] ۽ پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي حالت ۾ پهچي ويا. ان معاشي بحران ۽ سخت مالي قدمن جي دوران سندس حڪومت 1995ع ۾ [[يورپي يونين-ترڪي ڪسٽم يونين]] تي صحيحون ڪيون. سندس حڪومت تي [[1995ع آذربائيجان فوجي بغاوت جي ڪوشش]] جي حمايت ڪرڻ جا الزام پڻ لڳا، ۽ [[ايميا/ڪارداڪ ٻيٽ]] تي خودمختياري جي دعويٰ ڪرڻ کان پوءِ [[يونان]] سان ڇڪتاڻ وڌي وئي.

جيتوڻيڪ [[ٽرو پاٿ پارٽي]] [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي رهي، پر چيلر 1996ع ۾ [[نجم الدين اربڪان]] سان اتحادي حڪومت قائم ڪرڻ تائين وزيراعظم رهي. ساڳئي سال [[سسورلڪ اسڪينڊل]] سندس حڪومت ۽ غيرقانوني تنظيمن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. [[ترڪي مافيا]] ۽ [[گري وولوز]] جهڙن گروهن سان لاڳاپيل ماڻهن، جهڙوڪ [[عبدالله چاتلي]]، کي سرڪاري طور استعمال ڪرڻ بابت انڪشافن کان پوءِ سندس عوامي مقبوليت گهٽجي وئي.

اربڪان ۽ چيلر جي حڪومت فوج سان وڌندڙ تڪرار سبب ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته فوج جو خيال هو ته حڪومت سيڪيولرزم جي تحفظ لاءِ ڪافي پرعزم نه هئي. [[1997ع ترڪي جو فوجي يادداشت وارو تختو اونڌو]] جمهوريه ترڪي جي تاريخ جو چوٿون فوجي مداخلت وارو واقعو هو. ان کان پوءِ [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽرو پاٿ پارٽي وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي. [[2002ع ترڪي جي عام چونڊون|2002ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي اچڻ باوجود پارٽي کي 10 سيڪڙو کان گهٽ ووٽ مليا، جنهن سبب اها پارليامينٽ ۾ ڪا به سيٽ حاصل نه ڪري سگهي. ان کان پوءِ چيلر پارٽي جي اڳواڻ جي حيثيت سان استعيفيٰ ڏني ۽ سرگرم سياست تان رٽائر ٿي وئي.

== پسمنظر ۽ علمي زندگي ==

تانسو چيلر [[استنبول]] ۾ ڄائي. هوءَ پنهنجي والد [[نجاتي چيلر]] جي اڪيلي ڌيءَ هئي، جيڪو صحافي هو ۽ 1950ع واري ڏهاڪي دوران [[بيلجڪ صوبو]] جو گورنر پڻ رهيو. سندس والده معززه چيلر [[سالونيڪي]] سان تعلق رکندڙ [[بلقان جا ترڪ|روميليائي ترڪ]] خاندان مان هئي.

چيلر [[استنبول]] جي [[امريڪن ڪاليج فار گرلز]] مان اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج يوڪسيڪ قسم]] جي معاشيات شعبي مان گريجوئيشن ڪئي. رابرٽ ڪاليج مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، هوءَ وڌيڪ تعليم لاءِ [[آمريڪا]] وئي، جتي هن پنهنجي مڙس [[اوزر اوچوران]] سان گڏ، جنهن سان هن 1963ع ۾ شادي ڪئي هئي، [[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ۽ [[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] مان اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tansu Çiller {{!}} Turkish prime minister and economist|url=https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|access-date=2020-06-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723042013/https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|url-status=live}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ هن [[ييل يونيورسٽي]] مان پوسٽ ڊاڪٽورل تحقيق پڻ مڪمل ڪئي.

چيلر [[فرينڪلن اينڊ مارشل ڪاليج]]، [[لينڪاسٽر، پينسلوينيا]] ۾ معاشيات پڙهائيندي رهي. 1978ع ۾ هوءَ [[بوغازيچي يونيورسٽي]]، استنبول ۾ ليڪچرار مقرر ٿي، ۽ 1983ع ۾ ساڳئي اداري کيس پروفيسر مقرر ڪيو. هوءَ هاڻي ختم ٿي چڪي [[استنبول بئنڪ]] جي صدر پڻ رهي.

== شروعاتي سياسي زندگي ==

[[بوغازيچي يونيورسٽي]] ۾ تدريسي ذميوارين سان گڏ، تانسو چيلر [[ترڪي صنعت ۽ واپار ايسوسيئيشن]] (TÜSİAD) ۾ پنهنجي تحقيق ۽ [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) جي معاشي پاليسين تي تنقيدي رپورٽن سبب پڻ مشهور ٿي. ڪجهه عرصي لاءِ هوءَ [[استنبول ميٽروپوليٽن ميونسپلٽي|استنبول]] جي ان وقت جي ميئر [[بدرالدين دالان]] جي صلاحڪار پڻ رهي. ساڳئي سال ڊسمبر ۾، هوءَ ٻي وڏي مرڪز-ساڄي ڌر واري سياسي جماعت [[سچي واٽ پارٽي]] (DYP) جي انتظامي بورڊ تي چونڊي وئي ۽ پارٽي ۾ معيشت بابت نائب صدر مقرر ٿي. [[1991ع جي ترڪي جي عام چونڊ]] ۾ هوءَ استنبول مان پارليامينٽ جي ميمبر چونڊي آئي.

چيلر 1991ع جي چونڊ مهم دوران DYP جي ڪجهه مشهور چونڊ نعريبازي، جهڙوڪ &quot;ٻه چاٻيون&quot;، جي تخليق جو ڪريڊٽ حاصل ڪيو. بهرحال، هن جو پيش ڪيل معاشي پروگرام UDİDEM تڪرار جو سبب بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪومت ان تي عمل نه ڪيو. DYP چونڊون کٽي ورتيون ۽ [[سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي (ترڪي)|سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي]] (SHP) سان گڏجي [[ترڪي جي 49هين حڪومت]] قائم ڪئي. وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] چيلر کي معيشت بابت ذميوار [[وزير مملڪت]] مقرر ڪيو. ان دوران هوءَ DYP جي مرڪزي انتظامي بورڊ تي پڻ چونڊي وئي ۽ پارٽي جي نائب چيئرپرسن بڻجي وئي.&lt;ref&gt;Arat, Yeşim (1998) &quot;A women prime minister in Turkey: did it matter?&quot; ''Women &amp; Politics'', 19(4): 1–22; Jensen, Jane (2008) ''Women political leaders: breaking the highest glass ceiling'' New York, NY: Palgrave Macmillan, pp. 41–42, 131; Skard, Torild (2014) &quot;Tansu Çiller&quot; in ''Women of Power – Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide'', Bristol: Policy Press, {{ISBN|978-1-44731-578-0}}, pp. 392–393.&lt;/ref&gt;

صدر [[ترگت اوزال]] جي عهدي دوران وفات کان پوءِ (جنهن کي ڪجهه ماڻهن [[1993ع جي مبينا ترڪي فوجي بغاوت]] سان ڳنڍين ٿا)، وزيراعظم سليمان ديميريل [[1993ع جي ترڪي جي صدارتي چونڊ]] ۾ صدر چونڊيو ويو. ان سان DYP جي قيادت ۽ وزيراعظم جو عهدو خالي ٿي ويو ۽ پارٽي اندر قيادت جو بحران پيدا ٿيو. شروعات ۾ چيلر کي مضبوط اميدوار نه سمجهيو پئي ويو، پر سندس ٽنهي مخالفن مان ڪو به ڪافي سياسي حمايت حاصل نه ڪري سگهيو. ميڊيا ۽ ڪاروباري حلقن سندس حمايت ڪئي، ۽ هڪ عورت هجڻ سبب سندس اميدواري کي ترڪي کي هڪ ترقي پسند مسلم ملڪ طور پيش ڪرڻ لاءِ پڻ اهم سمجهيو ويو. پارٽي اڳواڻ جي چونڊ جي پهرين مرحلي ۾ هوءَ اڪثريت کان صرف 11 ووٽ گهٽ رهي. ان کان پوءِ سندس مخالف مقابلي تان هٿ کڻي ويا، جنهن کان پوءِ چيلر DYP جي اڳواڻ چونڊي وئي ۽ 25 جون 1993ع تي ترڪي جي پهرين ۽ هيل تائين واحد عورت [[ترڪي جا وزيراعظم|وزيراعظم]] بڻجي وئي. هن محدود تبديلين سان DYP–SHP اتحاد کي برقرار رکندي [[ترڪي جي 50هين حڪومت]] قائم رکي.&lt;ref&gt;Arat, Yeşim (1998), pp. 6–8; Bennett, Clinton (2010) &quot;Tansu Çiller&quot; in ''Moslem Women of Power'', London: Continuum, pp. 110, 129; Cizre, Ümit (2002) &quot;Tansu Çiller: Lusting for Power and Undermining Democracy&quot; in M. Heper &amp; S. Sayari (eds.), ''Political Leaders and Democracy in Turkey'', Lexington Books, pp. 201–202; Jensen (2008), p. 139; Skard (2014), pp. 393–394.&lt;/ref&gt;

== وزيراعظميٰ (1993ع–1996ع) ==
{{See also|ترڪي جي 50هين حڪومت|ترڪي جي 51هين حڪومت|ترڪي جي 52هين حڪومت}}
[[فائل:Tansu Çiller in 1994 (cropped).jpg|thumb|تانسو چيلر، 1994ع]]

وزيراعظم جي حيثيت سان سندس دورِ حڪومت (1993ع–1996ع) دوران، اسلام پسند هجوم [[علويت|علوي]] ثقافتي تقريب جي ميزباني ڪندڙ هڪ هوٽل کي باهه ڏئي ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ 35 ڄڻا مارجي ويا ۽ ڪيترائي زخمي ٿيا. [[سيواس قتل عام]] ۽ ان واقعي تي حڪومت جي سست ردعمل کي بعد ۾ انساني حقن بابت چيلر جي پاليسين جي شروعاتي علامت طور ڏٺو ويو.

چيلر، [[سليمان ديميريل]] جي قائم ڪيل SHP سان گڏ اتحادي حڪومت کي برقرار رکيو، پر پنهنجي پارٽي جي اڪثر وزيرن کي تبديل ڪري ڇڏيو. 1995ع تائين هوءَ ڪابينا جي واحد عورت ميمبر هئي، جنهن کان پوءِ عورتن ۽ خانداني معاملن بابت هڪ عورت وزيرِ مملڪت مقرر ڪئي وئي. وزيراعظم جي حيثيت سان چيلر فوج نواز، قدامت پسند عواميت ۽ معاشي آزاديءَ واري پاليسي کي فروغ ڏنو. هن پنهنجي سياسي استاد ديميريل جي ڀيٽ ۾ DYP کي وڌيڪ ساڄي ڌر ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Cite news |last=Silverman |first=Reuben |date=21 June 2018 |title=Turkey's Back to the Future Opposition: Part One |work=Jadaliyya |url=https://www.jadaliyya.com/Details/37678}}&lt;/ref&gt; هوءَ هڪ ئي وقت &quot;سخت مزاج&quot; اڳواڻ ۽ قوم جي &quot;ماءُ ۽ ڀيڻ&quot; طور پاڻ کي پيش ڪندي مرداڻن ۽ زناني سياسي اندازن کي گڏ کڻي هلندي رهي. هوءَ عورت سياستدانن لاءِ نئين مثال طور سامهون آئي، جيتوڻيڪ سندس مٿان آمرانه رويو اختيار ڪرڻ جا الزام پڻ لڳندا رهيا. ان سان گڏ کيس عورتن جي مسئلن ۾ گهڻي دلچسپي نه رکڻ تي به تنقيد جو نشانو بڻايو ويو.&lt;ref&gt;Arat (1998), pp. 3, 9–10, 12–14; Cizre (2002), pp. 206–207; Skard (2014), pp. 394–395.&lt;/ref&gt;

چيلر ترڪي جي معاشي ادارن ۾ سڌارن لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪي {{Interlanguage link|5 April Decisions|tr|Tansu Çiller#5 Nisan Kararları}} جي نالي سان مشهور ٿيا، ۽ انهن سڌارن جي نتيجي ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) کان مالي مدد پڻ حاصل ٿي.

=== PKK خلاف ڪارروايون ===
{{Expand section|date=February 2023}}
{{See also|ڪرد-ترڪ تڪرار (1978ع–هاڻوڪو)}}

چيلر جي وزيراعظميٰ دوران [[ترڪ هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا ۽ [[قلعي وارو منصوبو]] (Castle Plan) تي عملدرآمد ڪيو. هي منصوبو، جيڪو اڳ ۾ ئي [[ترڪي جي قومي سلامتي ڪائونسل]] پاران منظور ٿيل هو، PKK خلاف حڪمت عملي طور نافذ ڪيو ويو، جيتوڻيڪ ان جا ڪجهه عنصر اڳ ۾ به استعمال هيٺ هئا. چيلر ترڪ فوج کي پراڻي آمريڪي فوجي سامان تي ڀاڙيندڙ اداري مان جديد فوج ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا PKK جي گوريلا ۽ اچانڪ حملي واري حڪمت عملي جو مقابلو ڪري سگهي.{{Citation needed|date=November 2020}} وڌيڪ جديد فوجي تياريءَ جي نتيجي ۾ سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي قائل ڪيو.

ٻئي طرف، چيلر جي حڪومت دوران ترڪي جي فوج، سيڪيورٽي ادارن ۽ نيم فوجي قوتن تي [[ڪرد]] آباديءَ خلاف [[جنگي ڏوهن]] ۽ [[انسانيت خلاف ڏوهن]] جا الزام پڻ لڳا. ڪيترين ئي عالمي انساني حقن جي تنظيمن جي رپورٽن موجب، 1993ع کان 1996ع تائين ترڪي جي فوج پاران ڪيترائي [[ترڪي پاران خالي ڪرايل ڪرد ڳوٺ|ڪرد ڳوٺ ۽ شهر تباهه يا ساڙيا ويا]] ۽ ڪيترن ئي ڪرد شهرين کي عدالت کان سواءِ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} The Situation of the Kurds |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6a8604.html |access-date=2020-10-02 |website=Refworld}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=5 January 1996 |title=Tansu Ciller |url=https://newint.org/features/1996/01/05/tansu |access-date=2 October 2020}}&lt;/ref&gt;

ڪردن بابت سندس مجموعي پاليسي ڪجهه حد تائين متضاد هئي. هڪ موقعي تي هن ڪردن لاءِ [[اسپين]] جي [[باسڪ]] علائقي جهڙي خودمختياريءَ جي حمايت ڪئي، پر [[ترڪي جي فوج]] جي دٻاءَ کان پوءِ پنهنجي بيان تان واپس هٽي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kinzer |first=Stephen |date=21 February 1999 |title=Turks vs. Kurds: Turning Point? |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/europe/022199turkey-kurd.html |website=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

=== منظم ڏوهن سان لاڳاپا ===
[[فائل:KÜtahya local Election campaign with Tansu Çiller in 1994 221.jpg|thumb|1994ع ۾ [[ڪوتاهيا]] ۾ DYP جي چونڊ مهم]]

آڪٽوبر 1993ع ۾ چيلر اعلان ڪيو ته: &quot;اسان وٽ انهن واپارين ۽ فنڪارن جي فهرست موجود آهي، جن کان PKK ڀتو وصول ڪيو آهي، ۽ اسان انهن ذميوارن خلاف ڪارروائي ڪنداسين.&quot; ان اعلان کان پوءِ، 14 جنوري 1994ع کان لڳ ڀڳ هڪ سئو ماڻهن کي پوليس جهڙيون ورديون پاتل ۽ پوليس گاڏين ۾ سوار هٿياربند ماڻهن اغوا ڪيو، ۽ پوءِ انقره کان استنبول ويندڙ شاهراهه تي مختلف هنڌن تي قتل ڪيو ويو.

انتها پسند قومپرست تنظيم [[گري وولوز]] جي اڳواڻ ۽ منظم ڏوهن سان لاڳاپيل شخصيت [[عبدالله چاتلي]] انهن ماڻهن کان پئسا وٺندو هو، جيڪي &quot;چيلر جي فهرست&quot; ۾ شامل هوندا هئا، ۽ کين يقين ڏياريندو هو ته سندن نالا فهرست مان ڪڍرايا ويندا. سندس شڪار بڻجندڙن ۾ [[بهچت جانترڪ]] پڻ شامل هو، جنهن کان ڏهه ملين آمريڪي ڊالر ورتا ويا، جڏهن ته &quot;ڪيسينو ڪنگ&quot; [[عمر لطفي توپال]] وڌيڪ سترهن ملين ڊالر ڏنا. بهرحال، رقم وٺڻ باوجود انهن کي اغوا ڪري قتل ڪيو ويو، ۽ ڪن حالتن ۾ قتل کان اڳ تشدد پڻ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Diplo&quot;&gt;{{cite news |title=Turkey's pivotal role in the international drug trade |first=Kendal |last=Nezan |work=Le Monde diplomatique |date=5 July 1998 |url=http://mondediplo.com/1998/07/05turkey}}&lt;/ref&gt;

=== بدعنواني ===

چيلر جي حڪومت ختم ٿيڻ کان پوءِ سندس خلاف بدعنواني جا ڪيترائي الزام سامهون آيا. انهن ۾ اهو الزام به شامل هو ته هن سرڪاري ادارن [[توفاش]] ۽ [[تداش]] جي نجڪاري دوران مهر بند بوليون کولرائي پڙهيون، جن کي بعد ۾ ٻيهر نجڪاري بورڊ ڏانهن موٽايو ويو، جنهن مان اهو شڪ پيدا ٿيو ته کيس ذاتي مالي فائدو پهچايو ويو. ان کان علاوه، مٿس اهو الزام پڻ لڳايو ويو ته هن وزيراعظم لاءِ مخصوص صوابديدي فنڊ ذاتي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ۽ انهن جي استعمال بابت نه صدر سليمان ديميريل کي ۽ نه ئي پنهنجي جانشين [[مسعود يلماز]] کي آگاهه ڪيو، قومي سلامتيءَ جو جواز پيش ڪندي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Meyer |first=James H. |date=September 1997 |title=Turkey's Leaders – Çiller's Scandals |url=https://www.meforum.org/359/turkeys-leaders-cillers-scandals |journal=Middle East Quarterly}}&lt;/ref&gt;

سندس مقبوليت ان وقت وڌيڪ گهٽجي وئي، جڏهن اخبار ''[[مليت]]'' آمريڪا ۾ سندس غير ظاهر ڪيل ملڪيتن بابت رپورٽ شايع ڪئي. پارليامينٽ ۾ سندس اثاثن جي جاچ لاءِ پيش ڪيل ٺهراءُ رد ڪيو ويو. 1995ع جي عام چونڊن کان اڳ هن اعلان ڪيو ته هوءَ پنهنجي ملڪيت &quot;شهيد زبيده حانم مدر فائونڊيشن&quot; کي عطيو ڪندي، پر عملي طور اهو اعلان پورو نه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 October 2002 |title=Çiller seçti: Amerika |url=http://www.radikal.com.tr/yazarlar/funda_ozkan/ciller_secti_amerika-647878 |website=Radikal}}&lt;/ref&gt;

=== پرڏيهي پاليسي ===

[[فائل:Visit of Tansu Çiller, Turkish Prime Minister, to the EC 6.jpg|thumb|تانسو چيلر ۽ [[جاڪ ڊيلور]] جي اڳواڻيءَ ۾ ترڪي ۽ يورپي يونين جي وفدن جي ملاقات]]

[[يورپي يونين–ترڪي ڪسٽمز يونين]] جو معاهدو 1995ع ۾ چيلر جي حڪومت دوران طئي ٿيو ۽ 1996ع ۾ نافذالعمل بڻيو.

مارچ 1995ع ۾ [[1995ع آذربائيجان بغاوت جي ڪوشش]] ٿي. 1996ع جي [[سوسورلڪ اسڪينڊل]] کان پوءِ سامهون آيل سرڪاري رپورٽن موجب، چيلر ۽ سندس ڪابينا جي ڪجهه ٻين ميمبرن مبينا طور ان بغاوت جي حمايت ڪئي، جنهن جو مقصد [[ابوالفيض ايلچي بيگ]] کي ٻيهر صدر بڻائڻ هو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Karabağlı |first=Hülya |date=9 October 2012 |title='Çiller özel örgütü' iddiaları MİT raporunda var mı? |work=T24 |url=https://t24.com.tr/haber/ciller-ozel-orgutu-iddialari-mit-raporunda-var-mi,217026}}&lt;/ref&gt;

چيلر جنوري 1996ع واري [[ايميا/ڪارداڪ بحران]] دوران پڻ وزيراعظم هئي، جيڪو پاڙيسري [[يونان]] سان پيدا ٿيو.{{Citation needed|date=December 2017}} بعد ۾، جڏهن هوءَ [[نجم الدين اربڪان]] جي حڪومت ۾ نائب وزيراعظم هئي، تڏهن هن چيو ته جيڪڏهن [[يونان]] [[البانيا]] کي ورهائڻ جي ڪوشش ڪندو ته 24 ڪلاڪن اندر ترڪي جي فوج [[اٿينس]] ۾ هوندي.&lt;ref name=&quot;hri&quot;&gt;{{cite web |title=Pangalos/Gr-Turk.Relations |url=http://www.hri.org/news/greek/ant1en/1997/97-06-04.ant1en.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hri2&quot;&gt;{{cite web |title=&quot;Turkey Will Not Stay Spectator Towards Efforts to Divide Albania&quot; – declares Tansu Çiller |url=http://www.hri.org/news/balkans/ata/1997/97-03-21.ata.html#11}}&lt;/ref&gt;

هوءَ ترڪي جي پهرين وزيراعظم هئي جنهن [[اسرائيل]] جو سرڪاري دورو ڪيو، ۽ گڏوگڏ [[ياسر عرفات]] سان به ملاقات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1994 |title=Tansu Çiller İsrail |url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?araKelime=Tansu%20%C3%87iller%20%C4%B0srail |website=Milliyet}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Makovsky |first=Alan |date=3 November 1993 |title=Tansu Ciller in Israel: Pursuing Turkish-Israeli Partnership |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/tansu-ciller-israel-pursuing-turkish-israeli-partnership}}&lt;/ref&gt;

== 1995ع جون چونڊون ۽ اينايول حڪومت ==

آڪٽوبر 1995ع ۾ [[جمهوري خلق پارٽي]] (CHP) جي اتحاد مان نڪرڻ کان پوءِ (SHP ان کان اڳ ورهائجي، پوءِ ضم ٿي CHP جي نالي سان ڪم ڪرڻ لڳي)، چيلر [[قومپرست تحريڪ پارٽي]] (MHP) جي پارلياماني حمايت سان اقليتي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها حڪومت هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾ ناڪام ٿي وئي ([[ترڪي جي 51هين حڪومت]]). ان کان پوءِ هن [[1995ع جي ترڪي جي عام چونڊ]] کان اڳ CHP سان گڏ ٻي اتحادي حڪومت ([[ترڪي جي 52هين حڪومت]]) قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.

پارٽي سربراهه بڻجڻ کان پوءِ پنهنجي پهرين عام چونڊ مهم دوران، چيلر قومپرستانه ۽ سيڪيولر سياسي بيانئي کي وڌيڪ اهميت ڏني. ان هوندي به DYP کي وڏي شڪست ملي، ۽ 1991ع جي ڀيٽ ۾ پارٽي پنهنجي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عوامي حمايت وڃائي ويٺي.

چونڊن کان پوءِ اتحادي حڪومت بابت ڳالهيون ڊگهيون ٿي ويون، تنهن ڪري مارچ 1996ع تائين چيلر DYP–CHP اتحاد جي سربراهه طور وزيراعظم رهي. ان کان پوءِ DYP، [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) سان گڏ، [[ڊيموڪريٽڪ ليفٽ پارٽي (ترڪي)|ڊيموڪريٽڪ ليفٽ پارٽي]] (DSP) جي پارلياماني حمايت سان هڪ غير مستحڪم اتحادي حڪومت قائم ڪئي. هن حڪومت ۾ [[مسعود يلماز]] وزيراعظم ٿيو، جڏهن ته چيلر کي [[گردشي حڪومت|متبادل وزيراعظم]] جو عهدو ڏنو ويو.

[[نجم الدين اربڪان]] [[ترڪي جي آئيني عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪومت اعتماد جو ووٽ مڪمل اڪثريت بدران صرف نسبتي اڪثريت سان حاصل ڪيو هو؛ آخرڪار [[بلنت اجويت]] جي DSP ووٽ ڏيڻ کان پاسو ڪيو هو. ان ئي عرصي دوران چيلر ٻنهي پاسن کان سياسي دٻاءَ جو شڪار ٿي وئي. هڪ طرف [[ترڪي جي وڏي قومي اسيمبلي]] سندس خلاف بدعنواني جي الزامن جي جاچ لاءِ ووٽ ڏنو، جنهن جي حمايت مخالف ڌر سان گڏ سندس اتحادي پارٽين پڻ ڪئي. ٻي طرف آئيني عدالت فيصلو ڏنو ته حڪومت اعتماد جو ووٽ غير آئيني طريقي سان حاصل ڪيو هو. نتيجي طور، وزيراعظم مسعود يلماز 6 جون 1996ع تي استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، جنهن سان [[ترڪي جي 53هين حڪومت|اينايول حڪومت]] ختم ٿي وئي.

== رفاح–يول حڪومت ۽ قومي سلامتي ڪائونسل جو يادداشت نامو ==
{{See also|ترڪي جي 54هين حڪومت}}
[[فائل:Rueda de prensa de Felipe González y la primera ministra de Turquía. Pool Moncloa. 16 de noviembre de 1995.jpeg|thumb|تانسو چيلر ۽ [[فيليپي گونزاليس]] [[مونڪلوا محل]] ۾]]

جون 1996ع ۾ مادرلينڊ پارٽي ۽ DYP جو اتحاد ٽٽڻ کان پوءِ، DYP [[رفاهه پارٽي]] (RP) سان گڏجي [[ترڪي جي 54هين حڪومت|تاريخي اتحادي حڪومت]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي [[نجم الدين اربڪان]] ڪئي. هن حڪومت ۾ چيلر [[ترڪي جو پرڏيهي معاملن وارو وزير|پرڏيهي معاملن واري وزير]]، [[ترڪي جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ گردشي معاهدي تحت متبادل وزيراعظم رهي.

هي اتحاد انتهائي تڪراري ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ترڪي جي جمهوريه جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو هڪ کليل اسلام پسند سياستدان وزيراعظم بڻيو، جڏهن ته چيلر پنهنجي چونڊ مهم دوران جن سياسي ڌرين تي سخت تنقيد ڪئي هئي، تن سان ئي اتحاد ڪرڻ سبب پنهنجي سياسي اعتبار کي نقصان پهچايو.&lt;ref&gt;Arat (1998), p. 18; Cizre (2002), p. 213; Skard (2014), pp. 395–396.&lt;/ref&gt; ماضي ۾ چيلر ۽ اربڪان هڪ ٻئي بابت جيڪي به بيان ڏنا هئا، سي هاڻي غير اهم بڻجي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي کي سياسي بقا لاءِ هڪ ٻئي جي ضرورت هئي. چيلر کي اهڙي اتحادي ساٿي جي ضرورت هئي، جيڪو پارليامينٽ ۾ سندس ۽ سندس ساٿين جي استثنيٰ ختم ٿيڻ کان بچائي سگهي، جيئن سندس خلاف بدعنواني جي جاچ نه ٿي سگهي، جڏهن ته اربڪان کي به اهڙي ئي پارلياماني اڪثريت جي ضرورت هئي ته جيئن هو سيڪيولر فوج سان پنهنجي نظرياتي تڪرار کي جاري رکي سگهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

پارلياماني جاچ ڪميشن ۾ اٺن ووٽن جي مقابلي ۾ ست ووٽن سان فيصلو ڪيو ويو ته توفاش ۽ تداش جي نجڪاري بابت چيلر تي لڳايل سرڪاري فنڊن جي غلط استعمال واري معاملي کي آئيني عدالت ڏانهن موڪلڻ جي ضرورت ناهي. ڪيترن مبصرن رفاهه پارٽي سان اتحاد کي چيلر جي بريت جي بدلي ۾ سياسي سوديبازي (''quid pro quo'') قرار ڏنو. هوءَ پارٽي ڪانگريس ۾ ٻيهر DYP جي چيئرپرسن چونڊي وئي، پر [[حسام الدين چندروق]] ڪيترن ئي DYP اسيمبلي ميمبرن سان گڏ پارٽي ڇڏي [[ڊيموڪريٽ ترڪي پارٽي]] (DTP) قائم ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cop |first=Burak |date=28 February 2011 |title=28 Şubat'ta Ne Oldu? |url=https://bianet.org/bianet/bianet/128226-28-subat-ta-ne-oldu |website=Bianet}}&lt;/ref&gt;

=== سوسورلڪ اسڪينڊل ===

نومبر 1996ع ۾ [[سوسورلڪ ڪار حادثو]] پيش آيو، جنهن کان پوءِ [[سوسورلڪ اسڪينڊل]] سامهون آيو. هن اسڪينڊل حڪومت، سيڪيورٽي ادارن، منظم ڏوهن جي نيٽ ورڪن ۽ انتهائي ساڄي ڌر جي گروهن وچ ۾ ويجهن لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. حادثي ۾ مارجي ويل [[عبدالله چاتلي]] بابت چيلر چيو:

{{Quote|جيڪي هن ملڪ، هن قوم ۽ هن رياست جي نالي ۾ گوليون هلائين ٿا يا انهن جون زخميون برداشت ڪن ٿا، انهن کي اسين هميشه عزت سان ياد ڪنداسين.}}&lt;ref&gt;Lucy Komisar, ''The Progressive'', April 1997.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HRFT39&quot;&gt;1998 Report, Human Rights Foundation of Turkey.&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ &quot;[[:tr:Sürekli Aydınlık İçin Bir Dakika Karanlık|ابدي روشني لاءِ هڪ منٽ اونداهو]]&quot; نالي شهري تحريڪ حڪومت جي منظم ڏوهن سان لاڳاپن خلاف احتجاجي مهم شروع ڪئي. [[ترڪي جو گهرو وزارت|گهرو وزير]] [[محمد آغار]] اسڪينڊل کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ۽ سندس جاءِ تي [[ميرال آقشنر]] مقرر ڪئي وئي.

=== 1997ع جي &quot;پوسٽ ماڊرن&quot; فوجي مداخلت ===

[[ترڪي جون هٿياربند فوجون]] رفاح–يول اتحاد کي وڏي شڪ جي نگاهه سان ڏسنديون هيون. چيلر کي اميد هئي ته سندس سيڪيولر ساک ۽ فوج سان ويجها لاڳاپا ڇڪتاڻ گهٽائي سگهندا. هن پاڻ کي سيڪيولر فوج ۽ اسلام پسند رفاهه پارٽي جي وچ ۾ وچولي ڪردار طور پيش ڪيو. بهرحال، 1997ع جي شروعات تائين حڪومت ۽ فوج جا لاڳاپا تيزي سان خراب ٿيڻ لڳا، خاص طور تي ان کان پوءِ جڏهن [[سنجان، انقره]] جي رفاهه پارٽي سان لاڳاپيل ميئر ايراني سفير کي دعوت ڏني، جنهن شريعت جي حمايت ۾ تقرير ڪئي (ڏسو: [[:tr:Kudüs Mitingi|يروشلم جلسو]]).&lt;ref name=&quot;:23&quot;/&gt; ان واقعي کان ڪجهه ڏينهن پوءِ فوج سنجان جي گهٽين مان ٽئنڪن جو جلوس ڪڍي پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪيو.

28 فيبروري 1997ع تي [[ترڪي جي قومي سلامتي ڪائونسل]] جو نَوَ ڪلاڪن تي مشتمل اجلاس ٿيو، جنهن کان پوءِ حڪومت آڏو مطالبن جو هڪ مجموعو پيش ڪيو ويو ته جيئن فوج جي لفظن ۾ ''ارتجا'' (رجعت پسندي) کي روڪي سگهجي. ان مرحلي تي چيلر جا فوج سان لاڳاپا مڪمل طور تي خراب ٿي ويا. هن فوجي سربراهه ۽ ٻين اعليٰ ڪمانڊرن کي رٽائر ڪرڻ جي صلاح ڏني، پر وڌيڪ محتاط اربڪان ان جي مخالفت ڪئي. ان دوران چيلر ۽ ميرال آقشنر قومي پوليس جي سربراهه کي هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون ۽ سندس جاءِ تي مقرر ٿيل شخص کي ترڪي جي اعليٰ فوجي آفيسرن جا ٽيليفون ڳجهي نموني ٻڌڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref name=&quot;hri2&quot; /&gt; جڏهن هڪ جنرل کي ان ڳالهه جي خبر پئي ته سندس فون ٽيپ ٿي رهي آهي، ته هن ڌمڪي ڏيندي چيو ته: &quot;ان عورت (آقشنر) کي ٻڌايو، جيڪڏهن اسان اتي پهتاسين ته کيس ٿلهي لٺ تي ڪباب وانگر چاڙهي ڇڏينداسين.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-05-28 |title=Meral Akşener: 28 Şubat'ta orduyu eleştirdiği için tehdit edilen 'Asena' |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-44055886 |website=BBC News Türkçe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;/&gt;

DYP جي ڪيترن وزيرن جي استعيفائن ۽ فوج جي وڌندڙ دٻاءَ کان پوءِ اربڪان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ۽ 30 جون 1997ع تي نام نهاد &quot;[[1997ع ترڪي فوجي يادداشت نامو|پوسٽ ماڊرن فوجي بغاوت]]&quot; پنهنجي انجام تي پهتي. DYP ۽ ٻين ڌرين کي اميد هئي ته گردشي معاهدي موجب چيلر نئين وزيراعظم بڻجندي، پر صدر [[سليمان ديميريل]] ان معاهدي کي نظرانداز ڪندي ANAP جي اڳواڻ [[مسعود يلماز]] کي حڪومت ٺاهڻ جي دعوت ڏني.

جيتوڻيڪ اربڪان جي اقتدار مان نڪرڻ سان سندس سياسي ڪيريئر عملي طور ختم ٿي ويو، پر چيلر جي سياسي زوال جو به اهو ئي نقطو ثابت ٿيو. سندس سياسي حڪمت عمليون، عذر، ناڪام پاليسيون ۽ مسلسل اسڪينڊلن سبب عوام ۾ سندس مقبوليت تمام گهڻي گهٽجي وئي. سندس پارٽي جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين ميمبرن به يلماز جي نئين حڪومت خلاف بي اعتمادي واري ووٽ ۾ سندس ساٿ نه ڏنو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 35 عورتن جي تنظيمن سندس خلاف عدالت ۾ درخواست داخل ڪئي، اهو موقف اختيار ڪندي ته هوءَ نسواني اصولن تي عمل نه ڪندي هئي. ان کان علاوه، مٿس جمهوريت کي ڪمزور ڪرڻ ۽ صحافين کي ڌمڪائڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.&lt;ref&gt;Arat (1998), p. 18; Bennett (2010), pp. 113, 132, 135; Cizre (2002), p. 213; Skard (2014), pp. 395–396.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;/&gt;

== سياست مان رخصتي ==

حڪومت مان نڪرڻ کان پوءِ تانسو چيلر خلاف ترڪي جي پارليامينٽ ۾ بدعنواني، اختيارن جي ناجائز استعمال ۽ ٻين سنگين الزامن بابت جاچ ڪئي وئي. بعد ۾ [[مسعود يلماز]] سان گڏ کيس سڀني الزامن مان بري ڪيو ويو، جنهن جو وڏو سبب قانوني فني پهلو، جهڙوڪ [[مدتِ محدودي]] (اسٽيچوٽ آف لميٽيشنز) ۽ [[ترڪي ۾ پارلياماني استثنيٰ]] هئا. 1998ع جي آخر ڌاري، يلماز ۽ چيلر سان لاڳاپيل بدعنواني جا ڪيس DYP، [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) ۽ [[ڊيموڪريٽڪ کاٻي ڌر پارٽي (ترڪي)|ڊيموڪريٽڪ کاٻي ڌر پارٽي]] (DSP) جي پارلياماني ميمبرن جي گڏيل ڪوشش سان پارلياماني ڪميٽين ۾ ئي بند ڪيا ويا.&lt;ref&gt;[http://www.tihv.org.tr/EN/data/Yayinlar/Human_Rights_Reports/Ra1998HumanRightsReport.pdf 1998 Report]{{مئل ڳنڍڻو|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from the Human Rights Foundation of Turkey, p. 11.&lt;/ref&gt;

[[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع جي عام چونڊن]] دوران چيلر پاڻ کي غريب ۽ مذهبي طبقي جي نمائندي طور پيش ڪيو. هوءَ اذان دوران پنهنجون چونڊ تقريرون روڪي ڇڏيندي هئي ۽ مطالبو ڪندي هئي ته [[ترڪي ۾ حجاب بابت تڪرار|حجاب پاتل عورتن]] کي به يونيورسٽين ۾ تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=National Elections in Turkey: People, Politics, and the Party System|last=Wuthrich|first=F. Michael|date=2015-07-28|publisher=Syracuse University Press|isbn=9780815634126|pages=215|language=en}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، سندس پارٽي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Political Parties in Turkey|last1=Rubin|first1=Barry|last2=Heper|first2=Metin|date=2013-12-16|publisher=Routledge|isbn=9781135289386|pages=96|language=en}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال هوءَ ٻيهر DYP جي چيئرپرسن چونڊي وئي، ۽ [[فضيلت پارٽي]] جي بندش ۽ [[ملي گوروش تحريڪ]] جي ورهاڱي کان پوءِ [[ترڪي ۾ قائدِ حزب اختلاف|قائدِ حزب اختلاف]] بڻجي وئي.

چيلر جي سياسي زندگيءَ جو خاتمو [[2002ع ترڪي جي عام چونڊون|2002ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ ٿيو، جڏهن سندس پارٽي 10 سيڪڙو چونڊ حد (ٿريشولڊ) پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهي، جنهن سبب پارٽي پارليامينٽ ۾ ڪا به سيٽ حاصل نه ڪري سگهي، جيتوڻيڪ چيلر ٻن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين قائدِ حزب اختلاف رهي هئي. چونڊ نتيجن کان پوءِ هن هڪ پريس ڪانفرنس ۾ سياست تان رٽائرمينٽ جو اعلان ڪيو، ۽ سندس جاءِ تي [[مهمت آغار]] پارٽي جي قيادت سنڀالي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|title=Tansu Ciller {{!}} Turkish prime minister and economist|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-12-06|language=en}}&lt;/ref&gt;

== بعد واريون سرگرميون ==
{{stack|[[فائل:Tansu Çiller &amp; Oktay Vural in Süleyman Demirel Funeral.jpg|thumb|تانسو چيلر (عمر 69 سال) ۽ [[اوڪتائي وورال]] (عمر 59 سال) [[سليمان ديميريل]] جي جنازي ۾ (18 جون 2015ع)]]}}

تانسو چيلر [[ڪائونسل آف وومين ورلڊ ليڊرز]] جي ميمبر آهي، جيڪا موجوده ۽ اڳوڻين خاتون صدرن ۽ وزيراعظمن جو هڪ بين الاقوامي نيٽ ورڪ آهي. هن تنظيم جو مقصد دنيا جي اعليٰ سطح جي عورت اڳواڻن کي عورتن سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۽ [[برابريءَ تي ٻڌل ترقي]] لاءِ گڏيل عمل تي متحرڪ ڪرڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.unfoundation.org/features/cwwl-bios/council-of-women-world-leaders-members.html |title=Council of Women World Leaders: Members |website=United Nations Foundation |author=United Nations Foundation |access-date=2017-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910112829/http://www.unfoundation.org/features/cwwl-bios/council-of-women-world-leaders-members.html |archive-date=2015-09-10 |date=2015-09-10 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2018ع ۾ چيلر [[انصاف ۽ ترقي پارٽي (ترڪي)|انصاف ۽ ترقي پارٽي]] (AKP) جي هڪ جلسي ۾ شرڪت ڪئي، جتي هن [[رجب طيب اردگان]] جي [[2018ع ترڪي جي صدارتي چونڊ|2018ع واري صدارتي چونڊ]] ۾ اميدواري جي حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-06-17 |author1=Euronews |author2=Anadolu Ajansı |title=Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Yenikapı mitingine Çiller desteği Access to the comments |url=https://tr.euronews.com/2018/06/17/cumhurbaskan-erdogan-n-yenikap-mitingine-ciller-destegi |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621144022/https://tr.euronews.com/2018/06/17/cumhurbaskan-erdogan-n-yenikap-mitingine-ciller-destegi |archive-date=2020-06-21 |website=Euronews}}&lt;/ref&gt;

فيبروري 2024ع ۾ هن [[مراد ڪوروم]] جي [[2024ع استنبول جي ميئر چونڊ]] ۾ اميدواري جي توثيق ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-02-23 |title=Former PM Tansu Çiller endorses AKP's Kurum for Istanbul Mayorship |url=https://www.duvarenglish.com/former-pm-tansu-ciller-endorses-akps-kurum-for-istanbul-mayorship-news-63898 |access-date=2025-02-23 |website=Duvar |language=tr-TR}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ==
تانسو چيلر ترڪي ٻوليءَ کان علاوه [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ [[جرمن ٻولي|جرمن]] تي پڻ رواني سان عبور رکي ٿي. سندس پنهنجي مڙس [[اوزر اوچوران چيلر]] سان ٻه ٻار آهن. اوزر اوچوران چيلر 1 جون 2024ع تي [[يني ڪوي، ساري ير|يني ڪوي]]، [[استنبول]] ۾ پنهنجي گهر ۾ دل جي دوري سبب 86 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪري ويو.&lt;ref&gt;{{cite news| title=Tansu Çiller'in eşi Özer Uçuran Çiller hayatını kaybetti |work=TRT News| date=1 June 2024|trans-title=Tansu Çiller's husband Özer Uçuran Çiller passed away| url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/tansu-cillerin-esi-ozer-ucuran-ciller-hayatini-kaybetti-861217.html | language=tr | access-date=1 June 2024}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ترڪان آقيول]]
* [[ترڪي ۾ عورتن جي سياست]]
* [[اسلام ۽ مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ عورت سياسي اڳواڻ]]

==حوالا==
{{حوالا}}


* [http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تانسو%20چلر انسائيڪلو پيڊيا سنڌيانا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103123816/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%20%DA%86%D9%84%D8%B1 |date=2024-11-03 }}


==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
* Biyografi.net – [http://www.biyografi.net/kisiayrinti.asp?kisiid=278 ''تانسو چيلر جي سوانح عمري'']
* Who is Who – ''سوانح عمريون'': [http://www.kimkimdir.gen.tr/kimkimdir.php?id=353 ''پروفيسر ڊاڪٽر تانسو چيلر'']

{{s-start}}
{{s-ppo}}
{{s-bef|before=[[سليمان ديميريل]]}}
{{s-ttl|title=[[سچي واٽ پارٽي]] جي اڳواڻ|years=1993–2002}}
{{s-aft|after=[[مهمت آغار]]}}
|-
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[سليمان ديميريل]]}}
{{s-ttl|title=[[ترڪي جو وزيراعظم]]|years=1993–1996}}
{{s-aft|after=[[مسعود يلماز]]}}
|-
{{s-bef|before=[[ناحت منتشه]]}}
{{s-ttl|title=[[ترڪي جو نائب وزيراعظم]]|years=1996–1997}}
{{s-aft|after=[[عصمت سزگين]]}}
|-
{{s-bef|before=[[امره گونين سائي]]}}
{{s-ttl|title=[[ترڪي جو پرڏيهي وزير]]|years=1996–1997}}
{{s-aft|after=[[اسماعيل جيم]]}}
{{s-end}}

{{Prime Ministers of Turkey}}
{{Ministers of Foreign Affairs of Turkey}}
{{DYP Leaders}}
{{Party Leaders in Turkey}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Ciller, Tansu}}
[[زمرو:1946ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:ترڪي جا 20هين صديءَ جا وزيراعظم]]
[[زمرو:20هين صديءَ جون عورت وزيراعظم]]
[[زمرو:21هين صديءَ جون ترڪ عورت سياستدان]]
[[زمرو:20هين صديءَ جون ترڪ عورت سائنسدان]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا ترڪ معاشياتدان]]
[[زمرو:ترڪي جا مملڪتي وزير]]
[[زمرو:ترڪي جا پرڏيهي وزير]]
[[زمرو:ترڪي جا نائب وزيراعظم]]
[[زمرو:ترڪي ۾ قائد حزب اختلاف]]
[[زمرو:ڊيموڪريٽ پارٽي (ترڪي) جا سياستدان]]
[[زمرو:ترڪي جي 21هين پارليامينٽ جا ميمبر]]
[[زمرو:ترڪي جي 20هين پارليامينٽ جا ميمبر]]
[[زمرو:ترڪي جي 49هين حڪومت جا ميمبر]]
[[زمرو:ترڪي جي 50هين حڪومت جا ميمبر]]
[[زمرو:ترڪي جي 51هين حڪومت جا ميمبر]]
[[زمرو:ترڪي جي 52هين حڪومت جا ميمبر]]
[[زمرو:ترڪي جي 54هين حڪومت جا ميمبر]]
[[زمرو:استنبول جا نمائندا]]
[[زمرو:استنبول جا سياستدان]]
[[زمرو:سوسورلڪ اسڪينڊل]]
[[زمرو:ترڪ عورت معاشياتدان]]
[[زمرو:ترڪ عورت غير افسانوي ليکڪ]]
[[زمرو:بوغازيچي يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]]
[[زمرو:بوغازيچي يونيورسٽي جا استاد]]
[[زمرو:فرينڪلن اينڊ مارشل ڪاليج جا استاد]]
[[زمرو:ارناؤوت ڪوي آمريڪي گرلز هاءِ اسڪول جا اڳوڻا شاگرد]]
[[زمرو:يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ جا اڳوڻا شاگرد]]
[[زمرو:يورپ جون عورت وزيراعظم]]
[[زمرو:عورت پرڏيهي وزير]]
[[زمرو:ترڪي جون عورت حڪومتي وزير]]
[[زمرو:ترڪي جون عورت پارٽي اڳواڻ]]
[[زمرو:ترڪ عورت اڪيڊمڪ]]
[[زمرو:ترڪي ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي سياست]]
[[زمرو:ترڪي ۾ ساڄي ڌر جي عواميت]]
[[زمرو:رابرٽ ڪاليج جا اڳوڻا شاگرد]]
[[زمرو:ترڪ عورت پارليامينٽ ميمبر]]
[[زمرو:پهريون ڀيرو عورت وزيراعظم]]
[[زمرو:تانسو چلر]]
[[زمرو:ترڪي جي سياست]]
[[زمرو:ترڪ سياستدان]]
[[زمرو:ترڪ عورتون]]
[[زمرو:جيوت عورتون]]
[[زمرو:1946ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>ld4c32uep86ogn81k7xy82beevaoo2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڀٽو خاندان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30511</id>
    <revision>
      <id>401344</id>
      <parentid>346421</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T07:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3064" sha1="qudtwk60zeow0xww35gh596gldd4tda" xml:space="preserve">عرضي خان ڀٽو ڪير هو؟

 ”عرضي خان ڀٽو“ جيڪي ڀٽو خاندان جي تاريخ ۾ هڪ تمام اهم شخصيت هئا.

تاريخي طور تي، عرضي خان ڀٽو، پير بخش خان ڀٽو جي خاندان جا وڏڙا هئا. سندن بابت ڪجهه اهم ڄاڻ هيٺ ڏجي ٿي:

1. ڀٽو خاندان جو سنڌ ۾ بنياد
عرضي خان ڀٽو بابت چيو ويندو آهي ته جڏهن ڀٽو خاندان راجپوتانا (جيسلمير) مان لڏپلاڻ ڪري سنڌ آيو، ته عرضي خان اهي پهرين شخصيت هئا جن هن خاندان جي سياسي ۽ سماجي سڃاڻپ کي مستحڪم ڪيو.

2. پير بخش خان سان رشتو
عرضي خان ڀٽو، پير بخش خان ڀٽو جا پدر اَمجد (وڏڙا) هئا. جيڪڏهن اسان شجري کي ڏسنداسين ته عرضي خان جي نسل مان ئي اڳتي هلي پير بخش خان ڀٽو ۽ پوءِ سر شاهنواز ڀٽو جهڙيون شخصيتون پيدا ٿيون.

3. رتوديرو ۾ آمد
عرضي خان جي دور ۾ ئي ڀٽو خاندان لاڙڪاڻي (رتوديرو) جي علائقي ۾ مستقل طور آباد ٿيو. هنن ان وقت جي مقامي حاڪمن ۽ انگريزن جي شروعاتي دور ۾ پنهنجي بهادري ۽ زمينداري ڪري وڏو اثر پيدا ڪيو.

4. تاريخي اهميت
زمينداري: عرضي خان پنهنجي وقت جا وڏا زميندار هئا ۽ کين ”خان“ جو لقب مليل هو.

نسل جو تسلسل: ذوالفقار علي ڀٽو صاحب جي لکڻين ۽ خانداني تاريخ ۾ پڻ عرضي خان جو ذڪر هڪ اهڙي بزرگ طور ملي ٿو، جنهن خاندان جي عزت ۽ غيرت لاءِ وڏو نالو ڪمايو.

خلاصو: عرضي خان ڀٽو، پير بخش خان ڀٽو جا بزرگ هئا ۽ اهي ئي اهي شخص هئا جن ڀٽو خاندان کي سنڌ جي مٽيءَ سان مضبوطيءَ سان جوڙيو.
ذوالفقار علي ڀٽو پنهنجي تقريرن ۽ لکڻين ۾ اڪثر فخر سان عرضي خان جو ذڪر ڪندا هئا. سندن چوڻ هو ته:

&quot;منهنجو وڏو عرضي خان هڪ اهڙو شخص هو، جنهن ڪڏهن به استبداد (ظلم) آڏو سر نه نوايو.&quot;

==نسب جو شجرو==
{{Bhutto family}}

==پڻ ڏسو==
*[[ڀٽو]]

==خارجي ڳنڍڻا==
* [http://blai.newsvine.com/_news/2007/12/30/1193585-shah-nawaz-the-legacy-of-the-bhuttos?groupId=84 ڀٽو خاندان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812133048/http://blai.newsvine.com/_news/2007/12/30/1193585-shah-nawaz-the-legacy-of-the-bhuttos?groupId=84 |date=2011-08-12 }}

{{حوالا}}

{{پاڪستاني حڪمران خاندان}}
{{پاڪستاني سياسي خاندان|}}

[[زمرو:ڀٽو خاندان|*]]
[[زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي جا سياستدان]]
[[زمرو:پاڪستان جا سياسي خاندان]]</text>
      <sha1>qudtwk60zeow0xww35gh596gldd4tda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لاھور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39363</id>
    <revision>
      <id>401177</id>
      <parentid>401174</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* مملوڪن وارو دؤر */</comment>
      <origin>401177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28384" sha1="nuc6y00x57rgw1lm3lj1qy29eqndrcz" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>nuc6y00x57rgw1lm3lj1qy29eqndrcz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401180</id>
      <parentid>401177</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* مملوڪن وارو دؤر */</comment>
      <origin>401180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32349" sha1="3ei8t05mv2bvlf6ocbooquof4u5furl" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>3ei8t05mv2bvlf6ocbooquof4u5furl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401182</id>
      <parentid>401180</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* سلطانتن جو آخري دور */</comment>
      <origin>401182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36600" sha1="54vcu092wj1bf8484imo13mvvw377w2" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate Lahore Fort.jpg|thumb|الامگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;

لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>54vcu092wj1bf8484imo13mvvw377w2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401183</id>
      <parentid>401182</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* اڪبر */</comment>
      <origin>401183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36601" sha1="k1dbat2xbo5x87xbvsys1lsnxfdnvl3" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|الامگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;

لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>k1dbat2xbo5x87xbvsys1lsnxfdnvl3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401184</id>
      <parentid>401183</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36601" sha1="236dpo0owsgq35ayy6qai0qk7zk3am5" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;

لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>236dpo0owsgq35ayy6qai0qk7zk3am5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401187</id>
      <parentid>401184</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:21:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45288" sha1="1as59van8m0vsim6sds0r9cgvjnmjpa" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Jahangir in Shahdara.jpg|thumb|جهانگير جو مقبرو، شادرا باغ]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque by William Carpenter.jpg|thumb|وزير خان مسجد، وليم ڪارپنٽر جي 1866ع واري تصوير]]

جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosque aerial view.jpg|thumb|بادشاهي مسجد]]

شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri Mosque Lahore.jpg|thumb|سنهري مسجد]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>1as59van8m0vsim6sds0r9cgvjnmjpa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401189</id>
      <parentid>401187</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:24:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* جهانگير */</comment>
      <origin>401189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45285" sha1="cn31fy2xxqvjgp7qdjaervhf8xl4b03" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Exterior Tomb of Jahangir.jpg|thumb|جهانگير جو مقبرو، شادرا باغ]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque by William Carpenter.jpg|thumb|وزير خان مسجد، وليم ڪارپنٽر جي 1866ع واري تصوير]]

جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosque aerial view.jpg|thumb|بادشاهي مسجد]]

شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri Mosque Lahore.jpg|thumb|سنهري مسجد]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>cn31fy2xxqvjgp7qdjaervhf8xl4b03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401191</id>
      <parentid>401189</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:25:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45292" sha1="jdleurx7verggp5e3cyxfwsos118ii4" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Exterior Tomb of Jahangir.jpg|thumb|جهانگير جو مقبرو، شادرا باغ]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque by William Carpenter (1866).jpg|thumb|وزير خان مسجد، وليم ڪارپنٽر جي 1866ع واري تصوير]]

جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosque aerial view.jpg|thumb|بادشاهي مسجد]]

شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri Mosque Lahore.jpg|thumb|سنهري مسجد]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>jdleurx7verggp5e3cyxfwsos118ii4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401192</id>
      <parentid>401191</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:27:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45316" sha1="26lq7kgw5ke69ok3qz3qs2pxzfmp6c9" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Exterior Tomb of Jahangir.jpg|thumb|جهانگير جو مقبرو، شادرا باغ]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque by William Carpenter (1866).jpg|thumb|وزير خان مسجد، وليم ڪارپنٽر جي 1866ع واري تصوير]]

جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosque aerial view.jpg|thumb|بادشاهي مسجد جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri Mosque Lahore.jpg|thumb|سنهري مسجد]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>26lq7kgw5ke69ok3qz3qs2pxzfmp6c9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401193</id>
      <parentid>401192</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* جهانگير */</comment>
      <origin>401193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45326" sha1="p9pt6eymoy8xhlp5dj01g8ewfxwpsll" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque by William Carpenter (1866).jpg|thumb|وزير خان مسجد، وليم ڪارپنٽر جي 1866ع واري تصوير]]

جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosque aerial view.jpg|thumb|بادشاهي مسجد جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri Mosque Lahore.jpg|thumb|سنهري مسجد]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>p9pt6eymoy8xhlp5dj01g8ewfxwpsll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401200</id>
      <parentid>401193</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* شاهجهان */</comment>
      <origin>401200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45329" sha1="onk9kv7kqgxe5tv9ty9k9wclf41198m" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosque aerial view.jpg|thumb|بادشاهي مسجد جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri Mosque Lahore.jpg|thumb|سنهري مسجد]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>onk9kv7kqgxe5tv9ty9k9wclf41198m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401201</id>
      <parentid>401200</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45330" sha1="b8zdzewxwubu26nuogut4r3600ckrqg" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri Mosque Lahore.jpg|thumb|سنهري مسجد]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>b8zdzewxwubu26nuogut4r3600ckrqg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401203</id>
      <parentid>401201</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45443" sha1="9a7qfm7ovzsodht4wac7oif9ilg9fnd" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>9a7qfm7ovzsodht4wac7oif9ilg9fnd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401208</id>
      <parentid>401203</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* دراني حملا */</comment>
      <origin>401208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52755" sha1="sqy9zajh1a6s5xroosn9oir94207o44" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

== سِک دور ==

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurdwara Janam Asthan Guru Ram Das Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

=== شروعاتي دور ===

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

=== سک سلطنت ===

[[File:Lahore Darbar.jpg|thumb|1842ع ۾ آگوسٽن شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan by Usman Ghani.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 2014-07.JPG|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>sqy9zajh1a6s5xroosn9oir94207o44</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401209</id>
      <parentid>401208</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52757" sha1="18shxly2jcdmkt9vh694ml3hfxbud2c" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور {==

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurdwara Janam Asthan Guru Ram Das Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

=== شروعاتي دور ===

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

=== سک سلطنت ===

[[File:Lahore Darbar.jpg|thumb|1842ع ۾ آگوسٽن شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan by Usman Ghani.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 2014-07.JPG|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>18shxly2jcdmkt9vh694ml3hfxbud2c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401212</id>
      <parentid>401209</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* سِک دور */</comment>
      <origin>401212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52761" sha1="a5yyx7773ib1q7zta9xcq0ssm6uvosh" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurdwara Janam Asthan Guru Ram Das Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:Lahore Darbar.jpg|thumb|1842ع ۾ آگوسٽن شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan by Usman Ghani.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 2014-07.JPG|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>a5yyx7773ib1q7zta9xcq0ssm6uvosh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401215</id>
      <parentid>401212</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:47:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* سِک دور */</comment>
      <origin>401215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52826" sha1="6396j1se2ab6xpxse7omkxy8np8rs50" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan by Usman Ghani.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>6396j1se2ab6xpxse7omkxy8np8rs50</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401219</id>
      <parentid>401215</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* سک سلطنت */</comment>
      <origin>401219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52979" sha1="5zfcnpw18j8934soy7qepu19tvsuyuw" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>5zfcnpw18j8934soy7qepu19tvsuyuw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401223</id>
      <parentid>401219</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* سک سلطنت */</comment>
      <origin>401223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55925" sha1="5rzi1u5lkimhzfuykz1ayw0fao6gjkc" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>5rzi1u5lkimhzfuykz1ayw0fao6gjkc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401225</id>
      <parentid>401223</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T13:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* آخري سک دور */</comment>
      <origin>401225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63350" sha1="d8devaiu293y5scxvjzf7e5ovvlnx06" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

== برطانوي نوآبادياتي دور ==

[[File:University of the Punjab old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]

[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore 1893 map.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:Shah Alami Lahore 1890.jpg|thumb|1890ع ۾ لاهور جي فصيلبند شهر جو شاه عالمي علائقو]]

[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>d8devaiu293y5scxvjzf7e5ovvlnx06</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401226</id>
      <parentid>401225</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T13:08:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* برطانوي نوآبادياتي دور */</comment>
      <origin>401226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63229" sha1="efmtbyom2r8xue862n4r14c2ac3wq33" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]

[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]

[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>efmtbyom2r8xue862n4r14c2ac3wq33</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401227</id>
      <parentid>401226</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T13:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* برطانوي نوآبادياتي دور */</comment>
      <origin>401227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70460" sha1="5kri38x5g0vb946v7p4zbsvuaixpsh6" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]

[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]

[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;


[[File:Prince Alfred in Lahore 1870.jpg|thumb|1870ع ۾ ايڊنبرگ جي ڊيوڪ، پرنس الفريڊ جو لاهور جو دورو]]

[[File:Lahore Museum 1880s.jpg|thumb|لاهور ميوزيم، جيڪو راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي جي دور ۾ تعمير ٿيل اهم عمارتن مان هڪ آهي]]

[[File:Government College University, Lahore.jpg|thumb|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]]

[[File:The Mall, Lahore.jpg|thumb|دي مال، لاهور، جتي نوآبادياتي دور جون ڪيتريون ئي عمارتون موجود آهن]]

1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ Mayo School of Industrial Arts (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ پاڪستان ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو برئڊلا هال (Bradlaugh Hall) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان (Declaration of Independence) پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>5kri38x5g0vb946v7p4zbsvuaixpsh6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401250</id>
      <parentid>401227</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T16:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* برطانوي نوآبادياتي دور */</comment>
      <origin>401250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69843" sha1="k5qh6rp1ymn46ntjpdp2s8w66oca6ur" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ Mayo School of Industrial Arts (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ پاڪستان ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو برئڊلا هال (Bradlaugh Hall) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان (Declaration of Independence) پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>k5qh6rp1ymn46ntjpdp2s8w66oca6ur</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401251</id>
      <parentid>401250</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T16:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69836" sha1="09v6x5ibj6de7oqm0bdfgvdzoen9uyz" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>09v6x5ibj6de7oqm0bdfgvdzoen9uyz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401257</id>
      <parentid>401251</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T17:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78317" sha1="hpp90xk4w18242qnoz2k4kmh54ox7yw" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===

ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

[[File:Walled City of Lahore restoration.jpg|thumb|فصيلبند شهر لاهور جا ڪيترائي حصا 2012ع کان آغا خان ٽرسٽ فار ڪلچر جي سهڪار سان بحال ڪيا پيا وڃن.]]

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

[[File:Royal Trail Lahore restoration.jpg|thumb|2009ع ۾ فصيلبند شهر لاهور جي بحالي واري منصوبي تحت اڪبري دروازي کان لاهور قلعي تائين رائل ٽريل جي مرمت ڪئي وئي.]]

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>hpp90xk4w18242qnoz2k4kmh54ox7yw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401258</id>
      <parentid>401257</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T18:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* جديد دور */</comment>
      <origin>401258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78274" sha1="ilyhc7wr4n4lvsxnkb6ggr27n28vzgg" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>ilyhc7wr4n4lvsxnkb6ggr27n28vzgg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401259</id>
      <parentid>401258</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T19:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* جديد دور */</comment>
      <origin>401259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81119" sha1="3fbo0dqthqaf0euuvycfcalp2rcjy19" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


===آبهو===

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] (Humid subtropical climate) سان لڳي ٿي. جون سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد معمول مطابق 45 °س (113 °ف) کان به وڌي ويندو آهي. برساتن (مون سون) جي موسم جون جي آخري حصي ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا هوندا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جو گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (Cloudburst) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرمي جو احساس (Heat Index) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite news}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>3fbo0dqthqaf0euuvycfcalp2rcjy19</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401260</id>
      <parentid>401259</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T19:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81354" sha1="66lwi2kxl604lt5xxl9d7rs28lyl5yx" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


===آبهو===

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>66lwi2kxl604lt5xxl9d7rs28lyl5yx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401261</id>
      <parentid>401260</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T19:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* آبهو */</comment>
      <origin>401261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84168" sha1="g4glo9fp07bakj55oh2j5o7jfimea3t" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


===آبهو===

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = NOAA&lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;/&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;/&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>g4glo9fp07bakj55oh2j5o7jfimea3t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401262</id>
      <parentid>401261</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T19:25:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* آبهوا */</comment>
      <origin>401262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84170" sha1="0cs113268vqb2y7lbhyx4v5gaybqs56" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


===آبهوا===

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = NOAA&lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;/&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;/&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>0cs113268vqb2y7lbhyx4v5gaybqs56</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401263</id>
      <parentid>401262</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T19:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* لاهور جي آبهوا جا انگ اکر */</comment>
      <origin>401263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86561" sha1="0p78kx0ienqvlj72vvrnm1mimtvmxat" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


===آبهوا===

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = NOAA&lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;/&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;/&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== آدمشماري ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

=== تاريخي آبادي ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
=== آبادي ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>0p78kx0ienqvlj72vvrnm1mimtvmxat</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401264</id>
      <parentid>401263</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T19:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86567" sha1="a1v9jjqtt35gftofyw0f6a16p6qpm6h" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


===آبهوا===

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = NOAA&lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;/&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;/&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

=== آدمشماري ===

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>a1v9jjqtt35gftofyw0f6a16p6qpm6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401265</id>
      <parentid>401264</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T19:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86565" sha1="3ezgt0jg4oak38ot90oxx2fflk05ynf" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = NOAA&lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;/&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;/&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

=== آدمشماري ===

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>3ezgt0jg4oak38ot90oxx2fflk05ynf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401266</id>
      <parentid>401265</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T19:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86567" sha1="18of5joklweccyleybxztpko6nro9m1" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = NOAA&lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;/&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;/&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

=== ڊيموگرافي ===

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>18of5joklweccyleybxztpko6nro9m1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401267</id>
      <parentid>401266</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T19:39:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86565" sha1="0lf5htpkn75wrl3i5xmcxbc99zxweas" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = NOAA&lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;/&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;/&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>0lf5htpkn75wrl3i5xmcxbc99zxweas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401268</id>
      <parentid>401267</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T19:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ڊيموگرافي */</comment>
      <origin>401268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89589" sha1="95r333kcgqq4mgucw5ffudehsebkdfk" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = NOAA&lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;/&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;/&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>95r333kcgqq4mgucw5ffudehsebkdfk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401269</id>
      <parentid>401268</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T20:04:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار */</comment>
      <origin>401269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91804" sha1="l8osvayj6wir4fgo3ovu9js10tf3iki" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = NOAA&lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;/&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;/&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;
لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|work=Dawn
|date=21 November 2015
}}&lt;/ref&gt;
لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=History of Christianity in Lahore
}}&lt;/ref&gt;
لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Hindu temples in Lahore
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>l8osvayj6wir4fgo3ovu9js10tf3iki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401270</id>
      <parentid>401269</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T20:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92141" sha1="hwu98n2bk54ta4lxjsb9vm4oyx2dn2y" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = NOAA&lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;/&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;/&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>hwu98n2bk54ta4lxjsb9vm4oyx2dn2y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401271</id>
      <parentid>401270</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T20:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92143" sha1="8qbbx64uiou0gok0kmumiozbyjck6fl" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref name=modern/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو&lt;ref name=modern/&gt;.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = NOAA&lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;/&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;/&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>8qbbx64uiou0gok0kmumiozbyjck6fl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401297</id>
      <parentid>401271</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T02:58:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92107" sha1="ckeyysmlldb5e0q53qmgxovk6sn2b7n" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Sidhwa2005&quot; /&gt;

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bansal2015&quot; /&gt;

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Latif1892&quot; /&gt;

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = NOAA&lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;/&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;/&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>ckeyysmlldb5e0q53qmgxovk6sn2b7n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401298</id>
      <parentid>401297</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T03:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91938" sha1="ek46no50e89rm5gjgf5s46p496fj7kx" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;105&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;106&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;107&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;97&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;108&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;109&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;110&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = NOAA&lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;/&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;/&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>ek46no50e89rm5gjgf5s46p496fj7kx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401299</id>
      <parentid>401298</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T03:13:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* برطانوي نوآبادياتي دور */</comment>
      <origin>401299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91988" sha1="5x0ixnl7co90sgodmqtyvew14dtpan4" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot;117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = NOAA&lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;/&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;/&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>5x0ixnl7co90sgodmqtyvew14dtpan4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401300</id>
      <parentid>401299</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T03:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ورهاڱو */</comment>
      <origin>401300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92017" sha1="da27yatzhx8b6dfjas2mp9q9zqx3jod" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = NOAA&lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;/&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;/&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>da27yatzhx8b6dfjas2mp9q9zqx3jod</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401301</id>
      <parentid>401300</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T03:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ورهاڱو */</comment>
      <origin>401301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92033" sha1="mufe0zqxqufnxrkd9p87976y2p0fsxx" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = NOAA&lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;/&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;/&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>mufe0zqxqufnxrkd9p87976y2p0fsxx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401302</id>
      <parentid>401301</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T03:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* شروعاتي مغل دور */</comment>
      <origin>401302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92206" sha1="arrlrthnrgj9i03kmwg56l4030b0hlt" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = NOAA&lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;/&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;/&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>arrlrthnrgj9i03kmwg56l4030b0hlt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401304</id>
      <parentid>401302</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T03:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* لاهور جي آبهوا جا انگ اکر */</comment>
      <origin>401304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92457" sha1="j174vlsdiy1653em4fgmu8zqqm15iv9" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>j174vlsdiy1653em4fgmu8zqqm15iv9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401306</id>
      <parentid>401304</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T03:32:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* مذهب */</comment>
      <origin>401306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95264" sha1="5as6qatjj4y1jsno0mvol85eqwvot9h" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==

[[File:Lahore languages 2023.svg|thumb|لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب آبادي (2023ع)]]

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>5as6qatjj4y1jsno0mvol85eqwvot9h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401307</id>
      <parentid>401306</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T03:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻوليون */</comment>
      <origin>401307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95479" sha1="s5yha0iofbaj3le9ropstu7s3mpntln" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>s5yha0iofbaj3le9ropstu7s3mpntln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401308</id>
      <parentid>401307</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T03:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻوليون */</comment>
      <origin>401308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99526" sha1="agxcavckg2hanvuw6vtwxpeoyxbnmvo" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر (Cityscape) ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:Lahore cityscape.jpg|thumb|لاهور جو جديد شهري منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi Mosque and Lahore Fort aerial view.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>agxcavckg2hanvuw6vtwxpeoyxbnmvo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401309</id>
      <parentid>401308</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T03:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* شهر جو منظر */</comment>
      <origin>401309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99550" sha1="lrcg2mmd2jri4y0q251p5jxtbmgiqpa" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>lrcg2mmd2jri4y0q251p5jxtbmgiqpa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401310</id>
      <parentid>401309</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T03:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* بازارون */</comment>
      <origin>401310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102928" sha1="80xg7g45p11qdj3b8jqvl9b2i5mnuth" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>80xg7g45p11qdj3b8jqvl9b2i5mnuth</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401311</id>
      <parentid>401310</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T04:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* سک دور */</comment>
      <origin>401311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108207" sha1="6ja48gy89xrjapvtcimu6gafb0dovcy" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

== باغ ۽ پارڪ ==

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>6ja48gy89xrjapvtcimu6gafb0dovcy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401313</id>
      <parentid>401311</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T04:14:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* باغ ۽ پارڪ */</comment>
      <origin>401313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112602" sha1="9xaqqmafq75nk8xtl9ze6d799n6c18h" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot; /&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot; /&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot; /&gt;

[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot; /&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>9xaqqmafq75nk8xtl9ze6d799n6c18h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401314</id>
      <parentid>401313</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T04:20:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113131" sha1="gd53x4bm6sxtu5vk7sp9tpoh6teb2h0" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>gd53x4bm6sxtu5vk7sp9tpoh6teb2h0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401316</id>
      <parentid>401314</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T05:02:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* معيشت */</comment>
      <origin>401316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118070" sha1="kz09it07zxtqo9k3q3emzidov25bo4c" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===

[[File:Lahore Metrobus.jpg|thumb|لاهور ميٽروبس]]

لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Orange Line Metro Train Lahore.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>kz09it07zxtqo9k3q3emzidov25bo4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401317</id>
      <parentid>401316</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T05:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پرپل لائين */</comment>
      <origin>401317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123098" sha1="d82ox1hspq6t4m729ferugj5cx20wwt" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===

[[File:Lahore Metrobus.jpg|thumb|لاهور ميٽروبس]]

لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Orange Line Metro Train Lahore.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

=== ٽيڪسيون ۽ رڪشا ===

رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[Uber]] ۽ [[Careem]]، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.

2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.

=== بين الشهري آمدرفت ===

==== ريلوي ====

{{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}}

لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.

==== بسون ====

[[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور &quot;لاري اڏو&quot; چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور &quot;چوڪ يتيم خانه&quot; چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.

==== هوائي اڏا ====

{{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}}

[[File:Allama Iqbal International Airport Lahore.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]

پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.

[[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.

علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>d82ox1hspq6t4m729ferugj5cx20wwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401318</id>
      <parentid>401317</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T05:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124857" sha1="qase97zy48oz0x0y6lisyjl67b5glha" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===

[[File:Lahore Metrobus.jpg|thumb|لاهور ميٽروبس]]

لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Orange Line Metro Train Lahore.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

=== ٽيڪسيون ۽ رڪشا ===

رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[Uber]] ۽ [[Careem]]، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.

2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.

=== بين الشهري آمدرفت ===

==== ريلوي ====

{{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}}

لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.

==== بسون ====

[[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور &quot;لاري اڏو&quot; چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور &quot;چوڪ يتيم خانه&quot; چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.

==== هوائي اڏا ====

{{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}}

[[File:Allama Iqbal International Airport Lahore.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]

پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.

[[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.

علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.

== رستا ==

{{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}}

[[File:Azadi Chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ، [[بادشاهي مسجد]] جي ويجهو واقع آهي.]]

[[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]]

لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي.

شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون.

لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>qase97zy48oz0x0y6lisyjl67b5glha</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401319</id>
      <parentid>401318</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T05:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125802" sha1="aypg3uqfp76xrl7bih3j5l3lvl4pq72" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===

[[File:Lahore Metrobus.jpg|thumb|لاهور ميٽروبس]]

لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Orange Line Metro Train Lahore.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

=== ٽيڪسيون ۽ رڪشا ===

رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[Uber]] ۽ [[Careem]]، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.

2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.

=== بين الشهري آمدرفت ===

==== ريلوي ====

{{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}}

لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.

==== بسون ====

[[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور &quot;لاري اڏو&quot; چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور &quot;چوڪ يتيم خانه&quot; چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.

==== هوائي اڏا ====

{{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}}

[[File:Allama Iqbal International Airport Lahore.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]

پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.

[[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.

علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.

=== رستا ===

{{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}}

[[File:Azadi Chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ، [[بادشاهي مسجد]] جي ويجهو واقع آهي.]]

[[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]]

لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي.

شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون.

لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن.

لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن.

=== ميونسپل رستا ===
* [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو.

=== صوبائي شاهراهون ===
* [[لاهور رنگ روڊ]]
* [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ)
* [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ)
* [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ)
* [[لاهور–واگهه روڊ]]
* [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ)

=== وفاقي شاهراهون ===
* [[موٽر وي M-2]]
* [[موٽر وي M-3]]
* [[موٽر وي M-11]]
* [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ)
* [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ)

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>aypg3uqfp76xrl7bih3j5l3lvl4pq72</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401321</id>
      <parentid>401319</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T05:07:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ميٽرو ٽرين */</comment>
      <origin>401321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125790" sha1="s1u2iyxu1ms3h07qvi423x9njyp4olg" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===

[[File:Lahore Metrobus.jpg|thumb|لاهور ميٽروبس]]

لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

=== ٽيڪسيون ۽ رڪشا ===

رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[Uber]] ۽ [[Careem]]، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.

2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.

=== بين الشهري آمدرفت ===

==== ريلوي ====

{{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}}

لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.

==== بسون ====

[[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور &quot;لاري اڏو&quot; چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور &quot;چوڪ يتيم خانه&quot; چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.

==== هوائي اڏا ====

{{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}}

[[File:Allama Iqbal International Airport Lahore.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]

پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.

[[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.

علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.

=== رستا ===

{{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}}

[[File:Azadi Chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ، [[بادشاهي مسجد]] جي ويجهو واقع آهي.]]

[[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]]

لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي.

شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون.

لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن.

لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن.

=== ميونسپل رستا ===
* [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو.

=== صوبائي شاهراهون ===
* [[لاهور رنگ روڊ]]
* [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ)
* [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ)
* [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ)
* [[لاهور–واگهه روڊ]]
* [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ)

=== وفاقي شاهراهون ===
* [[موٽر وي M-2]]
* [[موٽر وي M-3]]
* [[موٽر وي M-11]]
* [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ)
* [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ)

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>s1u2iyxu1ms3h07qvi423x9njyp4olg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401322</id>
      <parentid>401321</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T05:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* رستا */</comment>
      <origin>401322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125727" sha1="qj7vzxrjib24sg113e1e3qwkcxwn6lu" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===

[[File:Lahore Metrobus.jpg|thumb|لاهور ميٽروبس]]

لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

=== ٽيڪسيون ۽ رڪشا ===

رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[Uber]] ۽ [[Careem]]، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.

2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.

=== بين الشهري آمدرفت ===

==== ريلوي ====

{{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}}

لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.

==== بسون ====

[[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور &quot;لاري اڏو&quot; چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور &quot;چوڪ يتيم خانه&quot; چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.

==== هوائي اڏا ====

{{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}}

[[File:Allama Iqbal International Airport Lahore.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]

پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.

[[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.

علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.

=== رستا ===

{{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}}

[[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]]

[[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]]

لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي.

شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون.

لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن.

لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن.

=== ميونسپل رستا ===
* [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو.

=== صوبائي شاهراهون ===
* [[لاهور رنگ روڊ]]
* [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ)
* [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ)
* [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ)
* [[لاهور–واگهه روڊ]]
* [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ)

=== وفاقي شاهراهون ===
* [[موٽر وي M-2]]
* [[موٽر وي M-3]]
* [[موٽر وي M-11]]
* [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ)
* [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ)

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>qj7vzxrjib24sg113e1e3qwkcxwn6lu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401323</id>
      <parentid>401322</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T05:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* هوائي اڏا */</comment>
      <origin>401323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125699" sha1="47ka68lt8u1sbyb8k20bv8ndu97ez1r" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===

[[File:Lahore Metrobus.jpg|thumb|لاهور ميٽروبس]]

لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

=== ٽيڪسيون ۽ رڪشا ===

رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[Uber]] ۽ [[Careem]]، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.

2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.

=== بين الشهري آمدرفت ===

==== ريلوي ====

{{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}}

لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.

==== بسون ====

[[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور &quot;لاري اڏو&quot; چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور &quot;چوڪ يتيم خانه&quot; چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.

==== هوائي اڏا ====

{{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}}
[[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]

پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.

[[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.

علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.

=== رستا ===

{{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}}

[[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]]

[[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]]

لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي.

شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون.

لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن.

لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن.

=== ميونسپل رستا ===
* [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو.

=== صوبائي شاهراهون ===
* [[لاهور رنگ روڊ]]
* [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ)
* [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ)
* [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ)
* [[لاهور–واگهه روڊ]]
* [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ)

=== وفاقي شاهراهون ===
* [[موٽر وي M-2]]
* [[موٽر وي M-3]]
* [[موٽر وي M-11]]
* [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ)
* [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ)

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>47ka68lt8u1sbyb8k20bv8ndu97ez1r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401324</id>
      <parentid>401323</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T05:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* هوائي اڏا */</comment>
      <origin>401324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125800" sha1="6x8r14qznb5turhegniotie6nf05ixz" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===

[[File:Lahore Metrobus.jpg|thumb|لاهور ميٽروبس]]

لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

=== ٽيڪسيون ۽ رڪشا ===

رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[Uber]] ۽ [[Careem]]، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.

2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.

=== بين الشهري آمدرفت ===

==== ريلوي ====

{{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}}

لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.

==== بسون ====

[[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور &quot;لاري اڏو&quot; چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور &quot;چوڪ يتيم خانه&quot; چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.

==== هوائي اڏا ====

{{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}}
[[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
[[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.

[[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.

علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.

=== رستا ===

{{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}}

[[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]]

[[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]]

لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي.

شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون.

لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن.

لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن.

=== ميونسپل رستا ===
* [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو.

=== صوبائي شاهراهون ===
* [[لاهور رنگ روڊ]]
* [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ)
* [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ)
* [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ)
* [[لاهور–واگهه روڊ]]
* [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ)

=== وفاقي شاهراهون ===
* [[موٽر وي M-2]]
* [[موٽر وي M-3]]
* [[موٽر وي M-11]]
* [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ)
* [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ)

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>6x8r14qznb5turhegniotie6nf05ixz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401325</id>
      <parentid>401324</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T05:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* عوامي آمدرفت */</comment>
      <origin>401325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125739" sha1="dlduyv04wg94357d3od72liiy0iycwm" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===


لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

=== ٽيڪسيون ۽ رڪشا ===

رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[Uber]] ۽ [[Careem]]، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.

2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.

=== بين الشهري آمدرفت ===

==== ريلوي ====

{{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}}

لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.

==== بسون ====

[[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور &quot;لاري اڏو&quot; چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور &quot;چوڪ يتيم خانه&quot; چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.

==== هوائي اڏا ====

{{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}}
[[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
[[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.

[[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.

علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.

=== رستا ===

{{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}}

[[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]]

[[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]]

لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي.

شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون.

لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن.

لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن.

=== ميونسپل رستا ===
* [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو.

=== صوبائي شاهراهون ===
* [[لاهور رنگ روڊ]]
* [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ)
* [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ)
* [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ)
* [[لاهور–واگهه روڊ]]
* [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ)

=== وفاقي شاهراهون ===
* [[موٽر وي M-2]]
* [[موٽر وي M-3]]
* [[موٽر وي M-11]]
* [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ)
* [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ)

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>dlduyv04wg94357d3od72liiy0iycwm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401327</id>
      <parentid>401325</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T05:16:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125805" sha1="qruph4etkvuv494snjc5n0en6mpncln" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===


لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

=== ٽيڪسيون ۽ رڪشا ===

رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.

2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.

=== بين الشهري آمدرفت ===

==== ريلوي ====

{{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}}

لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.

==== بسون ====

[[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور &quot;لاري اڏو&quot; چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور &quot;چوڪ يتيم خانه&quot; چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.

==== هوائي اڏا ====

{{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}}
[[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
[[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.

[[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.

علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.

=== رستا ===

{{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}}

[[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]]

[[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]]

لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي.

شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون.

لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن.

لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن.

=== ميونسپل رستا ===
* [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو.

=== صوبائي شاهراهون ===
* [[لاهور رنگ روڊ]]
* [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ)
* [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ)
* [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ)
* [[لاهور–واگهه روڊ]]
* [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ)

=== وفاقي شاهراهون ===
* [[موٽر وي M-2]]
* [[موٽر وي M-3]]
* [[موٽر وي M-11]]
* [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ)
* [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ)

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>qruph4etkvuv494snjc5n0en6mpncln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401328</id>
      <parentid>401327</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T05:21:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* وفاقي شاهراهون */</comment>
      <origin>401328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128862" sha1="g845x8wv82kqsjympohykzu0a83vjls" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===


لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

=== ٽيڪسيون ۽ رڪشا ===

رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.

2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.

=== بين الشهري آمدرفت ===

==== ريلوي ====

{{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}}

لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.

==== بسون ====

[[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور &quot;لاري اڏو&quot; چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور &quot;چوڪ يتيم خانه&quot; چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.

==== هوائي اڏا ====

{{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}}
[[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
[[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.

[[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.

علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.

=== رستا ===

{{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}}

[[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]]

[[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]]

لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي.

شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون.

لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن.

لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن.

=== ميونسپل رستا ===
* [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو.

=== صوبائي شاهراهون ===
* [[لاهور رنگ روڊ]]
* [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ)
* [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ)
* [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ)
* [[لاهور–واگهه روڊ]]
* [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ)

=== وفاقي شاهراهون ===
* [[موٽر وي M-2]]
* [[موٽر وي M-3]]
* [[موٽر وي M-11]]
* [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ)
* [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ)

== حڪومت ==

=== ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن ===

2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي.

=== ميئر ===

{{Main|لاهور جو ميئر}}

2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو.

ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي.

=== پاڙا ===

{{Further|لاهور جي انتظامي زونن جي فهرست}}

لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي.

==== لاهور ضلعي جون تعلقائون ====

[[File:Lahore Tehsils map.svg|thumb|لاهور ضلعي جون تعلقائون]]

# [[راوي تحصيل|راوي]]
# [[شاليمار تحصيل|شاليمار]]
# [[واگهه تحصيل|واگهه]]
# [[عزيز ڀٽي تحصيل|عزيز ڀٽي]]
# [[داتا گنج بخش تحصيل|داتا گنج بخش]]
# [[گلبرگ تحصيل|گلبرگ]]
# [[سمن آباد تحصيل|سمن آباد]]
# [[اقبال تحصيل|اقبال]]
# [[نشتر تحصيل|نشتر]]
# [[لاهور ڇانوڻي|ڇانوڻي]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>g845x8wv82kqsjympohykzu0a83vjls</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401329</id>
      <parentid>401328</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T05:23:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128858" sha1="3514ptxty5iwcaxqpfeo22vj4coqgju" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===


لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

=== ٽيڪسيون ۽ رڪشا ===

رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.

2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.

=== بين الشهري آمدرفت ===

==== ريلوي ====

{{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}}

لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.

==== بسون ====

[[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور &quot;لاري اڏو&quot; چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور &quot;چوڪ يتيم خانه&quot; چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.

==== هوائي اڏا ====

{{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}}
[[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
[[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.

[[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.

علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.

=== رستا ===

{{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}}

[[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]]

[[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]]

لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي.

شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون.

لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن.

لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن.

=== ميونسپل رستا ===
* [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو.

=== صوبائي شاهراهون ===
* [[لاهور رنگ روڊ]]
* [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ)
* [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ)
* [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ)
* [[لاهور–واگهه روڊ]]
* [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ)

=== وفاقي شاهراهون ===
* [[موٽر وي M-2]]
* [[موٽر وي M-3]]
* [[موٽر وي M-11]]
* [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ)
* [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ)

== حڪومت ==

=== ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن ===

2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي.

=== ميئر ===

{{Main|لاهور جو ميئر}}

2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو.

ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي.

=== پاڙا ===

{{Further|لاهور جي انتظامي زونن جي فهرست}}

لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي.

==== لاهور ضلعي جون تحصيلون ====

[[File:Lahore Tehsils map.svg|thumb|لاهور ضلعي جون تحصيلون]]

# [[راوي تحصيل|راوي]]
# [[شاليمار تحصيل|شاليمار]]
# [[واگهه تحصيل|واگهه]]
# [[عزيز ڀٽي تحصيل|عزيز ڀٽي]]
# [[داتا گنج بخش تحصيل|داتا گنج بخش]]
# [[گلبرگ تحصيل|گلبرگ]]
# [[سمن آباد تحصيل|سمن آباد]]
# [[اقبال تحصيل|اقبال]]
# [[نشتر تحصيل|نشتر]]
# [[لاهور ڇانوڻي|ڇانوڻي]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>3514ptxty5iwcaxqpfeo22vj4coqgju</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401330</id>
      <parentid>401329</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T05:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* لاهور ضلعي جون تحصيلون */</comment>
      <origin>401330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132338" sha1="fo34irmu3n4x830c3d41e3bb04ph3vo" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===


لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

=== ٽيڪسيون ۽ رڪشا ===

رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.

2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.

=== بين الشهري آمدرفت ===

==== ريلوي ====

{{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}}

لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.

==== بسون ====

[[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور &quot;لاري اڏو&quot; چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور &quot;چوڪ يتيم خانه&quot; چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.

==== هوائي اڏا ====

{{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}}
[[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
[[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.

[[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.

علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.

=== رستا ===

{{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}}

[[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]]

[[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]]

لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي.

شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون.

لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن.

لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن.

=== ميونسپل رستا ===
* [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو.

=== صوبائي شاهراهون ===
* [[لاهور رنگ روڊ]]
* [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ)
* [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ)
* [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ)
* [[لاهور–واگهه روڊ]]
* [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ)

=== وفاقي شاهراهون ===
* [[موٽر وي M-2]]
* [[موٽر وي M-3]]
* [[موٽر وي M-11]]
* [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ)
* [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ)

== حڪومت ==

=== ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن ===

2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي.

=== ميئر ===

{{Main|لاهور جو ميئر}}

2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو.

ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي.

=== پاڙا ===

{{Further|لاهور جي انتظامي زونن جي فهرست}}

لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي.

==== لاهور ضلعي جون تحصيلون ====

[[File:Lahore Tehsils map.svg|thumb|لاهور ضلعي جون تحصيلون]]

# [[راوي تحصيل|راوي]]
# [[شاليمار تحصيل|شاليمار]]
# [[واگهه تحصيل|واگهه]]
# [[عزيز ڀٽي تحصيل|عزيز ڀٽي]]
# [[داتا گنج بخش تحصيل|داتا گنج بخش]]
# [[گلبرگ تحصيل|گلبرگ]]
# [[سمن آباد تحصيل|سمن آباد]]
# [[اقبال تحصيل|اقبال]]
# [[نشتر تحصيل|نشتر]]
# [[لاهور ڇانوڻي|ڇانوڻي]]

== جشن ==

[[File:Canal Decor Lahore.jpg|thumb|بهار جي موسم ۾ بسنت جي موقعي تي لاهور واهه]]
&lt;!-- متبادل تصوير:
[[File:Basant kite.jpg|thumb|بسنت جي موقعي تي پتنگ بازي]]
--&gt;

لاهور جا رهواسي سڄي سال دوران ڪيترائي ميلا ۽ تقريبون ملهائيندا آهن، جن ۾ اسلامي، روايتي پنجابي، عيسائي ۽ قومي عيدون ۽ ميلا شامل آهن.

سرڪاري موڪلن جي ڏينهن دوران ڪيترائي ماڻهو پنهنجا گهر سينگاريندا آهن ۽ گهٽين ۽ گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ ميڻ بتيون ٻاريندا آهن؛ رستا ۽ ڪاروباري مرڪز به ڪيترن ئي ڏينهن تائين روشن رهندا آهن. لاهور ۾ موجود ڪيترين ئي صوفي درگاهن تي هر سال ''عرس'' ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مقصد لاڳاپيل بزرگن کي ڀيٽا پيش ڪرڻ هوندو آهي. مثال طور، [[داتا دربار]] تي [[علي هجويري]] جي مزار تي هر سال عرس منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ هر سال ڏهه لک تائين زائرين شرڪت ڪندا آهن. لاهور ۾ [[ميلا چراغان]] حضرت [[مادهو لال حسين]] جي مزار تي ملهايو ويندو آهي، جڏهن ته وڏا عرس [[بيبي پاڪدامن]] ۽ [[ميان مير جي درگاهه]] تي پڻ منعقد ٿيندا آهن.

[[عيد الفطر]] ۽ [[عيد الاضحى]] جي موقعي تي شهر جون سرڪاري عمارتون ۽ خريداري مرڪز روشنين سان سينگاريا ويندا آهن. لاهور جا ماڻهو [[امام حسين]] جي [[ڪربلا]] ۾ شهادت جي ياد ۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران وڏا جلوس پڻ ڪڍندا آهن.

'''بسنت''' هڪ روايتي پنجابي ميلو آهي، جيڪو بهار جي آمد جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي. پاڪستان ۾ بسنت جون تقريبون خاص طور لاهور ۾ مرڪوز هونديون آهن، جتي ملڪ جي مختلف علائقن ۽ پرڏيهه مان ماڻهو هر سال ٿيندڙ جشن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا آهن. بسنت دوران روايتي طور شهر جي ڇتين تي پتنگ بازي جا مقابلا ٿيندا آهن، جڏهن ته [[لاهور واهه]] کي ترندڙ ڏيئن سان سينگاريو ويندو آهي.

جاني نقصان ۽ بجليءَ جي نظام کي پهتل نقصان سبب عدالتن پتنگ بازي تي پابندي لڳائي. 2007ع ۾ اها پابندي ٻن ڏينهن لاءِ ختم ڪئي وئي، پر جشن دوران هوائي فائرنگ، تيز ڌاڳن، ڪرنٽ لڳڻ ۽ ڇتين تان ڪرڻ سبب 11 ڄڻن جي فوت ٿيڻ کان پوءِ پابندي ٻيهر لاڳو ڪئي وئي.

لاهور جون گرجائون [[ڪرسمس]] ۽ [[ايسٽر]] جي تقريبن لاءِ خاص نموني سينگاريون وينديون آهن. خريداري مرڪز ۽ سرڪاري عمارتون به ڪرسمس جي موقعي تي خاص سجاوٽ سان آراسته ڪيون وينديون آهن، جيتوڻيڪ 2024ع ۾ لاهور جي ڪل آباديءَ مان عيسائين جو تناسب رڳو 5.1 سيڪڙو هو. وڌيڪ ڏسو: [[لاهور ۾ مذهب]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>fo34irmu3n4x830c3d41e3bb04ph3vo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401332</id>
      <parentid>401330</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T06:11:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* جشن */</comment>
      <origin>401332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135111" sha1="4ioepdxqzivkytb21vwulknhuudkwev" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===


لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

=== ٽيڪسيون ۽ رڪشا ===

رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.

2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.

=== بين الشهري آمدرفت ===

==== ريلوي ====

{{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}}

لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.

==== بسون ====

[[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور &quot;لاري اڏو&quot; چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور &quot;چوڪ يتيم خانه&quot; چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.

==== هوائي اڏا ====

{{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}}
[[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
[[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.

[[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.

علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.

=== رستا ===

{{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}}

[[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]]

[[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]]

لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي.

شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون.

لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن.

لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن.

=== ميونسپل رستا ===
* [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو.

=== صوبائي شاهراهون ===
* [[لاهور رنگ روڊ]]
* [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ)
* [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ)
* [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ)
* [[لاهور–واگهه روڊ]]
* [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ)

=== وفاقي شاهراهون ===
* [[موٽر وي M-2]]
* [[موٽر وي M-3]]
* [[موٽر وي M-11]]
* [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ)
* [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ)

== حڪومت ==

=== ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن ===

2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي.

=== ميئر ===

{{Main|لاهور جو ميئر}}

2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو.

ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي.

=== پاڙا ===

{{Further|لاهور جي انتظامي زونن جي فهرست}}

لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي.

==== لاهور ضلعي جون تحصيلون ====

[[File:Lahore Tehsils map.svg|thumb|لاهور ضلعي جون تحصيلون]]

# [[راوي تحصيل|راوي]]
# [[شاليمار تحصيل|شاليمار]]
# [[واگهه تحصيل|واگهه]]
# [[عزيز ڀٽي تحصيل|عزيز ڀٽي]]
# [[داتا گنج بخش تحصيل|داتا گنج بخش]]
# [[گلبرگ تحصيل|گلبرگ]]
# [[سمن آباد تحصيل|سمن آباد]]
# [[اقبال تحصيل|اقبال]]
# [[نشتر تحصيل|نشتر]]
# [[لاهور ڇانوڻي|ڇانوڻي]]

== جشن ==

[[File:Canal Decor Lahore.jpg|thumb|بهار جي موسم ۾ بسنت جي موقعي تي لاهور واهه]]
&lt;!-- متبادل تصوير:
[[File:Basant kite.jpg|thumb|بسنت جي موقعي تي پتنگ بازي]]
--&gt;

لاهور جا رهواسي سڄي سال دوران ڪيترائي ميلا ۽ تقريبون ملهائيندا آهن، جن ۾ اسلامي، روايتي پنجابي، عيسائي ۽ قومي عيدون ۽ ميلا شامل آهن.

سرڪاري موڪلن جي ڏينهن دوران ڪيترائي ماڻهو پنهنجا گهر سينگاريندا آهن ۽ گهٽين ۽ گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ ميڻ بتيون ٻاريندا آهن؛ رستا ۽ ڪاروباري مرڪز به ڪيترن ئي ڏينهن تائين روشن رهندا آهن. لاهور ۾ موجود ڪيترين ئي صوفي درگاهن تي هر سال ''عرس'' ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مقصد لاڳاپيل بزرگن کي ڀيٽا پيش ڪرڻ هوندو آهي. مثال طور، [[داتا دربار]] تي [[علي هجويري]] جي مزار تي هر سال عرس منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ هر سال ڏهه لک تائين زائرين شرڪت ڪندا آهن. لاهور ۾ [[ميلا چراغان]] حضرت [[مادهو لال حسين]] جي مزار تي ملهايو ويندو آهي، جڏهن ته وڏا عرس [[بيبي پاڪدامن]] ۽ [[ميان مير جي درگاهه]] تي پڻ منعقد ٿيندا آهن.

[[عيد الفطر]] ۽ [[عيد الاضحى]] جي موقعي تي شهر جون سرڪاري عمارتون ۽ خريداري مرڪز روشنين سان سينگاريا ويندا آهن. لاهور جا ماڻهو [[امام حسين]] جي [[ڪربلا]] ۾ شهادت جي ياد ۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران وڏا جلوس پڻ ڪڍندا آهن.

'''بسنت''' هڪ روايتي پنجابي ميلو آهي، جيڪو بهار جي آمد جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي. پاڪستان ۾ بسنت جون تقريبون خاص طور لاهور ۾ مرڪوز هونديون آهن، جتي ملڪ جي مختلف علائقن ۽ پرڏيهه مان ماڻهو هر سال ٿيندڙ جشن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا آهن. بسنت دوران روايتي طور شهر جي ڇتين تي پتنگ بازي جا مقابلا ٿيندا آهن، جڏهن ته [[لاهور واهه]] کي ترندڙ ڏيئن سان سينگاريو ويندو آهي.

جاني نقصان ۽ بجليءَ جي نظام کي پهتل نقصان سبب عدالتن پتنگ بازي تي پابندي لڳائي. 2007ع ۾ اها پابندي ٻن ڏينهن لاءِ ختم ڪئي وئي، پر جشن دوران هوائي فائرنگ، تيز ڌاڳن، ڪرنٽ لڳڻ ۽ ڇتين تان ڪرڻ سبب 11 ڄڻن جي فوت ٿيڻ کان پوءِ پابندي ٻيهر لاڳو ڪئي وئي.

لاهور جون گرجائون [[ڪرسمس]] ۽ [[ايسٽر]] جي تقريبن لاءِ خاص نموني سينگاريون وينديون آهن. خريداري مرڪز ۽ سرڪاري عمارتون به ڪرسمس جي موقعي تي خاص سجاوٽ سان آراسته ڪيون وينديون آهن، جيتوڻيڪ 2024ع ۾ لاهور جي ڪل آباديءَ مان عيسائين جو تناسب رڳو 5.1 سيڪڙو هو. وڌيڪ ڏسو: [[لاهور ۾ مذهب]]

== سياحت ==

{{Main|لاهور ۾ سياحت}}

[[File:Wazir Khan Mosque by Usman Ghani.jpg|thumb|وزير خان مسجد]]

[[File:Badshahi Mosque front picture.jpg|thumb|بادشاهي مسجد]]

[[File:Alamgiri Gate Lahore Fort.jpg|thumb|لاهور قلعو (شاهي قلعو)]]

[[File:Minar-e-Pakistan Night View.jpg|thumb|رات جو مينارِ پاڪستان]]

[[File:Shalimar Gardens Lahore.jpg|thumb|شالامار باغ]]

لاهور پاڪستان جي اهم سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. لاهور جي فصيلبند شهر جي 2014ع ۾ مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ يونيسڪو جي عالمي ورثي وارن ماڳن جي موجودگي سبب اهو وڌيڪ مشهور ٿيو. هتي جي سڀ کان وڌيڪ ڏسڻ وٽان جڳهن ۾ لاهور قلعو شامل آهي، جيڪو فصيلبند شهر جي ڀرسان واقع آهي ۽ جنهن ۾ [[شيش محل]]، [[عالمگيري دروازو]]، [[نولکها پويلين]] ۽ [[موتي مسجد]] موجود آهن. لاهور قلعو ۽ ان سان لاڳاپيل [[شالامار باغ]] 1981ع کان يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن.

شهر ۾ اسلامي تاريخي مذهبي ماڳن جي وڏي اهميت آهي، جن مان سڀ کان نمايان [[بادشاهي مسجد]] آهي، جيڪا 1673ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ تعمير جي وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي. هڪ ٻيو مشهور ماڳ [[وزير خان مسجد]] آهي، جيڪا 1635ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ پنهنجي نفيس ڪاشي ڪاري جي ڪم سبب مشهور آهي. [[داتا دربار]]، جيڪو لاهور جي پراڻي شهر جي ويجهو واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي صوفي درگاهه آهي.
اسلام کان سواءِ شهر ۾ ٻه فعال هندو مندر پڻ موجود آهن: [[ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]]. [[مهاراجا رنجيت سنگهه]] جي [[رنجيت سنگهه جي سماڌي|سماڌي]]، جيڪا پڻ فصيلبند شهر جي ڀرسان آهي، سکن جي حڪمران مهاراجا رنجيت سنگهه جي آخري رسمن سان لاڳاپيل رکيل راک جا مرتبان پنهنجي اندر محفوظ رکي ٿي.
جتي فصيلبند شهر لاهور جي تاريخي عظمت جي عڪاسي ڪري ٿو، اتي [[ڊفينس رايا گالف ريسورٽ]] شهر جي جديد رخ جي نمائندگي ڪري ٿو. ٻين اعليٰ رهائشي علائقن ۾ [[گلبرگ]]، [[اقبال ٽائون]] ۽ [[لاهور واهه]] جي آس پاس وارا علائقا شامل آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>4ioepdxqzivkytb21vwulknhuudkwev</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401333</id>
      <parentid>401332</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T06:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* سياحت */</comment>
      <origin>401333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135144" sha1="t83ju34659m2wimccjjk2u3obsr7gf6" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===


لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

=== ٽيڪسيون ۽ رڪشا ===

رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.

2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.

=== بين الشهري آمدرفت ===

==== ريلوي ====

{{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}}

لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.

==== بسون ====

[[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور &quot;لاري اڏو&quot; چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور &quot;چوڪ يتيم خانه&quot; چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.

==== هوائي اڏا ====

{{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}}
[[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
[[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.

[[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.

علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.

=== رستا ===

{{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}}

[[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]]

[[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]]

لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي.

شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون.

لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن.

لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن.

=== ميونسپل رستا ===
* [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو.

=== صوبائي شاهراهون ===
* [[لاهور رنگ روڊ]]
* [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ)
* [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ)
* [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ)
* [[لاهور–واگهه روڊ]]
* [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ)

=== وفاقي شاهراهون ===
* [[موٽر وي M-2]]
* [[موٽر وي M-3]]
* [[موٽر وي M-11]]
* [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ)
* [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ)

== حڪومت ==

=== ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن ===

2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي.

=== ميئر ===

{{Main|لاهور جو ميئر}}

2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو.

ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي.

=== پاڙا ===

{{Further|لاهور جي انتظامي زونن جي فهرست}}

لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي.

==== لاهور ضلعي جون تحصيلون ====

[[File:Lahore Tehsils map.svg|thumb|لاهور ضلعي جون تحصيلون]]

# [[راوي تحصيل|راوي]]
# [[شاليمار تحصيل|شاليمار]]
# [[واگهه تحصيل|واگهه]]
# [[عزيز ڀٽي تحصيل|عزيز ڀٽي]]
# [[داتا گنج بخش تحصيل|داتا گنج بخش]]
# [[گلبرگ تحصيل|گلبرگ]]
# [[سمن آباد تحصيل|سمن آباد]]
# [[اقبال تحصيل|اقبال]]
# [[نشتر تحصيل|نشتر]]
# [[لاهور ڇانوڻي|ڇانوڻي]]

== جشن ==

[[File:Canal Decor Lahore.jpg|thumb|بهار جي موسم ۾ بسنت جي موقعي تي لاهور واهه]]
&lt;!-- متبادل تصوير:
[[File:Basant kite.jpg|thumb|بسنت جي موقعي تي پتنگ بازي]]
--&gt;

لاهور جا رهواسي سڄي سال دوران ڪيترائي ميلا ۽ تقريبون ملهائيندا آهن، جن ۾ اسلامي، روايتي پنجابي، عيسائي ۽ قومي عيدون ۽ ميلا شامل آهن.

سرڪاري موڪلن جي ڏينهن دوران ڪيترائي ماڻهو پنهنجا گهر سينگاريندا آهن ۽ گهٽين ۽ گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ ميڻ بتيون ٻاريندا آهن؛ رستا ۽ ڪاروباري مرڪز به ڪيترن ئي ڏينهن تائين روشن رهندا آهن. لاهور ۾ موجود ڪيترين ئي صوفي درگاهن تي هر سال ''عرس'' ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مقصد لاڳاپيل بزرگن کي ڀيٽا پيش ڪرڻ هوندو آهي. مثال طور، [[داتا دربار]] تي [[علي هجويري]] جي مزار تي هر سال عرس منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ هر سال ڏهه لک تائين زائرين شرڪت ڪندا آهن. لاهور ۾ [[ميلا چراغان]] حضرت [[مادهو لال حسين]] جي مزار تي ملهايو ويندو آهي، جڏهن ته وڏا عرس [[بيبي پاڪدامن]] ۽ [[ميان مير جي درگاهه]] تي پڻ منعقد ٿيندا آهن.

[[عيد الفطر]] ۽ [[عيد الاضحى]] جي موقعي تي شهر جون سرڪاري عمارتون ۽ خريداري مرڪز روشنين سان سينگاريا ويندا آهن. لاهور جا ماڻهو [[امام حسين]] جي [[ڪربلا]] ۾ شهادت جي ياد ۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران وڏا جلوس پڻ ڪڍندا آهن.

'''بسنت''' هڪ روايتي پنجابي ميلو آهي، جيڪو بهار جي آمد جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي. پاڪستان ۾ بسنت جون تقريبون خاص طور لاهور ۾ مرڪوز هونديون آهن، جتي ملڪ جي مختلف علائقن ۽ پرڏيهه مان ماڻهو هر سال ٿيندڙ جشن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا آهن. بسنت دوران روايتي طور شهر جي ڇتين تي پتنگ بازي جا مقابلا ٿيندا آهن، جڏهن ته [[لاهور واهه]] کي ترندڙ ڏيئن سان سينگاريو ويندو آهي.

جاني نقصان ۽ بجليءَ جي نظام کي پهتل نقصان سبب عدالتن پتنگ بازي تي پابندي لڳائي. 2007ع ۾ اها پابندي ٻن ڏينهن لاءِ ختم ڪئي وئي، پر جشن دوران هوائي فائرنگ، تيز ڌاڳن، ڪرنٽ لڳڻ ۽ ڇتين تان ڪرڻ سبب 11 ڄڻن جي فوت ٿيڻ کان پوءِ پابندي ٻيهر لاڳو ڪئي وئي.

لاهور جون گرجائون [[ڪرسمس]] ۽ [[ايسٽر]] جي تقريبن لاءِ خاص نموني سينگاريون وينديون آهن. خريداري مرڪز ۽ سرڪاري عمارتون به ڪرسمس جي موقعي تي خاص سجاوٽ سان آراسته ڪيون وينديون آهن، جيتوڻيڪ 2024ع ۾ لاهور جي ڪل آباديءَ مان عيسائين جو تناسب رڳو 5.1 سيڪڙو هو. وڌيڪ ڏسو: [[لاهور ۾ مذهب]]

== سياحت ==

{{Main|لاهور ۾ سياحت}}


[[File:Badshahi Mosque front picture.jpg|thumb|بادشاهي مسجد]]

[[File:Wazir Khan Mosque panorama - Lahore 2016.jpg|thumb|[[وزير خان مسجد]]]]

[[File:Alamgiri Gate Lahore Fort.JPG|thumb|[[لاهور قلعو|لاهور قلعو (شاهي قلعو)]]]]

[[File:The Minar-e-Pakistan (vertical).jpg|thumb|[[مينار پاڪستان]]]]
[[File:Shalimar garden lahore.jpg|thumb|[[شالامار باغ]]]]

لاهور پاڪستان جي اهم سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. لاهور جي فصيلبند شهر جي 2014ع ۾ مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ يونيسڪو جي عالمي ورثي وارن ماڳن جي موجودگي سبب اهو وڌيڪ مشهور ٿيو. هتي جي سڀ کان وڌيڪ ڏسڻ وٽان جڳهن ۾ لاهور قلعو شامل آهي، جيڪو فصيلبند شهر جي ڀرسان واقع آهي ۽ جنهن ۾ [[شيش محل]]، [[عالمگيري دروازو]]، [[نولکها پويلين]] ۽ [[موتي مسجد]] موجود آهن. لاهور قلعو ۽ ان سان لاڳاپيل [[شالامار باغ]] 1981ع کان يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن.

شهر ۾ اسلامي تاريخي مذهبي ماڳن جي وڏي اهميت آهي، جن مان سڀ کان نمايان [[بادشاهي مسجد]] آهي، جيڪا 1673ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ تعمير جي وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي. هڪ ٻيو مشهور ماڳ [[وزير خان مسجد]] آهي، جيڪا 1635ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ پنهنجي نفيس ڪاشي ڪاري جي ڪم سبب مشهور آهي. [[داتا دربار]]، جيڪو لاهور جي پراڻي شهر جي ويجهو واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي صوفي درگاهه آهي.
اسلام کان سواءِ شهر ۾ ٻه فعال هندو مندر پڻ موجود آهن: [[ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]]. [[مهاراجا رنجيت سنگهه]] جي [[رنجيت سنگهه جي سماڌي|سماڌي]]، جيڪا پڻ فصيلبند شهر جي ڀرسان آهي، سکن جي حڪمران مهاراجا رنجيت سنگهه جي آخري رسمن سان لاڳاپيل رکيل راک جا مرتبان پنهنجي اندر محفوظ رکي ٿي.
جتي فصيلبند شهر لاهور جي تاريخي عظمت جي عڪاسي ڪري ٿو، اتي [[ڊفينس رايا گالف ريسورٽ]] شهر جي جديد رخ جي نمائندگي ڪري ٿو. ٻين اعليٰ رهائشي علائقن ۾ [[گلبرگ]]، [[اقبال ٽائون]] ۽ [[لاهور واهه]] جي آس پاس وارا علائقا شامل آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>t83ju34659m2wimccjjk2u3obsr7gf6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401334</id>
      <parentid>401333</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T06:21:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136605" sha1="iil7jjod8be3mcg2j0co5sacdi81wmu" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===


لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

=== ٽيڪسيون ۽ رڪشا ===

رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.

2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.

=== بين الشهري آمدرفت ===

==== ريلوي ====

{{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}}

لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.

==== بسون ====

[[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور &quot;لاري اڏو&quot; چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور &quot;چوڪ يتيم خانه&quot; چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.

==== هوائي اڏا ====

{{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}}
[[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
[[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.

[[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.

علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.

=== رستا ===

{{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}}

[[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]]

[[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]]

لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي.

شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون.

لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن.

لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن.

=== ميونسپل رستا ===
* [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو.

=== صوبائي شاهراهون ===
* [[لاهور رنگ روڊ]]
* [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ)
* [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ)
* [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ)
* [[لاهور–واگهه روڊ]]
* [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ)

=== وفاقي شاهراهون ===
* [[موٽر وي M-2]]
* [[موٽر وي M-3]]
* [[موٽر وي M-11]]
* [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ)
* [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ)

== حڪومت ==

=== ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن ===

2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي.

=== ميئر ===

{{Main|لاهور جو ميئر}}

2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو.

ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي.

=== پاڙا ===

{{Further|لاهور جي انتظامي زونن جي فهرست}}

لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي.

==== لاهور ضلعي جون تحصيلون ====

[[File:Lahore Tehsils map.svg|thumb|لاهور ضلعي جون تحصيلون]]

# [[راوي تحصيل|راوي]]
# [[شاليمار تحصيل|شاليمار]]
# [[واگهه تحصيل|واگهه]]
# [[عزيز ڀٽي تحصيل|عزيز ڀٽي]]
# [[داتا گنج بخش تحصيل|داتا گنج بخش]]
# [[گلبرگ تحصيل|گلبرگ]]
# [[سمن آباد تحصيل|سمن آباد]]
# [[اقبال تحصيل|اقبال]]
# [[نشتر تحصيل|نشتر]]
# [[لاهور ڇانوڻي|ڇانوڻي]]

== جشن ==

[[File:Canal Decor Lahore.jpg|thumb|بهار جي موسم ۾ بسنت جي موقعي تي لاهور واهه]]
&lt;!-- متبادل تصوير:
[[File:Basant kite.jpg|thumb|بسنت جي موقعي تي پتنگ بازي]]
--&gt;

لاهور جا رهواسي سڄي سال دوران ڪيترائي ميلا ۽ تقريبون ملهائيندا آهن، جن ۾ اسلامي، روايتي پنجابي، عيسائي ۽ قومي عيدون ۽ ميلا شامل آهن.

سرڪاري موڪلن جي ڏينهن دوران ڪيترائي ماڻهو پنهنجا گهر سينگاريندا آهن ۽ گهٽين ۽ گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ ميڻ بتيون ٻاريندا آهن؛ رستا ۽ ڪاروباري مرڪز به ڪيترن ئي ڏينهن تائين روشن رهندا آهن. لاهور ۾ موجود ڪيترين ئي صوفي درگاهن تي هر سال ''عرس'' ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مقصد لاڳاپيل بزرگن کي ڀيٽا پيش ڪرڻ هوندو آهي. مثال طور، [[داتا دربار]] تي [[علي هجويري]] جي مزار تي هر سال عرس منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ هر سال ڏهه لک تائين زائرين شرڪت ڪندا آهن. لاهور ۾ [[ميلا چراغان]] حضرت [[مادهو لال حسين]] جي مزار تي ملهايو ويندو آهي، جڏهن ته وڏا عرس [[بيبي پاڪدامن]] ۽ [[ميان مير جي درگاهه]] تي پڻ منعقد ٿيندا آهن.

[[عيد الفطر]] ۽ [[عيد الاضحى]] جي موقعي تي شهر جون سرڪاري عمارتون ۽ خريداري مرڪز روشنين سان سينگاريا ويندا آهن. لاهور جا ماڻهو [[امام حسين]] جي [[ڪربلا]] ۾ شهادت جي ياد ۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران وڏا جلوس پڻ ڪڍندا آهن.

'''بسنت''' هڪ روايتي پنجابي ميلو آهي، جيڪو بهار جي آمد جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي. پاڪستان ۾ بسنت جون تقريبون خاص طور لاهور ۾ مرڪوز هونديون آهن، جتي ملڪ جي مختلف علائقن ۽ پرڏيهه مان ماڻهو هر سال ٿيندڙ جشن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا آهن. بسنت دوران روايتي طور شهر جي ڇتين تي پتنگ بازي جا مقابلا ٿيندا آهن، جڏهن ته [[لاهور واهه]] کي ترندڙ ڏيئن سان سينگاريو ويندو آهي.

جاني نقصان ۽ بجليءَ جي نظام کي پهتل نقصان سبب عدالتن پتنگ بازي تي پابندي لڳائي. 2007ع ۾ اها پابندي ٻن ڏينهن لاءِ ختم ڪئي وئي، پر جشن دوران هوائي فائرنگ، تيز ڌاڳن، ڪرنٽ لڳڻ ۽ ڇتين تان ڪرڻ سبب 11 ڄڻن جي فوت ٿيڻ کان پوءِ پابندي ٻيهر لاڳو ڪئي وئي.

لاهور جون گرجائون [[ڪرسمس]] ۽ [[ايسٽر]] جي تقريبن لاءِ خاص نموني سينگاريون وينديون آهن. خريداري مرڪز ۽ سرڪاري عمارتون به ڪرسمس جي موقعي تي خاص سجاوٽ سان آراسته ڪيون وينديون آهن، جيتوڻيڪ 2024ع ۾ لاهور جي ڪل آباديءَ مان عيسائين جو تناسب رڳو 5.1 سيڪڙو هو. وڌيڪ ڏسو: [[لاهور ۾ مذهب]]

== سياحت ==

{{Main|لاهور ۾ سياحت}}


[[File:Badshahi Mosque front picture.jpg|thumb|بادشاهي مسجد]]

[[File:Wazir Khan Mosque panorama - Lahore 2016.jpg|thumb|[[وزير خان مسجد]]]]

[[File:Alamgiri Gate Lahore Fort.JPG|thumb|[[لاهور قلعو|لاهور قلعو (شاهي قلعو)]]]]

[[File:The Minar-e-Pakistan (vertical).jpg|thumb|[[مينار پاڪستان]]]]
[[File:Shalimar garden lahore.jpg|thumb|[[شالامار باغ]]]]

لاهور پاڪستان جي اهم سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. لاهور جي فصيلبند شهر جي 2014ع ۾ مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ يونيسڪو جي عالمي ورثي وارن ماڳن جي موجودگي سبب اهو وڌيڪ مشهور ٿيو. هتي جي سڀ کان وڌيڪ ڏسڻ وٽان جڳهن ۾ لاهور قلعو شامل آهي، جيڪو فصيلبند شهر جي ڀرسان واقع آهي ۽ جنهن ۾ [[شيش محل]]، [[عالمگيري دروازو]]، [[نولکها پويلين]] ۽ [[موتي مسجد]] موجود آهن. لاهور قلعو ۽ ان سان لاڳاپيل [[شالامار باغ]] 1981ع کان يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن.

شهر ۾ اسلامي تاريخي مذهبي ماڳن جي وڏي اهميت آهي، جن مان سڀ کان نمايان [[بادشاهي مسجد]] آهي، جيڪا 1673ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ تعمير جي وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي. هڪ ٻيو مشهور ماڳ [[وزير خان مسجد]] آهي، جيڪا 1635ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ پنهنجي نفيس ڪاشي ڪاري جي ڪم سبب مشهور آهي. [[داتا دربار]]، جيڪو لاهور جي پراڻي شهر جي ويجهو واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي صوفي درگاهه آهي.
اسلام کان سواءِ شهر ۾ ٻه فعال هندو مندر پڻ موجود آهن: [[ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]]. [[مهاراجا رنجيت سنگهه]] جي [[رنجيت سنگهه جي سماڌي|سماڌي]]، جيڪا پڻ فصيلبند شهر جي ڀرسان آهي، سکن جي حڪمران مهاراجا رنجيت سنگهه جي آخري رسمن سان لاڳاپيل رکيل راک جا مرتبان پنهنجي اندر محفوظ رکي ٿي.
جتي فصيلبند شهر لاهور جي تاريخي عظمت جي عڪاسي ڪري ٿو، اتي [[ڊفينس رايا گالف ريسورٽ]] شهر جي جديد رخ جي نمائندگي ڪري ٿو. ٻين اعليٰ رهائشي علائقن ۾ [[گلبرگ]]، [[اقبال ٽائون]] ۽ [[لاهور واهه]] جي آس پاس وارا علائقا شامل آهن.

== مذهبي ماڳ ==

شهر جا مشهور مذهبي ماڳ هي آهن:

* [[بادشاهي مسجد]]
* [[دائي آنگا مسجد]]
* [[دربار مادهو لال حسين]]
* [[داتا دربار]]
* [[گرينڊ جامع مسجد، لاهور]]
* [[گردوارو ڊيرا صاحب]]
* [[گردوارو جنم استھان گرو رام داس]]
* [[ڪرشن مندر، لاهور]]
* [[لاوا مندر]]
* [[لوهاري گيٽ مسجد]]
* [[مريم زماني مسجد]]
* [[مسجد شهداء]]
* [[موتي مسجد (لاهور قلعو)]]
* [[محمد صالح ڪمبوه مسجد]]
* [[نيون مسجد]]
* [[اوچي مسجد]]
* [[سيڪريڊ هارٽ ڪيٿيڊرل، لاهور]]
* [[شب ڀر مسجد]]
* [[شهيد گنج مسجد]]
* [[سينٽ اينڊريوز پريسبيٽيرين چرچ]]
* [[سنهري مسجد]]
* [[والميڪي مندر]]
* [[وزير خان مسجد]]

== عجائب گهر ==

* [[لاهور آرمي ميوزيم]]
* [[فقير خانو]]
* [[اسلامي سربراهي ڪانفرنس مينار]]
* [[جاويد منزل]]
* [[لاهور ميوزيم]]
* [[قومي تاريخي ميوزيم، لاهور]]
* [[ڊاڪٽر اعجاز انور جو هائوس آف ناناز]]
* [[ڪومو ميوزيم آف آرٽ]]
* [[قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ميوزيم]]
* [[شاڪر علي ميوزيم]]
* [[ٽالنٽن مارڪيٽ-لاهور سٽي هيريٽيج ميوزيم]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>iil7jjod8be3mcg2j0co5sacdi81wmu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401335</id>
      <parentid>401334</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T06:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136607" sha1="etv69jju6k2m7v01n23pzwys6p5m86n" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===


لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

=== ٽيڪسيون ۽ رڪشا ===

رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.

2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.

=== بين الشهري آمدرفت ===

==== ريلوي ====

{{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}}

لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.

==== بسون ====

[[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور &quot;لاري اڏو&quot; چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور &quot;چوڪ يتيم خانه&quot; چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.

==== هوائي اڏا ====

{{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}}
[[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
[[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.

[[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.

علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.

=== رستا ===

{{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}}

[[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]]

[[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]]

لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي.

شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون.

لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن.

لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن.

=== ميونسپل رستا ===
* [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو.

=== صوبائي شاهراهون ===
* [[لاهور رنگ روڊ]]
* [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ)
* [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ)
* [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ)
* [[لاهور–واگهه روڊ]]
* [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ)

=== وفاقي شاهراهون ===
* [[موٽر وي M-2]]
* [[موٽر وي M-3]]
* [[موٽر وي M-11]]
* [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ)
* [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ)

== حڪومت ==

=== ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن ===

2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي.

=== ميئر ===

{{Main|لاهور جو ميئر}}

2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو.

ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي.

=== پاڙا ===

{{Further|لاهور جي انتظامي زونن جي فهرست}}

لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي.

==== لاهور ضلعي جون تحصيلون ====

[[File:Lahore Tehsils map.svg|thumb|لاهور ضلعي جون تحصيلون]]

# [[راوي تحصيل|راوي]]
# [[شاليمار تحصيل|شاليمار]]
# [[واگهه تحصيل|واگهه]]
# [[عزيز ڀٽي تحصيل|عزيز ڀٽي]]
# [[داتا گنج بخش تحصيل|داتا گنج بخش]]
# [[گلبرگ تحصيل|گلبرگ]]
# [[سمن آباد تحصيل|سمن آباد]]
# [[اقبال تحصيل|اقبال]]
# [[نشتر تحصيل|نشتر]]
# [[لاهور ڇانوڻي|ڇانوڻي]]

== جشن ==

[[File:Canal Decor Lahore.jpg|thumb|بهار جي موسم ۾ بسنت جي موقعي تي لاهور واهه]]
&lt;!-- متبادل تصوير:
[[File:Basant kite.jpg|thumb|بسنت جي موقعي تي پتنگ بازي]]
--&gt;

لاهور جا رهواسي سڄي سال دوران ڪيترائي ميلا ۽ تقريبون ملهائيندا آهن، جن ۾ اسلامي، روايتي پنجابي، عيسائي ۽ قومي عيدون ۽ ميلا شامل آهن.

سرڪاري موڪلن جي ڏينهن دوران ڪيترائي ماڻهو پنهنجا گهر سينگاريندا آهن ۽ گهٽين ۽ گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ ميڻ بتيون ٻاريندا آهن؛ رستا ۽ ڪاروباري مرڪز به ڪيترن ئي ڏينهن تائين روشن رهندا آهن. لاهور ۾ موجود ڪيترين ئي صوفي درگاهن تي هر سال ''عرس'' ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مقصد لاڳاپيل بزرگن کي ڀيٽا پيش ڪرڻ هوندو آهي. مثال طور، [[داتا دربار]] تي [[علي هجويري]] جي مزار تي هر سال عرس منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ هر سال ڏهه لک تائين زائرين شرڪت ڪندا آهن. لاهور ۾ [[ميلا چراغان]] حضرت [[مادهو لال حسين]] جي مزار تي ملهايو ويندو آهي، جڏهن ته وڏا عرس [[بيبي پاڪدامن]] ۽ [[ميان مير جي درگاهه]] تي پڻ منعقد ٿيندا آهن.

[[عيد الفطر]] ۽ [[عيد الاضحى]] جي موقعي تي شهر جون سرڪاري عمارتون ۽ خريداري مرڪز روشنين سان سينگاريا ويندا آهن. لاهور جا ماڻهو [[امام حسين]] جي [[ڪربلا]] ۾ شهادت جي ياد ۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران وڏا جلوس پڻ ڪڍندا آهن.

'''بسنت''' هڪ روايتي پنجابي ميلو آهي، جيڪو بهار جي آمد جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي. پاڪستان ۾ بسنت جون تقريبون خاص طور لاهور ۾ مرڪوز هونديون آهن، جتي ملڪ جي مختلف علائقن ۽ پرڏيهه مان ماڻهو هر سال ٿيندڙ جشن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا آهن. بسنت دوران روايتي طور شهر جي ڇتين تي پتنگ بازي جا مقابلا ٿيندا آهن، جڏهن ته [[لاهور واهه]] کي ترندڙ ڏيئن سان سينگاريو ويندو آهي.

جاني نقصان ۽ بجليءَ جي نظام کي پهتل نقصان سبب عدالتن پتنگ بازي تي پابندي لڳائي. 2007ع ۾ اها پابندي ٻن ڏينهن لاءِ ختم ڪئي وئي، پر جشن دوران هوائي فائرنگ، تيز ڌاڳن، ڪرنٽ لڳڻ ۽ ڇتين تان ڪرڻ سبب 11 ڄڻن جي فوت ٿيڻ کان پوءِ پابندي ٻيهر لاڳو ڪئي وئي.

لاهور جون گرجائون [[ڪرسمس]] ۽ [[ايسٽر]] جي تقريبن لاءِ خاص نموني سينگاريون وينديون آهن. خريداري مرڪز ۽ سرڪاري عمارتون به ڪرسمس جي موقعي تي خاص سجاوٽ سان آراسته ڪيون وينديون آهن، جيتوڻيڪ 2024ع ۾ لاهور جي ڪل آباديءَ مان عيسائين جو تناسب رڳو 5.1 سيڪڙو هو. وڌيڪ ڏسو: [[لاهور ۾ مذهب]]

== سياحت ==

{{Main|لاهور ۾ سياحت}}


[[File:Badshahi Mosque front picture.jpg|thumb|بادشاهي مسجد]]

[[File:Wazir Khan Mosque panorama - Lahore 2016.jpg|thumb|[[وزير خان مسجد]]]]

[[File:Alamgiri Gate Lahore Fort.JPG|thumb|[[لاهور قلعو|لاهور قلعو (شاهي قلعو)]]]]

[[File:The Minar-e-Pakistan (vertical).jpg|thumb|[[مينار پاڪستان]]]]
[[File:Shalimar garden lahore.jpg|thumb|[[شالامار باغ]]]]

لاهور پاڪستان جي اهم سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. لاهور جي فصيلبند شهر جي 2014ع ۾ مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ يونيسڪو جي عالمي ورثي وارن ماڳن جي موجودگي سبب اهو وڌيڪ مشهور ٿيو. هتي جي سڀ کان وڌيڪ ڏسڻ وٽان جڳهن ۾ لاهور قلعو شامل آهي، جيڪو فصيلبند شهر جي ڀرسان واقع آهي ۽ جنهن ۾ [[شيش محل]]، [[عالمگيري دروازو]]، [[نولکها پويلين]] ۽ [[موتي مسجد]] موجود آهن. لاهور قلعو ۽ ان سان لاڳاپيل [[شالامار باغ]] 1981ع کان يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن.

شهر ۾ اسلامي تاريخي مذهبي ماڳن جي وڏي اهميت آهي، جن مان سڀ کان نمايان [[بادشاهي مسجد]] آهي، جيڪا 1673ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ تعمير جي وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي. هڪ ٻيو مشهور ماڳ [[وزير خان مسجد]] آهي، جيڪا 1635ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ پنهنجي نفيس ڪاشي ڪاري جي ڪم سبب مشهور آهي. [[داتا دربار]]، جيڪو لاهور جي پراڻي شهر جي ويجهو واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي صوفي درگاهه آهي.
اسلام کان سواءِ شهر ۾ ٻه فعال هندو مندر پڻ موجود آهن: [[ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]]. [[مهاراجا رنجيت سنگهه]] جي [[رنجيت سنگهه جي سماڌي|سماڌي]]، جيڪا پڻ فصيلبند شهر جي ڀرسان آهي، سکن جي حڪمران مهاراجا رنجيت سنگهه جي آخري رسمن سان لاڳاپيل رکيل راک جا مرتبان پنهنجي اندر محفوظ رکي ٿي.
جتي فصيلبند شهر لاهور جي تاريخي عظمت جي عڪاسي ڪري ٿو، اتي [[ڊفينس رايا گالف ريسورٽ]] شهر جي جديد رخ جي نمائندگي ڪري ٿو. ٻين اعليٰ رهائشي علائقن ۾ [[گلبرگ]]، [[اقبال ٽائون]] ۽ [[لاهور واهه]] جي آس پاس وارا علائقا شامل آهن.

=== مذهبي ماڳ ===

شهر جا مشهور مذهبي ماڳ هي آهن:

* [[بادشاهي مسجد]]
* [[دائي آنگا مسجد]]
* [[دربار مادهو لال حسين]]
* [[داتا دربار]]
* [[گرينڊ جامع مسجد، لاهور]]
* [[گردوارو ڊيرا صاحب]]
* [[گردوارو جنم استھان گرو رام داس]]
* [[ڪرشن مندر، لاهور]]
* [[لاوا مندر]]
* [[لوهاري گيٽ مسجد]]
* [[مريم زماني مسجد]]
* [[مسجد شهداء]]
* [[موتي مسجد (لاهور قلعو)]]
* [[محمد صالح ڪمبوه مسجد]]
* [[نيون مسجد]]
* [[اوچي مسجد]]
* [[سيڪريڊ هارٽ ڪيٿيڊرل، لاهور]]
* [[شب ڀر مسجد]]
* [[شهيد گنج مسجد]]
* [[سينٽ اينڊريوز پريسبيٽيرين چرچ]]
* [[سنهري مسجد]]
* [[والميڪي مندر]]
* [[وزير خان مسجد]]

== عجائب گهر ==

* [[لاهور آرمي ميوزيم]]
* [[فقير خانو]]
* [[اسلامي سربراهي ڪانفرنس مينار]]
* [[جاويد منزل]]
* [[لاهور ميوزيم]]
* [[قومي تاريخي ميوزيم، لاهور]]
* [[ڊاڪٽر اعجاز انور جو هائوس آف ناناز]]
* [[ڪومو ميوزيم آف آرٽ]]
* [[قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ميوزيم]]
* [[شاڪر علي ميوزيم]]
* [[ٽالنٽن مارڪيٽ-لاهور سٽي هيريٽيج ميوزيم]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>etv69jju6k2m7v01n23pzwys6p5m86n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401337</id>
      <parentid>401335</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T06:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136603" sha1="4yn3xolinh9fchw5a041tlsnsw7vvc9" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===


لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

=== ٽيڪسيون ۽ رڪشا ===

رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.

2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.

=== بين الشهري آمدرفت ===

==== ريلوي ====

{{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}}

لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.

==== بسون ====

[[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور &quot;لاري اڏو&quot; چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور &quot;چوڪ يتيم خانه&quot; چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.

==== هوائي اڏا ====

{{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}}
[[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
[[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.

[[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.

علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.

=== رستا ===

{{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}}

[[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]]

[[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]]

لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي.

شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون.

لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن.

لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن.

=== ميونسپل رستا ===
* [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو.

=== صوبائي شاهراهون ===
* [[لاهور رنگ روڊ]]
* [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ)
* [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ)
* [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ)
* [[لاهور–واگهه روڊ]]
* [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ)

=== وفاقي شاهراهون ===
* [[موٽر وي M-2]]
* [[موٽر وي M-3]]
* [[موٽر وي M-11]]
* [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ)
* [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ)

== حڪومت ==

=== ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن ===

2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي.

=== ميئر ===

{{Main|لاهور جو ميئر}}

2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو.

ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي.

=== پاڙا ===

{{Further|لاهور جي انتظامي زونن جي فهرست}}

لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي.

==== لاهور ضلعي جون تحصيلون ====

[[File:Lahore Tehsils map.svg|thumb|لاهور ضلعي جون تحصيلون]]

# [[راوي تحصيل|راوي]]
# [[شاليمار تحصيل|شاليمار]]
# [[واگهه تحصيل|واگهه]]
# [[عزيز ڀٽي تحصيل|عزيز ڀٽي]]
# [[داتا گنج بخش تحصيل|داتا گنج بخش]]
# [[گلبرگ تحصيل|گلبرگ]]
# [[سمن آباد تحصيل|سمن آباد]]
# [[اقبال تحصيل|اقبال]]
# [[نشتر تحصيل|نشتر]]
# [[لاهور ڇانوڻي|ڇانوڻي]]

== جشن ==

[[File:Canal Decor Lahore.jpg|thumb|بهار جي موسم ۾ بسنت جي موقعي تي لاهور واهه]]
&lt;!-- متبادل تصوير:
[[File:Basant kite.jpg|thumb|بسنت جي موقعي تي پتنگ بازي]]
--&gt;

لاهور جا رهواسي سڄي سال دوران ڪيترائي ميلا ۽ تقريبون ملهائيندا آهن، جن ۾ اسلامي، روايتي پنجابي، عيسائي ۽ قومي عيدون ۽ ميلا شامل آهن.

سرڪاري موڪلن جي ڏينهن دوران ڪيترائي ماڻهو پنهنجا گهر سينگاريندا آهن ۽ گهٽين ۽ گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ ميڻ بتيون ٻاريندا آهن؛ رستا ۽ ڪاروباري مرڪز به ڪيترن ئي ڏينهن تائين روشن رهندا آهن. لاهور ۾ موجود ڪيترين ئي صوفي درگاهن تي هر سال ''عرس'' ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مقصد لاڳاپيل بزرگن کي ڀيٽا پيش ڪرڻ هوندو آهي. مثال طور، [[داتا دربار]] تي [[علي هجويري]] جي مزار تي هر سال عرس منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ هر سال ڏهه لک تائين زائرين شرڪت ڪندا آهن. لاهور ۾ [[ميلا چراغان]] حضرت [[مادهو لال حسين]] جي مزار تي ملهايو ويندو آهي، جڏهن ته وڏا عرس [[بيبي پاڪدامن]] ۽ [[ميان مير جي درگاهه]] تي پڻ منعقد ٿيندا آهن.

[[عيد الفطر]] ۽ [[عيد الاضحى]] جي موقعي تي شهر جون سرڪاري عمارتون ۽ خريداري مرڪز روشنين سان سينگاريا ويندا آهن. لاهور جا ماڻهو [[امام حسين]] جي [[ڪربلا]] ۾ شهادت جي ياد ۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران وڏا جلوس پڻ ڪڍندا آهن.

'''بسنت''' هڪ روايتي پنجابي ميلو آهي، جيڪو بهار جي آمد جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي. پاڪستان ۾ بسنت جون تقريبون خاص طور لاهور ۾ مرڪوز هونديون آهن، جتي ملڪ جي مختلف علائقن ۽ پرڏيهه مان ماڻهو هر سال ٿيندڙ جشن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا آهن. بسنت دوران روايتي طور شهر جي ڇتين تي پتنگ بازي جا مقابلا ٿيندا آهن، جڏهن ته [[لاهور واهه]] کي ترندڙ ڏيئن سان سينگاريو ويندو آهي.

جاني نقصان ۽ بجليءَ جي نظام کي پهتل نقصان سبب عدالتن پتنگ بازي تي پابندي لڳائي. 2007ع ۾ اها پابندي ٻن ڏينهن لاءِ ختم ڪئي وئي، پر جشن دوران هوائي فائرنگ، تيز ڌاڳن، ڪرنٽ لڳڻ ۽ ڇتين تان ڪرڻ سبب 11 ڄڻن جي فوت ٿيڻ کان پوءِ پابندي ٻيهر لاڳو ڪئي وئي.

لاهور جون گرجائون [[ڪرسمس]] ۽ [[ايسٽر]] جي تقريبن لاءِ خاص نموني سينگاريون وينديون آهن. خريداري مرڪز ۽ سرڪاري عمارتون به ڪرسمس جي موقعي تي خاص سجاوٽ سان آراسته ڪيون وينديون آهن، جيتوڻيڪ 2024ع ۾ لاهور جي ڪل آباديءَ مان عيسائين جو تناسب رڳو 5.1 سيڪڙو هو. وڌيڪ ڏسو: [[لاهور ۾ مذهب]]

== سياحت ==

{{Main|لاهور ۾ سياحت}}


[[File:Badshahi Mosque front picture.jpg|thumb|بادشاهي مسجد]]

[[File:Wazir Khan Mosque panorama - Lahore 2016.jpg|thumb|[[وزير خان مسجد]]]]

[[File:Alamgiri Gate Lahore Fort.JPG|thumb|[[لاهور قلعو|لاهور قلعو (شاهي قلعو)]]]]

[[File:The Minar-e-Pakistan (vertical).jpg|thumb|[[مينار پاڪستان]]]]
[[File:Shalimar garden lahore.jpg|thumb|[[شالامار باغ]]]]

لاهور پاڪستان جي اهم سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. لاهور جي فصيلبند شهر جي 2014ع ۾ مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ يونيسڪو جي عالمي ورثي وارن ماڳن جي موجودگي سبب اهو وڌيڪ مشهور ٿيو. هتي جي سڀ کان وڌيڪ ڏسڻ وٽان جڳهن ۾ لاهور قلعو شامل آهي، جيڪو فصيلبند شهر جي ڀرسان واقع آهي ۽ جنهن ۾ [[شيش محل]]، [[عالمگيري دروازو]]، [[نولکها پويلين]] ۽ [[موتي مسجد]] موجود آهن. لاهور قلعو ۽ ان سان لاڳاپيل [[شالامار باغ]] 1981ع کان يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن.

شهر ۾ اسلامي تاريخي مذهبي ماڳن جي وڏي اهميت آهي، جن مان سڀ کان نمايان [[بادشاهي مسجد]] آهي، جيڪا 1673ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ تعمير جي وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي. هڪ ٻيو مشهور ماڳ [[وزير خان مسجد]] آهي، جيڪا 1635ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ پنهنجي نفيس ڪاشي ڪاري جي ڪم سبب مشهور آهي. [[داتا دربار]]، جيڪو لاهور جي پراڻي شهر جي ويجهو واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي صوفي درگاهه آهي.
اسلام کان سواءِ شهر ۾ ٻه فعال هندو مندر پڻ موجود آهن: [[ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]]. [[مهاراجا رنجيت سنگهه]] جي [[رنجيت سنگهه جي سماڌي|سماڌي]]، جيڪا پڻ فصيلبند شهر جي ڀرسان آهي، سکن جي حڪمران مهاراجا رنجيت سنگهه جي آخري رسمن سان لاڳاپيل رکيل راک جا مرتبان پنهنجي اندر محفوظ رکي ٿي.
جتي فصيلبند شهر لاهور جي تاريخي عظمت جي عڪاسي ڪري ٿو، اتي [[ڊفينس رايا گالف ريسورٽ]] شهر جي جديد رخ جي نمائندگي ڪري ٿو. ٻين اعليٰ رهائشي علائقن ۾ [[گلبرگ]]، [[اقبال ٽائون]] ۽ [[لاهور واهه]] جي آس پاس وارا علائقا شامل آهن.

=== مذهبي ماڳ ===

شهر جا مشهور مذهبي ماڳ هي آهن:

* [[بادشاهي مسجد]]
* [[دائي آنگا مسجد]]
* [[دربار ماڌو لال حسين]]
* [[داتا دربار]]
* [[گرينڊ جامع مسجد، لاهور]]
* [[گردوارو ڊيرا صاحب]]
* [[گردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
* [[ڪرشن مندر، لاهور]]
* [[لاوا مندر]]
* [[لوهاري گيٽ مسجد]]
* [[مريم زماني مسجد]]
* [[مسجد شهداء]]
* [[موتي مسجد (لاهور قلعو)]]
* [[محمد صالح ڪمبوه مسجد]]
* [[نيون مسجد]]
* [[اوچي مسجد]]
* [[سيڪريڊ هارٽ ڪيٿيڊرل، لاهور]]
* [[شب ڀر مسجد]]
* [[شهيد گنج مسجد]]
* [[سينٽ اينڊريوز پريسبيٽيرين چرچ]]
* [[سنهري مسجد]]
* [[والميڪي مندر]]
* [[وزير خان مسجد]]

== عجائب گهر ==

* [[لاهور آرمي ميوزيم]]
* [[فقير خانو]]
* [[اسلامي سربراهي ڪانفرنس مينار]]
* [[جاويد منزل]]
* [[لاهور ميوزيم]]
* [[قومي تاريخي ميوزيم، لاهور]]
* [[ڊاڪٽر اعجاز انور جو هائوس آف ناناز]]
* [[ڪومو ميوزيم آف آرٽ]]
* [[قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ميوزيم]]
* [[شاڪر علي ميوزيم]]
* [[ٽالنٽن مارڪيٽ-لاهور سٽي هيريٽيج ميوزيم]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>4yn3xolinh9fchw5a041tlsnsw7vvc9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401339</id>
      <parentid>401337</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T06:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>401339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136605" sha1="truiejwz9313odr8nl8e6nugjvl92fc" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}}


{{Infobox settlement
| name                     = لاھور
| native_name              = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}}
| settlement_type          = [[ميٽروپولس]]
&lt;!-- images and maps ----&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] .
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = نسبتي نشان
| pushpin_map    = 
Pakistan Punjab#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 180
| pushpin_map_caption      = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام
| pushpin_mapsize          = 250

| coordinates              = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}}

| subdivision_type         = [[ملڪ]]
| subdivision_name         = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1        = [[صوبو]]
| subdivision_name1        = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[ڊويزن]]
| subdivision_name2        = [[لاھور ڊويزن]]
| subdivision_type3        = [[ضلعو]]
| subdivision_name3        = [[لاھور ضلعو]]

| established_title        = بنياد
| established_date         = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾

| established_title1       = شھر جي حيثيت
| established_date1        = 1040ع

| established_title2       = گاديءَ جو هنڌ
| established_date2        = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع

| established_title3       = ميٽروپوليٽن حيثيت
| established_date3        = 3 فيبروري 1890ع

| seat_type                = ميٽروپوليٽن مرڪز
| seat                     = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]]

| parts_type               = زون
| parts                    = 10

| government_type          = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| governing_body           = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن

| leader_title             = ميئر
| leader_name              = ڪوبه ناهي

| leader_title1            = ڊپٽي ميئر
| leader_name1             = 9 زونل ميئر

| leader_title2            = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2             = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS)

| leader_title3            = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر
| leader_name3             = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP)

| area_total_km2           = 1772

| elevation_m              = 217
| elevation_max_m          = 231
| elevation_min_m          = 196

| population_as_of         = 2023
| population_total         = 13004135
| population_density_km2   = 7339
| population_rank          = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون
| population_demonym       = لاھوري

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = سرڪاري
| demographics1_info1      = [[اردو]]، [[انگريزي]]
| demographics1_title2     = مادري
| demographics1_info2      = [[پنجابي]]

| timezone                 = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]]
| utc_offset               = +5

| postal_code_type         = [[پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              = 53XXX–55XXX

| area_code_type           = [[ڊائلنگ ڪوڊ]]
| area_code                = 042

| blank_name_sec1          = GDP (PPP)
| blank_info_sec1          = US$84 ارب (2019)

| blank2_name_sec1         = HDI (2018)
| blank2_info_sec1         = 0.877 (تمام اعليٰ)

| blank3_name_sec1         = واڌ جي شرح
| blank3_info_sec1         = 8.06%

| blank4_name_sec1         = خواندگي (2023)
| blank4_info_sec1         = 81%

| blank5_name_sec1         = موسمي درجابندي
| blank5_info_sec1         = BSh

| website                  = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}}
}}

'''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو&lt;ref name=&quot;thebusinessyear.com&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;finance.gov.pk&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot;&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Luther1990&quot;&gt;{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}&lt;/ref&gt; ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&amp;pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote=&quot;Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city...&quot;|access-date=8 April 2017}}&lt;/ref&gt; ترقي پسند خيالن وارو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote=&quot;We now want to dress like the people of Punjab,&quot; said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}&lt;/ref&gt; ڪاسموپوليٽن شھر آھي&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}&lt;/ref&gt; ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. 

[[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]]

لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي&lt;ref name=&quot;globalsec&quot; /&gt;. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي&lt;ref name=&quot;Leading News Resource of Pakistan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}&lt;/ref&gt; ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; 
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}&lt;/ref&gt; شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي&lt;ref name=&quot;Windsor all&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Planet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.&lt;ref name=&quot;Planet&quot; /&gt;

==نالو==
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&amp;pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}&lt;/ref&gt; ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو&lt;ref&gt;{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}&lt;/ref&gt; راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt; ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&amp;q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}&lt;/ref&gt; ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&amp;pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}&lt;/ref&gt; 
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}&lt;/ref&gt;. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&amp;pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&amp;q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt; جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&amp;q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==


[[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt; 
۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]]

ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xii&quot;&gt;Neville, p.xii&lt;/ref&gt; لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&amp;pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &amp;c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}&lt;/ref&gt; [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور  يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}&lt;/ref&gt; چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي&lt;ref name=bosworth/&gt; لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}&lt;/ref&gt; جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;
[[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو&lt;ref&gt;Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235&lt;/ref&gt; ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي&lt;ref name=bosworth/&gt;.

===غزنوي دور===
[[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]]

افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 
1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو&lt;ref name=&quot;dsal.uchicago.edu&quot;&gt;{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}&lt;/ref&gt; پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو&lt;ref name=&quot;Petersen1996&quot;&gt;{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}&lt;/ref&gt;. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو&lt;ref name=bosworth&gt;{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&amp;pg=PA305|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt; ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WescoatWolschke-Bulmahn1996&quot;&gt;{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&amp;pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}&lt;/ref&gt;. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي 
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore &quot;Lahore&quot;] ''Encyclopædia Britannica''&lt;/ref&gt; غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.

===مملوڪن وارو دؤر===
1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt; جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA269#v=onepage&amp;q=delhi%20sultanate%20turko-afghan &quot;Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia&quot;] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270&lt;/ref&gt;.

[[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]]

قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾  مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش 
قبضو واپس ورتو &lt;ref name=bosworth/&gt;
چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو&lt;ref name=bosworth/&gt;. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt;. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي&lt;ref name=bosworth/&gt; ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&amp;pg=PA309|access-date=27 December 2017}}&lt;/ref&gt;. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو&lt;ref name=&quot;jackson&quot;/&gt; ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو&lt;ref name=bosworth/&gt; 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو&lt;ref name=&quot;Neville, p.xiii&quot;&gt;Neville, p.xiii&lt;/ref&gt;

=== تغلق گهراڻو ===

[[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot;&gt;Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.&lt;/ref&gt;

1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer106&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.&lt;/ref&gt; پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ImperialGazetteer107&quot;&gt;''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.&lt;/ref&gt; جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

=== سلطانتن جو آخري دور ===

تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.&lt;ref&gt;Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.&lt;/ref&gt;

[[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers &amp; Distributors.&lt;/ref&gt;

=== مغل ===

{{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}}

==== شروعاتي مغل دور ====

[[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.&lt;/ref&gt;

بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.&lt;ref&gt;&quot;Short Cuts&quot;. ''The Economist''. 19 March 2016.&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book
|last=Glover
|first=William J.
|title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City
|publisher=University of Minnesota Press
|year=2008
}}&lt;/ref&gt; [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اڪبر ====

1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.&lt;ref&gt;Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.&lt;/ref&gt;

[[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]]

اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.&lt;ref&gt;Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.&lt;/ref&gt;
لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== جهانگير ====

[[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]]

17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt; جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref&gt;Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.&lt;/ref&gt;

گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.&lt;/ref&gt;
جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي.

==== شاهجهان ====

[[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]]
جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt; هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.&lt;ref&gt;&quot;International Council on Monuments and Sites&quot; (PDF). UNESCO.&lt;/ref&gt;

شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.&lt;/ref&gt;
هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.&lt;/ref&gt;
شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== اورنگزيب ====

[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]]
شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;Lahore Fort Alamgiri Gate&quot;. ''Asian Historical Architecture''.&lt;/ref&gt;

=== آخري مغل دور ===

[[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]]

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt;
دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.&lt;/ref&gt;

=== دراني حملا ===

1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.&lt;ref&gt;Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.&lt;/ref&gt;
1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;
هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;
1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

=== سِک دور ===

{{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}}

[[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
[[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]]

==== شروعاتي دور ====

1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.&lt;/ref&gt; 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

[[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt; ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

==== سک سلطنت ====

[[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']]

1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Bosworth2007&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.&lt;/ref&gt; سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.&lt;ref&gt;Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.&lt;/ref&gt;

[[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،&lt;ref&gt;Latif (1892).&lt;/ref&gt; ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو.

لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،&lt;ref&gt;Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India &amp; Pakistan''.&lt;/ref&gt; ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.&lt;ref&gt;Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.&lt;/ref&gt; هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.&lt;ref&gt;Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.&lt;/ref&gt;

[[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]]

[[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]]

رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt;

رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;Sidhwa (2005).&lt;/ref&gt; [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،&lt;ref&gt;Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Farooq Soomro (13 May 2015). &quot;A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques&quot;. ''Dawn''.&lt;/ref&gt;

[[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]]

=== آخري سک دور ===

رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو.
&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو.

شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو.

چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو.

ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو.

[[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]]

ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.

ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

=== برطانوي نوآبادياتي دور ===

[[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]]

[[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]]


[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt; ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-population&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008-environs&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.&lt;ref name=&quot;Glover2008-innercity&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt; برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot; /&gt;

برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-Anarkali&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Glover2008-DaiAnga&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;

برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008-offices&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]]


[[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]]

[[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]]


1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.&lt;ref name=&quot;MuhammadLatif1891&quot;&gt;{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}&lt;/ref&gt;

راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو.

لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Republic Day&quot;&gt;{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}&lt;/ref&gt;

برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Bhagat&quot;&gt;{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}&lt;/ref&gt;

23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Story&quot;&gt;{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}&lt;/ref&gt;

===ورهاڱو===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Talbot111&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst &amp; Company |year=1998}}&lt;/ref&gt; 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;Talbot112&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilmartin113&quot;&gt;{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;

سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي.

هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.&lt;ref name=&quot;Nayar114&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Nayar115&quot;&gt;{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune116&quot;&gt;{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}&lt;/ref&gt; پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.&lt;ref name=&quot; Larry117&quot;&gt;{{cite book |last=Read |first=Larry Collins &amp; Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}&lt;/ref&gt;

1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.&lt;ref name=&quot;Talbot2006&quot;&gt;{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.&lt;ref name=&quot;KudaisyaYong2004&quot;&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}&lt;/ref&gt; انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt; مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt;

هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt;

14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; ان رات شهر ۾ &quot;پاڪستان زندہ باد&quot; ۽ &quot;الله اڪبر&quot; جا نعرا، &quot;هندستان زندہ باد&quot; جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}&lt;/ref&gt; 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}&lt;/ref&gt; ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

===جديد دور===


[[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]]

[[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]]

[[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]]

[[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]]
ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}&lt;/ref&gt; 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}&lt;/ref&gt; سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}&lt;/ref&gt; 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}&lt;/ref&gt; 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt;

گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}&lt;/ref&gt; 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}&lt;/ref&gt; 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

{{Main|لاهور جي جاگرافي}}

[[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]]

لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي.


==آبهوا==

{{Main|لاهور جي آبهوا}}

لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}&lt;/ref&gt; سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Smoke not smog}}&lt;/ref&gt;

شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt; 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}&lt;/ref&gt; هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}&lt;/ref&gt; 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}&lt;/ref&gt;

===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر===
{{Weather box
|location = لاهور
|metric first = yes
|single line = yes

|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0

|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 22.2
|Mar high C = 27.5
|Apr high C = 34.2
|May high C = 38.9
|Jun high C = 38.9
|Jul high C = 35.6
|Aug high C = 34.7
|Sep high C = 34.4
|Oct high C = 32.4
|Nov high C = 27.1
|Dec high C = 21.4

|Jan mean C = 13.1
|Feb mean C = 16.5
|Mar mean C = 21.6
|Apr mean C = 27.7
|May mean C = 32.3
|Jun mean C = 33.2
|Jul mean C = 31.3
|Aug mean C = 30.8
|Sep mean C = 29.9
|Oct mean C = 26.3
|Nov mean C = 20.4
|Dec mean C = 15.1

|Jan low C = 7.6
|Feb low C = 10.8
|Mar low C = 15.7
|Apr low C = 21.1
|May low C = 25.6
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 27.1
|Aug low C = 26.9
|Sep low C = 25.3
|Oct low C = 20.1
|Nov low C = 13.7
|Dec low C = 8.8

|Jan record low C = −2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 17.8
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.0
|Dec record low C = −1.1

|Jan precipitation mm = 21.9
|Feb precipitation mm = 31.5
|Mar precipitation mm = 31.5
|Apr precipitation mm = 19.5
|May precipitation mm = 17.7
|Jun precipitation mm = 73.8
|Jul precipitation mm = 188.6
|Aug precipitation mm = 177.1
|Sep precipitation mm = 88.6
|Oct precipitation mm = 10.3
|Nov precipitation mm = 6.9
|Dec precipitation mm = 6.8

|Jan rain days = 2.5
|Feb rain days = 3.5
|Mar rain days = 3.6
|Apr rain days = 2.8
|May rain days = 2.9
|Jun rain days = 5.0
|Jul rain days = 9.1
|Aug rain days = 8.7
|Sep rain days = 4.9
|Oct rain days = 1.1
|Nov rain days = 1.9
|Dec rain days = 1.1

|Jan humidity = 66
|Feb humidity = 58
|Mar humidity = 53
|Apr humidity = 42
|May humidity = 36
|Jun humidity = 42
|Jul humidity = 66
|Aug humidity = 70
|Sep humidity = 63
|Oct humidity = 58
|Nov humidity = 53
|Dec humidity = 67

|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 256.1
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 229.6
|Dec sun = 222.9

|source 1 = &lt;ref name=&quot;NOAA137&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Lahore Extremes (1881–2022)
|publisher=Pakistan Meteorological Department
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Deutscher Wetterdienst&lt;ref name=&quot;DWD138&quot;&gt;{{cite web
|url=https://...
|title=Climate data
|publisher=Deutscher Wetterdienst
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
}}


ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}&lt;/ref&gt;

== ڊيموگرافي ==

{{Main|لاهور جي آدمشماري}}

==== تاريخي آبادي ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ لاهور جي تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! واڌ
|-
| 1881
| 138,878
| —
|-
| 1891
| 159,947
| +15.2%
|-
| 1901
| 186,884
| +16.8%
|-
| 1911
| 228,687
| +22.4%
|-
| 1921
| 281,781
| +23.2%
|-
| 1931
| 400,075
| +42.0%
|-
| 1941
| 671,659
| +67.9%
|-
| 1951
| 1,130,000
| +68.2%
|-
| 1961
| 1,630,000
| +44.2%
|-
| 1972
| 2,198,890&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information
 |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |website=citypopulation.de
 |access-date=28 March 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/
 |archive-date=28 July 2020
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
| +34.9%
|-
| 1981
| 2,988,486&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +35.9%
|-
| 1998
| 5,209,088&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +74.3%
|-
| 2017
| 11,126,285&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +113.6%
|-
| 2023
| 13,004,135&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;/&gt;
| +16.9%
|}
==== آبادي ====

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt; 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.&lt;ref name=&quot;pbsgender&quot;&gt;{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;
لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lahore Population 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

=== ذاتيون ۽ پسمنظر ===

2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore - Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

{{Pie chart
| thumb = right
| caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر&lt;ref name=&quot;LahoreDistrictProfile2&quot;&gt;{{cite web
 |title=District Profile
 |website=District Lahore
 |publisher=Government of Punjab
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/
 |archive-date=27 November 2023
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| label1 = [[آرائين]]
| value1 = 40
| color1 = red
| label2 = [[ڪشميري]]
| value2 = 30
| color2 = blue
| label3 = [[راجپوت]]
| value3 = 5
| color3 = green
| label4 = [[ڪمبوھ]]
| value4 = 5
| color4 = orange
| label5 = ٻيا
| value5 = 20
| color5 = purple
}}

=== شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار ===

ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |last=Ullah
 |first=Kaleem
 |date=27 September 2021
 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.'
 |work=Lok Sujag
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/
 |archive-date=17 August 2024
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===

{{Main|لاهور ۾ مذهب}}

2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite web
|title=District Wise Results / Tables (Census-2023)
|url=https://www.pbscensus.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
}}&lt;/ref&gt;


{{Bar box
|title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع)
|titlebar=#f9d71c
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}}
{{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}}
{{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}}
}}

20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;/&gt;

لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore
|url=https://www.dawn.com/news/1220568
|work=Dawn
|location=Pakistan
|date=21 November 2015
|access-date=23 September 2016
}}&lt;/ref&gt;

لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Chaudhry
|first=Nazir Ahmad
|title=Lahore
|publisher=Sang-e-Meel Publications
|year=2000
|isbn=969351047X
}}&lt;/ref&gt;

لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Mirza
|first=Sehyr
|title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights
|url=https://www.dawn.com/news/1141129
|work=Dawn
|date=31 October 2014
|access-date=14 November 2020
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

{{Pie chart
|thumb=right
|caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot; /&gt;
|label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|value1=73.58
|color1=#8B0000

|label2=[[اردو]]
|value2=21.10
|color2=#008000

|label3=ٻيون
|value3=5.32
|color3=#FF0000
}}

2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;MotherTongue2023&quot;&gt;{{cite web
|title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location
|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/
|website=Citypopulation.de
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Lahore District – 2023 Census
|url=https://www.pbs.gov.pk/
|publisher=Pakistan Bureau of Statistics
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=B.A. Two-year (pass course) Examinations
|url=https://pu.edu.pk/
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Department of Punjabi
|url=https://pu.edu.pk/home/department/56
|publisher=University of the Punjab
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above
|url=https://nation.com.pk/
|work=The Nation
|date=15 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP
|url=https://www.brecorder.com/
|work=Business Recorder
|date=14 September 2015
|access-date=6 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

=== پراڻو شهر ===

[[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]]

لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]]

لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

[[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]]

سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt; 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Glover2008&quot;/&gt;

=== بازارون ===

لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Naz|2012}}&lt;/ref&gt;

=== فن تعمير ===
{{Main|لاهور جو فن تعمير}}

[[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]]

لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Architecture173&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

=== سک دور ===

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''&quot;باغن جو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Nation174&quot;&gt;{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hazuri175&quot;&gt;{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي.

رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt; جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892}}&lt;/ref&gt; سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt; سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glover|2008}}&lt;/ref&gt;

=== برطانوي دور ===

[[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]]

[[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]]

برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

[[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Glover (2008), p. [page needed].&lt;/ref&gt;

قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون.

1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن.

لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Khaled Ahmed (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haroon Khalid (25 April 2018).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazhar Abbas (18 July 2021).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gill, Anjum (12 July 2004).&lt;/ref&gt;

=== باغ ۽ پارڪ ===

{{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}}

لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو.

لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو.

شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;&quot;Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)&quot;. Gardenvisit.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens&quot;.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{Main|لاهور جي معيشت}}


[[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]]

[[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]]

[[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]]

2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt; اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lahore's Shahbaz growth rate&quot;&gt;{{cite news
|title=Lahore's Shahbaz growth rate
|work=Express Tribune
|date=29 September 2017
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot;&gt;{{cite web
|title=Global city GDP rankings 2008–2025
|publisher=PricewaterhouseCoopers
}}&lt;/ref&gt; اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008–2025&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Richest cities in the world in 2020 by GDP&quot;&gt;{{cite web
|title=Richest cities in the world in 2020 by GDP
|work=City Mayors
}}&lt;/ref&gt;

لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي.
&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot;&gt;{{cite web
|title=Rapid Mass Transit System Project
|publisher=Asian Development Bank
}}&lt;/ref&gt; شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Rapid Mass Transit System Project&quot; /&gt; پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي.

[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Expo Centre Lahore&quot;&gt;{{cite web
|title=Expo Centre Lahore
|publisher=Lahore Expo
}}&lt;/ref&gt;


[[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB&quot;&gt;{{cite web
|title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB
|website=BRDB
}}&lt;/ref&gt;

[[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن.

== آمدرفت ==
{{Main|لاهور ۾ آمدرفت}}

[[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]]

=== عوامي آمدرفت ===


لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي.

==== ميٽروبس ====

{{Main|لاهور ميٽروبس}}

لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.

==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ====

گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون.

==== ميٽرو ٽرين ====

[[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]]

===== اورنج لائين =====

{{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}}

اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي.

هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي.

چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي.

===== بليو لائين =====

بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي.

===== پرپل لائين =====

پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي.

=== ٽيڪسيون ۽ رڪشا ===

رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن.

آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن.

2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا.

=== بين الشهري آمدرفت ===

==== ريلوي ====

{{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}}

لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون.

==== بسون ====

[[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور &quot;لاري اڏو&quot; چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور &quot;چوڪ يتيم خانه&quot; چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون.

==== هوائي اڏا ====

{{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}}
[[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
[[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]]
پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي.

[[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا.

علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن.

=== رستا ===

{{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}}

[[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]]

[[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]]

لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي.

شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون.

لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن.

لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن.

=== ميونسپل رستا ===
* [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو.

=== صوبائي شاهراهون ===
* [[لاهور رنگ روڊ]]
* [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ)
* [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ)
* [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ)
* [[لاهور–واگهه روڊ]]
* [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ)

=== وفاقي شاهراهون ===
* [[موٽر وي M-2]]
* [[موٽر وي M-3]]
* [[موٽر وي M-11]]
* [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ)
* [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ)

== حڪومت ==

=== ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن ===

2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي.

=== ميئر ===

{{Main|لاهور جو ميئر}}

2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو.

ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي.

=== پاڙا ===

{{Further|لاهور جي انتظامي زونن جي فهرست}}

لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي.

==== لاهور ضلعي جون تحصيلون ====

[[File:Lahore Tehsils map.svg|thumb|لاهور ضلعي جون تحصيلون]]

# [[راوي تحصيل|راوي]]
# [[شاليمار تحصيل|شاليمار]]
# [[واگهه تحصيل|واگهه]]
# [[عزيز ڀٽي تحصيل|عزيز ڀٽي]]
# [[داتا گنج بخش تحصيل|داتا گنج بخش]]
# [[گلبرگ تحصيل|گلبرگ]]
# [[سمن آباد تحصيل|سمن آباد]]
# [[اقبال تحصيل|اقبال]]
# [[نشتر تحصيل|نشتر]]
# [[لاهور ڇانوڻي|ڇانوڻي]]

== جشن ==

[[File:Canal Decor Lahore.jpg|thumb|بهار جي موسم ۾ بسنت جي موقعي تي لاهور واهه]]
&lt;!-- متبادل تصوير:
[[File:Basant kite.jpg|thumb|بسنت جي موقعي تي پتنگ بازي]]
--&gt;

لاهور جا رهواسي سڄي سال دوران ڪيترائي ميلا ۽ تقريبون ملهائيندا آهن، جن ۾ اسلامي، روايتي پنجابي، عيسائي ۽ قومي عيدون ۽ ميلا شامل آهن.

سرڪاري موڪلن جي ڏينهن دوران ڪيترائي ماڻهو پنهنجا گهر سينگاريندا آهن ۽ گهٽين ۽ گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ ميڻ بتيون ٻاريندا آهن؛ رستا ۽ ڪاروباري مرڪز به ڪيترن ئي ڏينهن تائين روشن رهندا آهن. لاهور ۾ موجود ڪيترين ئي صوفي درگاهن تي هر سال ''عرس'' ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مقصد لاڳاپيل بزرگن کي ڀيٽا پيش ڪرڻ هوندو آهي. مثال طور، [[داتا دربار]] تي [[علي هجويري]] جي مزار تي هر سال عرس منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ هر سال ڏهه لک تائين زائرين شرڪت ڪندا آهن. لاهور ۾ [[ميلا چراغان]] حضرت [[مادهو لال حسين]] جي مزار تي ملهايو ويندو آهي، جڏهن ته وڏا عرس [[بيبي پاڪدامن]] ۽ [[ميان مير جي درگاهه]] تي پڻ منعقد ٿيندا آهن.

[[عيد الفطر]] ۽ [[عيد الاضحى]] جي موقعي تي شهر جون سرڪاري عمارتون ۽ خريداري مرڪز روشنين سان سينگاريا ويندا آهن. لاهور جا ماڻهو [[امام حسين]] جي [[ڪربلا]] ۾ شهادت جي ياد ۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران وڏا جلوس پڻ ڪڍندا آهن.

'''بسنت''' هڪ روايتي پنجابي ميلو آهي، جيڪو بهار جي آمد جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي. پاڪستان ۾ بسنت جون تقريبون خاص طور لاهور ۾ مرڪوز هونديون آهن، جتي ملڪ جي مختلف علائقن ۽ پرڏيهه مان ماڻهو هر سال ٿيندڙ جشن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا آهن. بسنت دوران روايتي طور شهر جي ڇتين تي پتنگ بازي جا مقابلا ٿيندا آهن، جڏهن ته [[لاهور واهه]] کي ترندڙ ڏيئن سان سينگاريو ويندو آهي.

جاني نقصان ۽ بجليءَ جي نظام کي پهتل نقصان سبب عدالتن پتنگ بازي تي پابندي لڳائي. 2007ع ۾ اها پابندي ٻن ڏينهن لاءِ ختم ڪئي وئي، پر جشن دوران هوائي فائرنگ، تيز ڌاڳن، ڪرنٽ لڳڻ ۽ ڇتين تان ڪرڻ سبب 11 ڄڻن جي فوت ٿيڻ کان پوءِ پابندي ٻيهر لاڳو ڪئي وئي.

لاهور جون گرجائون [[ڪرسمس]] ۽ [[ايسٽر]] جي تقريبن لاءِ خاص نموني سينگاريون وينديون آهن. خريداري مرڪز ۽ سرڪاري عمارتون به ڪرسمس جي موقعي تي خاص سجاوٽ سان آراسته ڪيون وينديون آهن، جيتوڻيڪ 2024ع ۾ لاهور جي ڪل آباديءَ مان عيسائين جو تناسب رڳو 5.1 سيڪڙو هو. وڌيڪ ڏسو: [[لاهور ۾ مذهب]]

== سياحت ==

{{Main|لاهور ۾ سياحت}}


[[File:Badshahi Mosque front picture.jpg|thumb|بادشاهي مسجد]]

[[File:Wazir Khan Mosque panorama - Lahore 2016.jpg|thumb|[[وزير خان مسجد]]]]

[[File:Alamgiri Gate Lahore Fort.JPG|thumb|[[لاهور قلعو|لاهور قلعو (شاهي قلعو)]]]]

[[File:The Minar-e-Pakistan (vertical).jpg|thumb|[[مينار پاڪستان]]]]
[[File:Shalimar garden lahore.jpg|thumb|[[شالامار باغ]]]]

لاهور پاڪستان جي اهم سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. لاهور جي فصيلبند شهر جي 2014ع ۾ مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ يونيسڪو جي عالمي ورثي وارن ماڳن جي موجودگي سبب اهو وڌيڪ مشهور ٿيو. هتي جي سڀ کان وڌيڪ ڏسڻ وٽان جڳهن ۾ لاهور قلعو شامل آهي، جيڪو فصيلبند شهر جي ڀرسان واقع آهي ۽ جنهن ۾ [[شيش محل]]، [[عالمگيري دروازو]]، [[نولکها پويلين]] ۽ [[موتي مسجد]] موجود آهن. لاهور قلعو ۽ ان سان لاڳاپيل [[شالامار باغ]] 1981ع کان يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن.

شهر ۾ اسلامي تاريخي مذهبي ماڳن جي وڏي اهميت آهي، جن مان سڀ کان نمايان [[بادشاهي مسجد]] آهي، جيڪا 1673ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ تعمير جي وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي. هڪ ٻيو مشهور ماڳ [[وزير خان مسجد]] آهي، جيڪا 1635ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ پنهنجي نفيس ڪاشي ڪاري جي ڪم سبب مشهور آهي. [[داتا دربار]]، جيڪو لاهور جي پراڻي شهر جي ويجهو واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي صوفي درگاهه آهي.
اسلام کان سواءِ شهر ۾ ٻه فعال هندو مندر پڻ موجود آهن: [[ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]]. [[مهاراجا رنجيت سنگهه]] جي [[رنجيت سنگهه جي سماڌي|سماڌي]]، جيڪا پڻ فصيلبند شهر جي ڀرسان آهي، سکن جي حڪمران مهاراجا رنجيت سنگهه جي آخري رسمن سان لاڳاپيل رکيل راک جا مرتبان پنهنجي اندر محفوظ رکي ٿي.
جتي فصيلبند شهر لاهور جي تاريخي عظمت جي عڪاسي ڪري ٿو، اتي [[ڊفينس رايا گالف ريسورٽ]] شهر جي جديد رخ جي نمائندگي ڪري ٿو. ٻين اعليٰ رهائشي علائقن ۾ [[گلبرگ]]، [[اقبال ٽائون]] ۽ [[لاهور واهه]] جي آس پاس وارا علائقا شامل آهن.

=== مذهبي ماڳ ===

شهر جا مشهور مذهبي ماڳ هي آهن:

* [[بادشاهي مسجد]]
* [[دائي آنگا مسجد]]
* [[دربار ماڌو لال حسين]]
* [[داتا دربار]]
* [[گرينڊ جامع مسجد، لاهور]]
* [[گردوارو ڊيرا صاحب]]
* [[گردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]]
* [[ڪرشن مندر، لاهور]]
* [[لاوا مندر]]
* [[لوهاري گيٽ مسجد]]
* [[مريم زماني مسجد]]
* [[مسجد شهداء]]
* [[موتي مسجد (لاهور قلعو)]]
* [[محمد صالح ڪمبوه مسجد]]
* [[نيون مسجد]]
* [[اوچي مسجد]]
* [[سيڪريڊ هارٽ ڪيٿيڊرل، لاهور]]
* [[شب ڀر مسجد]]
* [[شهيد گنج مسجد]]
* [[سينٽ اينڊريوز پريسبيٽيرين چرچ]]
* [[سنهري مسجد]]
* [[والميڪي مندر]]
* [[وزير خان مسجد]]

=== عجائب گهر ===

* [[لاهور آرمي ميوزيم]]
* [[فقير خانو]]
* [[اسلامي سربراهي ڪانفرنس مينار]]
* [[جاويد منزل]]
* [[لاهور ميوزيم]]
* [[قومي تاريخي ميوزيم، لاهور]]
* [[ڊاڪٽر اعجاز انور جو هائوس آف ناناز]]
* [[ڪومو ميوزيم آف آرٽ]]
* [[قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ميوزيم]]
* [[شاڪر علي ميوزيم]]
* [[ٽالنٽن مارڪيٽ-لاهور سٽي هيريٽيج ميوزيم]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]]
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]]
[[زمرو:شهر]]
[[زمرو:لاهور]]
[[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]]
[[زمرو:وڏا شهر]]</text>
      <sha1>truiejwz9313odr8nl8e6nugjvl92fc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سوُسن گل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39525</id>
    <revision>
      <id>401303</id>
      <parentid>398790</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T03:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91543" sha1="qr5guqasmhbr9a964w5z84c2by3oim6" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite book |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==پوک ۽ باغباني==

ڪيتريون ئي قسمون [[معتدل آبهوا|معتدل]]، [[نيم گرم آبهوا|نيم گرم]] ۽ [[گرم آبهوا]] وارن علائقن ۾ باغن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Azucenas en tierra boricua trascienden generaciones [Lilium in Puerto Rican land transcend generations] | website=El Nuevo Día | date=2017-07-08 | url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | language=es | access-date=2020-07-19 | archive-date=2020-07-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719222643/https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; سينگار لاءِ انهن جا ڪيترائي [[هائبرڊ ٻوٽو|هائبرڊ]] پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن کي گلن جي سرحدي ٻوٽن (جڙي ٻوٽين وارا ھنڌ)، ٻيلن ۽ جهنگلي باغن، وڻڪار جي پوکن ۽ صحن يا پيٽيو جي ٻوٽن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه للي، خاص طور تي ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، [[ڪٽ فلاور]] ۽ گملن ۾ پوکيل ٻوٽن جي صورت ۾ اهم تجارتي فصل آهن. انهن کي خاص مارڪيٽن لاءِ عام گلجڻ واري موسم کان ٻاهر به گلائڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' کي ايسٽر جي موقعي لاءِ پوکيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي '''ايسٽر للي''' پڻ سڏيو ويندو آهي.

للي جا بلب عام طور تي سُڪون واري موسم (ڊارمنٽ سيزن) ۾ پوکيا ويندا آهن. انهن کي بهتر آهي ته (اتر اڌ گولي ۾) ڏکڻ رخ، هلڪي لاٿ واري جاءِ تي، سج يا هلڪي ڇانوَ ۾، بلب جي اوچائي کان اڍائي ڀيرا کوٽائي تي پوکيو وڃي (سواءِ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' جي، جنهن کي زمين جي مٿاڇري تي پوکيو وڃي). گهڻيون قسمون هوا لنگهندڙ، ڀوري زرخيز (loamy) مٽي پسند ڪن ٿيون ۽ سٺي پاڻي نيڪال انتهائي ضروري آهي. اڪثر قسمون جولاءِ يا آگسٽ (اتر اڌ گولي ۾) گل ڏين ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قسمون دير سان بهار، اونهاري جي پڇاڙي يا سرءُ جي شروعات ۾ گلجڻ شروع ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lily|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|access-date=2014-02-19|year=2016|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225070146/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

للي ۾ ڇڪيندڙ پاڙون (ڪانٽريڪٽائل روٽس) ٿينديون آهن، جيڪي ٻوٽي کي مناسب کوٽائي تائين هيٺ ڇڪي ڇڏينديون آهن، تنهنڪري انهن کي گهڻو اونهو پوکڻ بدران ٿورو مٿاهون پوکڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. مٽيءَ جو [[پي ايڇ|pH]] لڳ ڀڳ 6.5 گهڻين قسمن لاءِ موزون هوندو آهي. اڪثر قسمون سٺي پاڻي نيڪال واري مٽيءَ ۾ بهتر واڌ ڪن ٿيون، ۽ واڌ ويجهه واري موسم دوران انهن کي باقاعدي پاڻي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه قسمون ۽ ڪلٽيوارس مضبوط ۽ سخت تنن وارا هوندا آهن، پر جن جا گل وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن، انهن کي سڌو بيهارڻ لاءِ سهارو (اسٽيڪنگ) ڏيڻ ضروري هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants &amp; flowers|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-5423-3|page=744}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies|series=Wisley handbooks|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-384-3|page=96}}&lt;/ref&gt;

===اعزاز===

هيٺ ڏنل للي جون قسمون ۽ [[ڪلٽيوار]] هن وقت [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[اوارڊ آف گارڊن ميرٽ]] (2017ع تائين تصديق ٿيل) رکن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = July 2017 | page = 60 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 5 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180105180412/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ourCountryGarden&gt;{{cite web |title=''British Gardening Statistics'' |url=https://ourcountrygarden.co.uk/british-gardening-statistics/ |work=British Gardening Statistics |date=10 May 2024 |publisher=Our Country Garden |access-date=January 28, 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Lilium Golden Splendour3.jpg|thumb|'سونھري اسپلينڊر']]

* '''آفريڪن ڪوئين گروپ''' (VI-/a) — 2002 H6
* ''''ڪيسا بلانڪا '''' (VIIb/b-c) — 1993 H6
* ''''فاٽا مورگانا'''' (Ia/b) — 2002 H6
* ''''گارڊن پارٽي'''' (VIIb/b) — 2002 H6
* '''گولڊن اسپلينڊر گروپ''' (VIb-c/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Golden Splendor Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224220/https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم هينرائي]]'' (IXc/d) — 1993 H6
* ''[[ليليم ميڪلينيائي]]'' (IXc/a) — 2012 H5
* ''[[ليليم مارٽيگون]]'' — ترڪي ٽوپي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium martagon'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 25 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180325044941/https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم پارڊالينم]]'' — چيتي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium pardalinum'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224217/https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* '''پنڪ پرفيڪشن گروپ''' (VIb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Pink Perfection Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224213/https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم ريگالي]]'' — شاهي سوسن (IXb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium regale'' | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224413/https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

===باغي قسمن جي درجابندي===

للي جون بيشمار باغي صورتون، جيڪي گهڻو ڪري هائبرڊ آهن، باغباني لاءِ پوکيون وڃن ٿيون. اهي پنهنجي اصل نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن جي بنياد تي هيٺين وڏن گروهن ۾ ورهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ |title=North American Lily Society: Types of Lilies |publisher=Lilies.org |access-date=2013-02-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103073939/http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The RHS is the International Registration Authority for lilies|url=http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|access-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521152642/http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|archive-date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

====ايشيائي هائبرڊ (ڊويزن I)====

:هي هائبرڊ ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] '' سائنومارٽگون '' جي نسلن مان تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=Barba-Gonzalez&gt;{{cite journal |author1=Barba-Gonzalez, R. |author2=Lokker, A.C. |author3=Lim, K.B. |author4=Ramanna, M.S. |author5=Van Tuyl, J.M. |year=2004 |title=Use of 2n gametes for the production of sexual polyploids from sterile Oriental × Asiatic hybrids of lilies (''Lilium'') |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=109 |issue=6 |pages=1125–1132 |doi=10.1007/s00122-004-1739-0|pmid=15290047 |s2cid=7992120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tuyl&gt;{{cite journal |url=http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230707/http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-date=2014-06-06 |title=''Lilium'': Breeding History of the Modern Cultivar Assortment |last1=van Tuyl |first1=J.M.|last2=Arens |first2=P. |journal=Acta Horticulturae |volume=900 |year=2011 |pages=223–230 }}&lt;/ref&gt;

:انهن جو بنياد وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن تي آهي، جن ۾ ''[[ليليم اميبائلي]]''، ''[[ليليم بلبيفيرم]]''، ''[[ليليم ڪيلوسم]]''، ''[[ليليم سيرنيوم]]''، ''[[ليليم ڪنڪولر]]''، ''[[ليليم ڊائوريڪم]]''، ''[[ليليم ڊيوڊيائي]]''، ''[[ليليم هولينڊيڪم|ليليم هولينڊيڪم]]''، ''[[ليليم لينسيفوليئم]]'' (هم معنيٰ ''[[ليليم ٽائگرينم]]'')، ''[[ليليم لينڪونگينسي]]''، ''[[ليليم لائيٽلنائي]]''، ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]''، ''[[ليليم پوميليم]]''، ''[[ليليم اسڪاٽيائي]]''، ''[[ليليم وارڊيائي]]'' ۽ ''[[ليليم وِلسونيائي]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل وچولي ماپ جا، مٿي يا ٻاهر ڏانهن رخ ڪندڙ ۽ گهڻو ڪري بي خوشبو هوندا آهن. مشهور ڪلٽيوارن ۾ ''Lilium 'Cappuccino''، ''Lilium 'ڊائمينشن''، ''ليليم 'لٽل ڪس (ننڍڙي چمي)'' ۽ ''[[ليليم ناوونا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lilium Asiatic Navona – Lily |url=https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily |publisher=brentandbeckysbulbs.com |access-date=27 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063531/https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily }}&lt;/ref&gt;

:*بونا (Patio يا Border) قسمون گهڻو ننڍيون، لڳ ڀڳ 36–61 سينٽي ميٽر اوچيون ٿين ٿيون، ۽ خاص طور ڪنٽينرن يا گملن ۾ پوکڻ لاءِ تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants|title=Tina M. Smith. Production of Hybrid Lilies as Pot Plants. University of Massachusetts, Amherst|work=Center for Agriculture, Food and the Environment|access-date=2014-08-06|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810193205/https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants}}&lt;/ref&gt; انهن جي ڪلٽيوار نالن ۾ اڪثر &quot;Tiny&quot; شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''Tiny Padhye'' ۽ ''Tiny Dessert''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Padhye' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508095504/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Dessert' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-07|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024402/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html}}&lt;/ref&gt;

====مارٽيگون هائبرڊ (ڊويزن II)====

:هي گروهه ''[[ليليم ڊالهينسونيائي]]''، ''[[ليليم هينسونيائي]]''، ''[[ليليم مارٽيگون]]''، ''[[ليليم ميڊيولوئڊيز]]'' ۽ ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' تي ٻڌل آهي.

:انهن جا گل هيٺ لڙڪيل هوندا آهن ۽ '''ترڪي ٽوپي''' جهڙي شڪل رکندا آهن، جن جون ٽيپلون (گل جون پنکڙيون) تمام گهڻو پوئتي مڙيل هونديون آهن.

====ڪينڊيڊم (يورپي-قفقازي) هائبرڊ (ڊويزن III)====

:هن گروهه ۾ گهڻو ڪري يورپي نسلون شامل آهن، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]''، ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]''، ''[[ليليم موناڊيلفم]]''، ''[[ليليم پومپونيم]]''، ''[[ليليم پائرينائيڪم]]'' ۽ ''[[ليليم × ٽيسٽيسيئم]]''.

====آمريڪي هائبرڊ (ڊويزن IV)====

:اهي گهڻو ڪري ڊگها قد وارا ٻوٽا آهن، جيڪي بنيادي طور ''[[ليليم بولينڊيري]]''، ''[[ليليم × بربينڪيائي]]''، ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]''، ''[[ليليم ڪولمبيانم]]''، ''[[ليليم گريائي]]''، ''[[ليليم همبولٽيائي]]''، ''[[ليليم ڪيليئانم]]''، ''[[ليليم ڪيلوگيائي]]''، ''[[ليليم ميريٽيمم]]''، ''[[ليليم مشاڪسيائي]]''، ''[[ليليم مشيگينينسي]]''، ''[[ليليم اوڪسيڊينٽيلي]]''، ''[[ليليم × پارڊابولڊٽيائي]]''، ''[[ليليم پارڊالينم]]''، ''[[ليليم پيريائي]]''، ''[[ليليم پاروم]]''، ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]''، ''[[ليليم پٽڪينينسي]]''، ''[[ليليم سپربم]]''، ''[[ليليم اولميري]]''، ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' ۽ ''[[ليليم وگنسيائي]]'' مان نڪتل آهن.

:انهن مان ڪيترائي رائيزومي پاڙن وارا، جهنڊن جي صورت ۾ وڌندڙ دائمي ٻوٽا هوندا آهن.

====لانگيفلورم هائبرڊ (ڊويزن V)====

:هي هن نسل ۽ ان جي ذيلي نسلن جون باغي صورتون آهن.

:اهي خاص طور ڪٽ فلاور جي صنعت ۾ تمام اهم آهن، جڏهن ته باغن ۾ ٻين هائبرڊن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پوکيا ويندا آهن.

====ٽرمپٽ للي (ڊويزن VI)، جنهن ۾ اوريلين هائبرڊ پڻ شامل آهن====

:هن گروهه ۾ ڪيترين ايشيائي نسلن ۽ انهن جي بين النسلي هائبرڊن جا ٻوٽا شامل آهن، جن ۾ ''[[ليليم × اوريلينينسي]]''، ''[[ليليم براؤنيائي]]''، ''[[ليليم × سينٽيگيلي]]''، ''[[ليليم هينريائي]]''، ''[[ليليم × امپيريالي]]''، ''[[ليليم × ڪيوئينسي]]''، ''[[ليليم ليوڪينٿم]]''، ''[[ليليم ريگالي]]''، ''[[ليليم روسٿورنيائي]]''، ''[[ليليم سارجينشيايي]]''، ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' ۽ ''[[ليليم × سلفرگيلي]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل نرسنگي (ٽرمپٽ) شڪل جا هوندا آهن، جيڪي ٻاهر يا ڪجهه هيٺ ڏانهن هوندا آهن، ۽ گهڻي خوشبو رکندڙ هوندا آهن، خاص طور تي رات جي وقت انهن جي خوشبو وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي.

==== مشرقي هائبرڊ (ڊويزن VII) ====
{{anchor|مشرقي سوسن}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Oriental hybrid1 (cropped).jpg
File:Smithsoniangardens1.jpg
File:Lilium Dizzy.jpg
File:Lilium x Universe.jpg
File:Lilium Golden Stargazer.jpg
File:Lilium %27Marco Polo%27 Flower 2580px.jpg
&lt;/gallery&gt;

:هي ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] ''Archelirion'' اندر تيار ڪيل هائبرڊن تي ٻڌل آهن،&lt;ref name=&quot;Barba-Gonzalez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tuyl&quot; /&gt; خاص طور [[ليليم اوريٽم]] ۽ [[ليليم اسپيشيوسم]] تي، ۽ انهن سان گڏ جاپان جي مقامي ڪيترين ئي جنسن، جهڙوڪ [[ليليم نوبيليسمم]]، [[ليليم روبيليم]]، [[ليليم اليگزينڊري]] ۽ [[ليليم جاپونيڪم]] مان تيار ڪيل ٻجائتن تي پڻ ٻڌل آهن.

:اهي خوشبودار هوندا آهن ۽ انهن جا گل عام طور ٻاهر ڏانهن منهن ڪندا آهن. ٻوٽا گهڻو ڪري ڊگها هوندا آهن ۽ گل ڪافي وڏا ٿي سگهن ٿا. هن سڄي گروهه کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسٽارگيزر''' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻن جا گل مٿي ڏانهن ڏسندي محسوس ٿيندا آهن. مخصوص ڪلٽيوار لاءِ [[ليليم اسٽارگيزر]] ڏسو.

==== ٻيا هائبرڊ (ڊويزن VIII) ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
&lt;/gallery&gt;

:هن گروهه ۾ ٻيا سڀ باغي هائبرڊ شامل آهن.

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''ليليم'') ۽ [[فريٽيلياريا]] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''ليليم'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا]] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==تحقيق==

1977ع ۾ سوسن ۽ ڪوئي جي [[ميائوسس]] دوران [[ڪروموسومي ڪراسنگ اوور]] (يعني [[جينياتي ٻيهر ميلاپ]]) جي ڀيٽ ڪرڻ کان پوءِ اهو نتيجو ڪڍيو ويو ته مختلف [[حقيقي مرڪزن وارا جاندار]] (يوڪيريئوٽ) ميائوسس دوران ڪراسنگ اوور جو هڪ جهڙو بنيادي نمونو رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Hotta Y, Chandley AC, Stern H |title=Meiotic crossing-over in lily and mouse |journal=Nature |volume=269 |issue=5625 |pages=240–2 |date=September 1977 |pmid=593319 |doi=10.1038/269240a0 |bibcode=1977Natur.269..240H }}&lt;/ref&gt;

''[[ليليم لانگيفلورم]]'' کي ميائوسس دوران جينياتي ٻيهر ميلاپ جي بنيادي ماليڪيولي عمل جي مختلف پهلوئن جي مطالعي لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Terasawa M, Shinohara A, Hotta Y, Ogawa H, Ogawa T |title=Localization of RecA-like recombination proteins on chromosomes of the lily at various meiotic stages |journal=Genes Dev |volume=9 |issue=8 |pages=925–34 |date=April 1995 |pmid=7774810 |doi=10.1101/gad.9.8.925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Anderson LK, Offenberg HH, Verkuijlen WM, Heyting C |title=RecA-like proteins are components of early meiotic nodules in lily |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |volume=94 |issue=13 |pages=6868–73 |date=June 1997 |pmid=11038554 |pmc=21251 |doi=10.1073/pnas.94.13.6868 |doi-access=free |bibcode=1997PNAS...94.6868A }}&lt;/ref&gt;

==زهريت==

&lt;section begin=&quot;lilium-toxicity&quot; /&gt;

''ليليم'' جون ڪجهه جنسون [[ٻلي]] لاءِ زهريليون هونديون آهن. اهو خاص طور تي ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' بابت معلوم آهي، جيتوڻيڪ ''ليليم'' جون ٻيون جنسون ۽ ان سان واسطو نه رکندڙ ''[[هيميروڪيلس]]'' پڻ ساڳين علامتن سان هڪجهڙي خطرناڪ زهريت پيدا ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.2460/javma.2002.220.49 |author=Langston CE |title=Acute renal failure caused by lily ingestion in six cats |journal=J. Am. Vet. Med. Assoc. |volume=220 |issue=1 |pages=49–52, 36 |date=January 2002 |pmid=12680447 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Hall J |title=Nephrotoxicity of Easter Lily (''Lilium longiflorum'') when ingested by the cat |journal=Proc Annu Meet Am Vet Int Med |volume=6 |page=121 |year=1992 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Volmer P |title=Easter lily toxicosis in cats |journal=Vet Med |page=331 |date=April 1999 |url=http://www.aspcapro.org/mydocuments/p-toxbrief_0499.pdf }}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fitzgerald2010&quot; /&gt;

هن زهريت جو صحيح حياتياتي طريقو اڃا تائين معلوم نه ٿي سگهيو آهي، پر اهو [[گردي جي نلين]] (رينل ٽيبيولز) جي اپيٿيليل بافت کي نقصان پهچائڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪو گردي جو اهو حصو آهي جيڪو پيشاب جي ٺهڻ، گڏ ڪرڻ ۽ وهڪري ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهڙي نقصان جي نتيجي ۾ اوچتو [[گردن جي ناڪامي]] ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Fitzgerald2010&quot;&gt;{{cite journal|last1=Fitzgerald|first1=Kevin T.|title=Lily Toxicity in the Cat|journal=Topics in Companion Animal Medicine|volume=25|issue=4|year=2010|pages=213–217|issn=1938-9736|doi=10.1053/j.tcam.2010.09.006|pmid=21147474}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن شڪ هجي ته ڪنهن ٻلي سوسن جي ٻوٽي جو ڪو به حصو کاڌو آهي، يا گلن جو پولن پنهنجي وارن تي لڳڻ کان پوءِ ان کي چاٽيو آهي، ته فوراً جانورن جي ڊاڪٽر سان رابطو ڪرڻ گهرجي. ڇاڪاڻ⁠تہ هن زهريت ۾ موت جي شرح تمام گهڻي آهي، تنهنڪري جيئن ئي معلوم ٿئي ته ٻلي سوسن سان رابطي ۾ آئي آهي، تيئن ئي علاج شروع ڪرڻ گهرجي، ڀلي اڃا علامتون ظاهر نه ٿيون هجن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vethelpdirect.com/vetblog/2010/05/02/lily-poisoning-in-cats/|title=Lily poisoning in cats – Vet Help Direct Blog|date=2010-05-02|access-date=2013-10-20|archive-date=2013-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102161051/http://www.vethelpdirect.com/vetblog/2010/05/02/lily-poisoning-in-cats/}}&lt;/ref&gt;

&lt;section end=&quot;lilium-toxicity&quot; /&gt;

==کاڌي ۾ استعمال==

===چيني کاڌ خوراڪ===

سوسن جا [[بصل]] [[نشاستو|نشاستيدار]] هوندا آهن ۽ [[پاڙ ڀاڄيون|پاڙ ڀاڄي]] طور کاڌا ويندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسن جا بصل ايترا ڪڙا هوندا آهن جو کاڌي لائق نه هوندا آهن.

[[ليليم براؤنيائي ويرائٽي ويريڊيولم]]، جنهن کي 百合 (''پاڪ ھاپ''؛ {{zh|t=|p=bǎi hé|c=|s=|l=hundred united|cy=baak hap}}) چيو ويندو آهي، [[چين]] ۾ سڀ کان وڌيڪ کاڌي لائق سوسنن مان هڪ آهي. ان جا بصل وڏا ۽ بي ڪڙا هوندا آهن. اُڻويهين صديءَ ۾ اهي تازا ۽ سڪايل ٻنهي صورتن ۾ [[سان فرانسسڪو جو چائنا ٽائون]] ڏانهن به برآمد ڪيا ويندا هئا.{{sfn|Blasdale|1899|p=21}} ''龍牙百合'' (اژدھائي ڏند) نالي هڪ مقامي قسم، جيڪو خاص طور [[هونان]] ۽ [[جيانگشي]] ۾ پوکيو ويندو آهي، پنهنجي اعليٰ معيار جي بصلن سبب تمام گهڻو مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sohu.com/a/337250577_394947|title=【药材辨识】百合，你买对了吗？|author=陈辉|author2=张秋霞|date=2019-08-28|website=搜狐网|publisher=羊城晚报|language=zh|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213024342/http://www.sohu.com/a/337250577_394947|archive-date=2020-02-13|access-date=2020-01-17}}&lt;/ref&gt;

''[[ليليم لينسيفوليئم]]'' ({{zh|t=卷丹|p=juǎn dān|c=|s=|l=reflexed red}}) چين ۾ وڏي پيماني تي پوکيو وڃي ٿو، خاص طور [[يشنگ]]، [[هوجو]] ۽ [[لانگشان ڪائونٽي]] ۾. ان جا بصل ٿورا ڪڙا هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[ليليم ڊيوڊيائي ويرائٽي يونيڪلر]] ({{zh|t=蘭州百合|p=|c=|s=|l=Lanzhou lily}}) خاص طور [[لانجو]] ۾ پوکيو ويندو آهي، ۽ ان جا بصل پنهنجي مٺاڻ سبب وڏي اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

چين ۾ کاڌي طور استعمال ٿيندڙ ٻين سوسنن ۾ ''[[ليليم براؤنيائي ويرائٽي براؤنيائي]]''، ''[[ليليم ڊيوڊيائي ويرائٽي ڊيوڊيائي]]''، ''[[ليليم ڪنڪولر]]''، ''[[ليليم پينسيلوينيڪم]]''، ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]''، ''[[ليليم مارٽيگون ويرائٽي پيلوسيوسڪولم]]''، ''[[ليليم پوميليم]]''، ''[[ليليم روسٿورنيائي]]'' ۽ ''[[ليليم اسپيشيوسم ويرائٽي گلوريوسوئيڊيز]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iplant.cn/info/Lilium?t=z|archive-url=https://web.archive.org/web/20211017163430/http://www.iplant.cn/info/Lilium?t=z|archive-date=October 17, 2021|title=百合属 Lilium|website=www.iplant.cn|access-date=2020-02-13}}&lt;/ref&gt; محققن آرائشي ڪلٽيوارن کي به کاڌي لائق سوسن طور استعمال ڪرڻ جي امڪان تي تحقيق ڪئي آهي.{{Refn|'Batistero' and 'California' among 15 lilies in Beijing,&lt;ref&gt;{{cite web|title=15个百合种和品种的食用性比较研究|url=http://cpfd.cnki.com.cn/Article/CPFDTOTAL-EGYP201310001119.htm|access-date=2014-05-28|archive-date=2014-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529051253/http://cpfd.cnki.com.cn/Article/CPFDTOTAL-EGYP201310001119.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; and 'Prato' and 'Small foreigners' among 13 lilies in Ningbo.&lt;ref&gt;{{cite web|title=不同食用百合品种在宁波地区引种品比试验|url=http://www.nbnky.gov.cn/info.asp?id=5937|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201175455/http://www.nbnky.gov.cn/info.asp?id=5937|archive-date=2014-02-01}}&lt;/ref&gt;}}

ڏاکڻي چين ۾ سڪايل بصل عام طور سوپ کي ذائقو ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dried Lily Bulbs |url=https://thewoksoflife.com |website=The Woks of Life |access-date= }}&lt;/ref&gt; انهن کي ٻيهر نرم ڪري ڀاڄي وانگر ڀڃي سگهجي ٿو، ڪدوڪش ڪري سوپ گاڙهو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو يا نشاستو ڪڍڻ لاءِ پروسيس ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily Bulbs Ingredient Overview |url=https://seriouseats.com |website=Serious Eats |access-date= }}&lt;/ref&gt; انهن جي بناوت ۽ ذائقي جي ڀيٽ اڪثر [[آلو]] سان ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ بصل جون انفرادي پرتُون گهڻيون ننڍيون هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Plants for a Future: Lily Bulb Entry |url=https://pfaf.org |website=Plants for a Future |access-date= }}&lt;/ref&gt;

چيني کاڌي ۾ عام طور وڪرو ٿيندڙ &quot;للي&quot; جا گل، جن کي ''ڪم چم چوئي'' (سوني سئي واري ڀاڄي) چيو ويندو آهي، حقيقت ۾ [[ڊي للي]] جي ٻوٽي ''[[هيميروڪيلس سٽرينا]]'' مان حاصل ٿيندا آهن،&lt;ref&gt;[http://frps.eflora.cn/frps/Hemerocallis%20citrina Hemerocallis citrina] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150711010703/http://frps.eflora.cn/frps/Hemerocallis%20citrina|date=2015-07-11}} Flora Republicae Popularis Sinicae&lt;/ref&gt; يا ممڪن آهي ''[[هيميروڪيلس فلوا]]'' مان.{{Refn|group=&quot;lower-alpha&quot;|Blasdale cites Bretschneider (1889), but in Bretschneider (1875)...}}

سوسن جا گل ۽ بصل خاص طور اونهاري ۾ کاڌا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي طور انهن کي جسم جي اندروني گرمي گهٽائڻ وارو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=《按照传统既是食品又是中药材的物质目录(2013版)》(征求意见稿).doc |url=http://www.moh.gov.cn/ewebeditor/uploadfile/2013/07/20130712155225821.doc|access-date=2014-01-25|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222021756/http://www.moh.gov.cn/ewebeditor/uploadfile/2013/07/20130712155225821.doc|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اُڻويهين صديءَ جي هڪ انگريزي ماخذ موجب، &quot;سوسن جا گل ڦڦڙن جي بيمارين ۾ پڻ فائديمند سمجهيا ويندا هئا ۽ انهن کي طاقت وڌائيندڙ خاصيتن وارو پڻ قرار ڏنو ويو آهي&quot;.&lt;ref name=&quot;kew-misc1889&quot;&gt;{{cite journal |title=Lily Flowers and Bulbs Used as Food |journal=Bulletin of Miscellaneous Information |publisher=Royal Gardens, Kew |volume=1889 |number=29 |pages=116–118 |year=1889 |doi=10.2307/4113224 |jstor=4113224 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/127028#page/121/mode/1up |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

ايشيائي سوسن جا ڪلٽيوار هالينڊ مان پڻ درآمد ڪيا ويندا آهن، ۽ انهن جا ننڍڙا بصل هر سال هالينڊ مان آندا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|last=蔡|first=月夏|title=食用百合鱗莖有機栽培模式之建立|url=http://hdais.coa.gov.tw/htmlarea_file/web_articles/hdais/3149/1011220_2_4.pdf}}&lt;/ref&gt;
تائيوان ۾ سرڪاري طور خوراڪ طور منظور ڪيل ''ليليم'' جي جنسن ۾ ''[[ليليم لينسيفوليئم]]''، ''[[ليليم براؤنيائي ويرائٽي ويريڊيولم]]''، ''[[ليليم پوميليم]]'' ۽ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' جا گل ۽ بصل شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|title=可供食品使用原料彙整一覽表|url=https://consumer.fda.gov.tw/Food/Material.aspx?nodeID=160}}&lt;/ref&gt;

===جاپاني کاڌ خوراڪ===
[[File:Yurine donburi.JPG|thumb|[[ڊونبوري]] جي پيالي ۾ سوسن جي بصل جون الڳ ڪيل پرتُون]]

سوسن جو بصل، جنهن کي جاپاني ۾ ''يوري-ني'' چيو ويندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن جاپاني کاڌن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.{{efn|&quot;عام کاڌو نه آهي&quot; ([[شيزوئو تسوجي]]).}} اڄڪلهه اهو شايد [[چاوان موشي]]، يعني لوڻائتي آنن جي ڪسٽرڊ، ۾ ڪڏهن ڪڏهن شامل ٿيندڙ {{nihongo|جزو|具|gu}} طور وڌيڪ سڃاتو وڃي ٿو. هر پيالي جي گرم ڪسٽرڊ ۾ هن اختياري جزو جون ڪجهه الڳ ڪيل پرتُون شامل هونديون آهن{{sfn|Tsuji|2007|pp=214–215}} اهو صاف سوپ يا {{interlanguage link|سوئيمونو|ja|吸物}} ۾ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو.

اُٻاريل بصل کي ڇاڻي،{{efn|{{interlanguage link|اُراگوشي|ja|裏ごし}}، يعني &quot;ڇاڻڻ&quot;، روايتي طور ''اُراگوشي-ڪي'' نالي اهڙي ڇاڻيءَ جي استعمال کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڌاتوءَ جي تار بدران گهوڙي جي وارن جو سنهو ڄار لڳل هوندو هو.}} [[پيورِي]] بڻائي سگهجي ٿو، جيئن مٺي ''ڪِنٽون'' ۾،{{sfn|Tsuji|2007|pp=74; 460–461}} يا ''چاڪِن-شيبوري'' ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.{{Refn|group=&quot;lower-alpha&quot;|اهي ٻئي شيون بنيادي طور ساڳئي قسم جي تياري ڏانهن اشارو ڪري سگهن ٿيون، سواءِ بناوت ۽ ظاهر ۾ معمولي فرق جي. ''يوري-ڪِنٽون'' کي اهڙي مٺائي طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ مٺي [[اڊزوڪي ڦري]] جي پيسٽ جو مرڪز، ڇاڻيل سوسن جي بصل ۽ اڇي اڊزوڪي مان ٺهيل ننڍڙن ذرڙن سان ڍڪيل هوندو آهي. سوسن جي بصل مان ٺهيل ''چاڪِن-شيبوري'' لاءِ اڊزوڪي جي پيسٽ کي بصل جي پيوري سان ويڙهي، پوءِ ڪپڙي ۾ ٻڌي گول شڪل ڏني ويندي آهي.}}

====يوڪان====
''يوري-[[يوڪان]]'' پڻ تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي هڪ ترڪيب ۾ سوسن جي نشاستي کي پاڻيءَ ۾ حل ڪيل [[آگر]] ۽ کنڊ سان گڏايو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{harvp|Shin shikunshi|1901}}, [https://dl.ndl.go.jp/info:ndljp/pid/840167/73 pp. 133–135] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200210013631/https://dl.ndl.go.jp/info:ndljp/pid/840167/73 |date=2020-02-10 }}; also excerpted in {{harvp|NSJ|1908}}. [https://books.google.com/books?id=30g4AQAAMAAJ&amp;pg=PP2116 p. 2082b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901204944/https://books.google.com/books?id=30g4AQAAMAAJ&amp;pg=PP2116 |date=2020-09-01 }}&lt;/ref&gt; هي [[هامادا، شيماني]] جي مشهور خاص مٺائي هئي،{{Refn|چيو وڃي ٿو ته هامادا واري نسخي ۾ رڳو 10 سيڪڙو، يعني 30 گرام، سوسن جو پائوڊر ۽ 90 سيڪڙو، يعني 270 گرام، اڇي ڦريءَ جو ''تيبو'' نالي قسم شامل هوندو هو. ٻين ذريعن موجب سڪايل سوسن جي پيسيل پائوڊر، جنهن کي {{nihongo|ڪانڪو|乾粉}} چيو ويندو هو، اڊزوڪي جي پائوڊر کان گهڻو اعليٰ معيار جو سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Shin shikunshi|1901|p=135}}}} ۽ 1885ع ۾ قائم ٿيل {{nihongo|ڪائيسي-دو|開盛堂|}} نالي دڪان ان لاءِ مشهور ٿيو.{{sfn|Moriyasu|1971|pp=34–35}}

ڇاڪاڻ⁠تہ جِميوئن نالي هڪ وائڪائونٽ هن مٺائي بابت [[واڪا (شاعري)|واڪا]] نظم لکيو، جنهن ۾ ''هيمي-يوري''، يعني &quot;شهزادي سوسن&quot;، جو ذڪر هو،{{efn|{{interlanguage link|جِميوئن موتواڪي|ja|持明院基哲}}، ڄم 1865ع، هڪ وائڪائونٽ ۽ شاعر هو. سندس پٽ موتونوري پڻ شاعر هو.}} تنهنڪري هڪ ذريعي ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته هن مٺائيءَ ۾ ''هيمي-يوري''، عام طور ''[[ليليم ڪنڪولر]]''، استعمال ٿيل هوندو. پر ٻئي ذريعي موجب هامادا شهر جبلن جي ٻي پاسي [[فوچو، هيروشيما]] جي سامهون واقع آهي، جيڪو ''ياما-يوري''، يعني ''[[ليليم اوريٽم]]''، جي پيداوار لاءِ مشهور آهي.{{Efn|group=&quot;lower-alpha&quot;|جيئن هيٺ بيان ٿيل آهي، اڳئين دور ۾ ''ياما-يوري'' کي پڻ &quot;هيمي-يوري&quot; چيو ويندو هو.}}

====استعمال ٿيندڙ جنسون====

هاڻوڪن جاپاني سرڪاري ذريعن، لڳ ڀڳ 2005ع، موجب هيٺيون سوسن جون جنسون گهريلو استعمال ۾ نمايان آهن:{{Refn|تائرا، هيروڪازو ۽ ٻيا، مرتب، 2006ع، ''شوڪوهِن زوڪان''، [[ڪاگاوا غذائيت يونيورسٽي|ڪي اين يو پبلشنگ]] (女子栄養大学 / جوشي اييو دائگاڪو }}؛ زراعت واري وزارت جي صارف بيورو جي سوال جواب ۾ حوالو ڏنل. ڪي اين يو جي پروفيسر گوميو جي آن لائين انسائيڪلوپيڊيا پڻ ڏسو. تعليم واري وزارت، 2005ع، {{interlanguage link|جاپان ۾ خوراڪ جي جوڙجڪ جون معياري جدولون|ja|日本食品標準成分表}}، پنجون نظرثاني ٿيل ۽ وڌايل ڇاپو.&lt;/ref&gt;

* ''اوني يوري'' يا ٽائيگر سوسن، ''[[ليليم لينسيفوليئم]]''؛
* ''ڪواوني يوري''، ''[[ليليم لائخٽليني ويرائٽي ميڪسيمووچائي]]''؛{{efn|{{nihongo|ڪواوني يوري|小鬼百合|extra=&quot;ننڍي راڪاس سوسن&quot;}}}}
* سونهري پٽيءَ واري اڇي ''ياما-يوري''، ''[[ليليم اوريٽم]]''.

پر 1895ع کان 1900ع ڌاري جاپاني ذريعن
&lt;ref&gt;{{harvp|Shin shikunshi|1901}}, [https://dl.ndl.go.jp/info:ndljp/pid/840167/73 p. 132] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200210013631/https://dl.ndl.go.jp/info:ndljp/pid/840167/73 |date=2020-02-10 }}.&lt;/ref&gt; مکيه ٽن جنسن جي فهرست ۾ ''ڪواوني يوري'' بدران {{nihongo|سُڪاشي-يوري|透かし百合|اضافي=&quot;آرپار نظر ايندڙ سوسن&quot;، ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]''}} شامل ڪن ٿا. ان نالي جو بنياد ٽيپلن جي وچ ۾ موجود وٿين تي آهي. {{Refn|هي جنس خاص طور اعليٰ درجي جي {{nihongo|ڪاپو|割烹|}} هوٽلن ۾ سڄي بصل کي آهستي پچائڻ لاءِ گهڻي گهربل هئي. {{harvp|Shin shikunshi|1901}}, [https://dl.ndl.go.jp/info:ndljp/pid/840167/44 p. 75].}}

کاڌي طور استعمال ٿيندڙ ''هيمي-يوري'' مان ڪهڙي جنس مراد آهي، ان بابت اڻپڪائي موجود آهي. جديد ادب ۾ اهو نالو عام طور ''[[ليليم ڪنڪولر]]'' لاءِ استعمال ٿئي ٿو. پر 1895ع کان 1900ع ڌاري اهو نالو ڪڏهن ٽائيگر سوسن لاءِ پڻ مبهم نموني استعمال ٿيندو هو. ان دور جي ادب ۾ غير ٽائيگر ''هيمي-يوري'' کي ذائقي ۾ سٺو بيان ڪيو ويو آهي، پر ان جو استعمال شايد ايترو وڏي پيماني تي نه هو.{{Refn|group=&quot;lower-alpha&quot;|يعني ان دور جي مکيه ٽن جنسن ۾ شامل نه هو.}}

===اتر آمريڪا===

''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' جا گلن جا ڪچڙا ۽ پاڙون اتر آمريڪا جا اصلوڪا ماڻهو روايتي طور گڏ ڪري کاڌي طور استعمال ڪندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.borealforest.org/world/herbs_shrubs/canada_lily.htm |title=Boreal Forest, Faculty of Natural Resources Management, Lakehead University, ''Lilium canadense'', Canada Lily |access-date=2017-08-19 |archive-date=2017-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825192123/http://www.borealforest.org/world/herbs_shrubs/canada_lily.htm }}&lt;/ref&gt;

[[سامونڊي ڪناري وارا سالش ماڻهو|ڪوسٽ سالش]]، [[نو-چا-نولٿ]] ۽ [[واشنگٽن (رياست)|اولهه واشنگٽن]] جا گهڻا اصلوڪا ماڻهو ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' جا بصل ٻاڦ تي پچائيندا، اُٻاريندا يا زمين ۾ کوٽيل کڏ ۾ پچائيندا آهن. انهن جو ذائقو ڪڙو يا مرچائتو هوندو آهي، تنهنڪري اهي گهڻو ڪري ذائقي وڌائڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، خاص طور گوشت يا مڇيءَ واري سوپ ۾.&lt;ref name=&quot;Pojar&quot;&gt;{{cite book | last = Pojar | first = Jim | title = Plants of the Pacific Northwest Coast | publisher = Lone Pine Publishing | location = Edmonton | year = 2004 |isbn=978-1-55105-530-5}}&lt;/ref&gt;

==دوائن ۾ استعمال==

[[روايتي چيني طب]] ۾ هيٺين سوسن جي جنسن کي دوائن طور استعمال ڪيو ويندو آهي: 野百合 ''[[ليليم براؤني]]''، 百合 ''[[ليليم براؤني ويرائٽي ويرڊيولم]]''، 渥丹 ''[[ليليم ڪنڪولر]]''، 毛百合 ''[[ليليم ڊوريڪم]]''، 卷丹 ''[[ليليم لينسيفوليئم]]''، 山丹 ''[[ليليم پوميليم]]''، 南川百合 ''[[ليليم روسٿورني]]''، 药百合 ''[[ليليم اسپيشيوسم ويرائٽي گلوريوسوئيڊيز]]''، ۽ 淡黄花百合 ''[[ليليم سلفيوريئم]]''.&lt;ref&gt;{{cite web|title=中国药用植物 (据《中国植物志》全书记载分析而得)|url=http://frps.eflora.cn/jingji/2?page=134|access-date=2014-01-25|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202103646/http://frps.eflora.cn/jingji/2?page=134|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=中国药用植物 (据《中国植物志》全书记载分析而得)|url=http://frps.eflora.cn/jingji/2?page=135|access-date=2014-01-25|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202103643/http://frps.eflora.cn/jingji/2?page=135|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

تائيوان ۾ سرڪاري اشاعتن موجب، ''[[ليليم لينسيفوليئم]]'' Thunb.، ''[[ليليم براؤني ويرائٽي ويرڊيولم]]'' Baker ۽ ''[[ليليم پوميليم]]'' DC. دوائن طور درج ٿيل آهن.&lt;ref&gt;[http://www.mohw.gov.tw/MOHW_Upload/doc/%E8%87%BA%E7%81%A3%E4%B8%AD%E8%97%A5%E5%85%B8%E7%AC%AC%E4%BA%8C%E7%89%88-%E9%9B%BB%E5%AD%90%E6%9B%B8%20%5B%20PDF%20%E6%AA%94%20%5D_0000454002.pdf Taiwan Herbal Pharmarcopeia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128134249/http://www.mohw.gov.tw/MOHW_Upload/doc/%E8%87%BA%E7%81%A3%E4%B8%AD%E8%97%A5%E5%85%B8%E7%AC%AC%E4%BA%8C%E7%89%88-%E9%9B%BB%E5%AD%90%E6%9B%B8%20%5B%20PDF%20%E6%AA%94%20%5D_0000454002.pdf |date=2015-01-28 }} Ministry of Health and Welfare&lt;/ref&gt;

جاپان ۾ [[ڪانپو]] (روايتي چيني طب جي جاپاني صورت) مطابق، سرڪاري جاپاني [[دواسازي ضابطو]] ({{nihongo|Nihon yakkyokuhō|日本薬局方}}) ۾ سوسن جي بصل (روايتي دوائن ۾ {{nihongo|''byakugō''|ビャクゴウ 百合}}) جي استعمال کي تسليم ڪيو ويو آهي. ان ۾ هيٺين جنسن جو ذڪر آهي: ''[[ليليم لينسيفوليئم]]''، ''[[ليليم براؤني]]''، ''[[ليليم براؤني ويرائٽي ڪولچيسٽري]]'' ۽ ''[[ليليم پوميليم]]''.&lt;ref name=ja-pharmacopoeia-17ed&gt;{{cite web |url=https://www.mhlw.go.jp/file/06-Seisakujouhou-11120000-Iyakushokuhinkyoku/JP17_REV_1.pdf |title=The Japanese Pharmacopoeia, 17th edition |publisher=Japanese Ministry of Health |page=1906 |access-date=2020-01-13 |archive-date=2020-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200113082757/https://www.mhlw.go.jp/file/06-Seisakujouhou-11120000-Iyakushokuhinkyoku/JP17_REV_1.pdf }}; [http://www.mhlw.go.jp/topics/bukyoku/iyaku/yakkyoku/english.html index] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140723201211/http://www.mhlw.go.jp/topics/bukyoku/iyaku/yakkyoku/english.html |date=2014-07-23 }}&lt;/ref&gt; بصل مان ڌار ڪيل پرتُون، عام طور ٻاڦ تي پچائڻ کان پوءِ استعمال ڪيون وينديون آهن.&lt;ref name=ja-pharmacopoeia-17ed/&gt;

ڏکڻ ڪوريا ۾، سرڪاري طور دوائن جي استعمال لاءِ درج ٿيل سوسن جون جنسون هي آهن: 참나리 ''[[ليليم لينسيفوليئم]]'' Thunberg ۽ 당나리 ''[[ليليم براؤني ويرائٽي ويرڊيولم]]'' Baker.&lt;ref&gt;{{cite web|title=백합|url=http://www.mfds.go.kr/herbmed/index.do?nMenuCode=7&amp;code=KHP-N131&amp;includeUrl=/herbmed/view.jsp|access-date=2020-09-01|archive-date=2016-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920053736/http://www.mfds.go.kr/herbmed/index.do?nMenuCode=7&amp;code=KHP-N131&amp;includeUrl=%2Fherbmed%2Fview.jsp|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lilii Bulbus|url=http://www.mfds.go.kr/files/upload/herbmed/photo_data/KHP139.pdf|language=ko|access-date=2014-01-25|archive-date=2014-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203020028/http://www.mfds.go.kr/files/upload/herbmed/photo_data/KHP139.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==ثقافت ۾==
===علامتي معنا===

[[وڪٽورين دور]] جي [[گلن جي ٻولي]] ۾ سوسن محبت، جذبي ۽ پنهنجي پياري لاءِ سچي چاهت جي علامت سمجهيو ويندو آهي، جڏهن⁠تہ نارنگي سوسن خوشي، محبت ۽ گرمجوشي جي نشاني آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url= http://www.buzzle.com/articles/symbolism-of-the-lily.html |title= Symbolism of the Lily – The Flower That is a Part of History |newspaper= Buzzle |access-date= 2016-11-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161126194300/http://www.buzzle.com/articles/symbolism-of-the-lily.html |archive-date= 2016-11-26 |url-status= usurped }}&lt;/ref&gt;

اڇا سوسن [[رومانويت]] واري دور کان وٺي [[جاپاني ادب]] ۾ عورت جي حسن ۽ پاڪيزگيءَ جي علامت طور استعمال ٿيندا رهيا آهن، ۽ اهي [[يوري (صنف)]] ({{Nihongo|''yuri''|百合}}، لفظي معنيٰ: &quot;سوسن&quot;) جي غير رسمي علامت پڻ آهن.&lt;ref&gt;{{Cite thesis |last=Maser |first=Verena |title=Beautiful and Innocent: Female Same-Sex Intimacy in the Japanese Yuri Genre |date=2014-08-31 |degree=PhD |publisher=Universität Trier |url=https://ubt.opus.hbz-nrw.de/frontdoor/index/index/docId/695 |doi=10.25353/ubtr-xxxx-db7c-6ffc |pages=3–4 |access-date=2022-12-17 |archive-date=2018-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102234925/https://ubt.opus.hbz-nrw.de/frontdoor/index/index/docId/695 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هي صنف عورتن جي وچ ۾ رومانوي محبت، جنسي لاڳاپن يا جذباتي وابستگيءَ جي عڪاسي ڪري ٿي. اصطلاح {{nihongo|''Yurizoku''|百合族||{{lit}} &quot;سوسن قبيلو&quot;}} 1976ع ۾ هم جنس پرست مردن جي رسالي ''Barazoku'' جي ايڊيٽر [[ايتو بونگاڪو]] پنهنجي عورت پڙهندڙن لاءِ گهڙيو.&lt;ref name=&quot;heya-1&quot;&gt;{{cite journal |date=November 1976 |title=Yurizoku no Heya |journal=Barazoku |pages=66–70 |language=ja}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WhatIsYuri&quot;&gt;{{cite web |title=What is Yuri? |url=https://www.yuricon.com/what-is-yuricon/#whatisyuri |website=[[Yuricon]] |date=28 March 2011 |access-date=January 11, 2021 |archive-date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111233755/https://www.yuricon.com/what-is-yuricon/#whatisyuri |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ انهن سڀني عورتن جو هم جنس پرست هجڻ ضروري نه هو، ۽ اهو به واضح ناهي ته هن مفهوم ۾ ''يوري'' لفظ جو اهو پهريون استعمال هو يا نه، پر پوءِ هوريان هوريان ''يوري'' جو تعلق هم جنس پرست عورتن سان قائم ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Welker|first=James |title=AsiaPacifQueer: Rethinking Genders and Sexualities|editor=Fran Martin |editor2=Peter Jackson |editor3=Audrey Yue|publisher=University of Illinois Press|year=2008|pages=46–66|chapter=Lilies of the Margin: Beautiful Boys and Queer Female Identities in Japan|isbn=978-0-252-07507-0}}&lt;/ref&gt; [[ڪوريا]] ۽ [[چين]] ۾ به جاپاني استعمال جي بنياد تي &quot;سوسن&quot; جو لفظ عورت ۽ عورت جي وچ واري رومانوي ادب يا ميڊيا لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جتي ڪوريا ۾ ان کي ''baekhap'' (백합) ۽ چين ۾ ''bǎihé'' (百合) چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://moneyfocus.tistory.com/290 | title=Gl/백합 만화 추천 10작품 | date=15 February 2021 | access-date=27 August 2022 | archive-date=6 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230406185611/https://moneyfocus.tistory.com/290 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.elle.com/tw/life/culture/g27068855/lesbian-japan-yuriten2019/ | title=這畫面太美我不敢看！女女戀不是禁忌，日本「百合展」呈現女孩間的真實愛戀！ | date=8 April 2019 | access-date=27 August 2022 | archive-date=8 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230408071411/https://www.elle.com/tw/life/culture/g27068855/lesbian-japan-yuriten2019/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سوسن اهي گل آهن جيڪي جنازن ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي علامتي طور اهو ظاهر ڪن ٿا ته فوتي جي روح پنهنجي بيگناهيءَ واري حالت ڏانهن موٽي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.teleflora.com/meaning-of-flowers/lily |title=Meaning &amp; Symbolism of Lilies |access-date=2018-04-06 |archive-date=2018-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180406230715/https://www.teleflora.com/meaning-of-flowers/lily }}&lt;/ref&gt;

[[File:12.09 副總統出席「『族語推動有成』成果展開幕式」 (49190829033).jpg|thumb|تائيوان ۾ هڪ روڪائي عورت فارموسن سوسن سان سينگاريل]]
''[[ليليم فارموسانم]]''، يعني تائيواني سوسن، کي [[هاڪا ماڻهو|هاڪا]] برادريءَ جا عمر رسيده ماڻهو &quot;ٽٽل پيالي جو گل&quot; ({{zh|t=打碗花}}) چوندا آهن. سندن عقيدي موجب هي سوسن صاف پاڻيءَ وارن هنڌن ڀرسان وڌندو آهي، تنهنڪري جيڪڏهن ڪو هن کي نقصان پهچائي ته ماحول کي نقصان رسندو، بلڪل ائين جيئن کاڌي جي پيالي ٽٽڻ سان ماڻهن کي تڪليف پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;生態指標&quot;&gt;{{cite web |publisher=自由電子報 |script-title= zh:魯凱六角星，原民聖花 客庄打碗花，生態指標 |url= http://www.libertytimes.com.tw/2010/new/jul/19/today-north7-2.htm |author= Liberty Times |date=2015 |language=zh |archive-url= https://web.archive.org/web/20131202232908/http://www.libertytimes.com.tw/2010/new/jul/19/today-north7-2.htm |archive-date=2013-12-02 }}&lt;/ref&gt; هڪ ٻئي راءِ موجب والدين ٻارن کي سوسن ٽوڙڻ کان روڪڻ لاءِ چوندا آهن ته جيڪڏهن گل ٽوڙيندا ته سندن کاڌي جا پيالا ٽٽي پوندا. ساڳئي نسل کي [[روڪائي ماڻهو]]، جيڪي ان کي ''bariangalay'' چون ٿا، بهادري ۽ ثابت قدميءَ جي علامت سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Lawbubulu: 魯凱的珍寶|year=2023|trans-title=Lawbubulu: Treasures of the Rukai|pages=62–3|language=zh, en, dru|author=李子寧|publisher=[[تائيوان قومي عجائب گهر]]|isbn=978-986-532-817-7}}&lt;/ref&gt;

اولهندي عيسائيت ۾ ميڊونا سوسن ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور کان [[ڪنواري مريم]] سان لاڳاپيل رهيو آهي. وچئين دور ۽ نشاةِ ثانيه جي فن ۾، خاص طور [[بشارت]] جي منظرن ۾، ڪنواري مريم کي اڪثر انهن گلن سان ڏيکاريو ويندو آهي. ميڊونا سوسن [[حضرت عيسيٰ جي جيئري ٿيڻ]] جي منظرن ۾ پڻ عام طور شامل هوندو آهي. ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جنهن کي ايسٽر سوسن چيو وڃي ٿو، ايسٽر جي علامت آهي، جڏهن⁠تہ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' ڪيترين ثقافتن ۾ وڏي علامتي اهميت رکي ٿو.

قديم [[مينوئي تهذيب]] ۽ [[سائيڪليڊڪ ثقافت]] ۾ سوسن کي اهڙي مذهبي علامت سان ڏيکاريو ويو آهي جنهن جي معنيٰ اڃا معلوم نه ٿي سگهي آهي. [[سوسنن جي شهزادي]] واري مشهور ڀت نگاري ۾ تاج [[ليليم ڪينڊيڊم|اڇن سوسنن]] سان سينگاريل آهي، جڏهن⁠تہ [[اڪروتيري (قديم شهر)|اڪروتيري]] جي Xesté 3 عمارت ۾ عبادتگاهه جي تصوير [[ليليم چيلسيڊونيڪم|ڳاڙهن سوسنن]] سان سجايل آهي.&lt;ref&gt;Nugent, M. (2008). Seasonal Flux – Three Flowers for Three Seasons: Seasonal Ritual at Akrotiri. Iris (Journal of the Classical Association of Victoria), 21, 6–7.&lt;/ref&gt;

===نشانيات===

''[[ليليم بلبيفيرم]]'' ڊگهي عرصي کان [[اورينج آرڊر]] جو نشان رهيو آهي، جيڪو [[اتر آئرلينڊ]] ۾ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://designresearchgroup.wordpress.com/2007/06/27/a-kinder-gentler-image-modernism-tradition-and-the-orange-order-redesign/ |title=A kinder gentler image? Modernism, Tradition and the new Orange Order logo. Reinventing the Orange Order: A superhero for the 21st century |author=Design Research Group |date=27 June 2007 |access-date=17 September 2016 |archive-date=3 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160503041333/https://designresearchgroup.wordpress.com/2007/06/27/a-kinder-gentler-image-modernism-tradition-and-the-orange-order-redesign/ }}&lt;/ref&gt;

''[[ليليم ميڪلنيا]]'' [[منيپور]] جي رياستي گل آهي. ''[[ليليم ميشوڪسي]]'' [[اتر ڪيرولائنا]] جو سرڪاري رياستي گل آهي. [[آئيڊل وائلڊ، ڪيليفورنيا]] ۾ هر سال ليمن للي ميلو ملهايو ويندو آهي، جيڪو ''[[ليليم پيريائي]]'' جي نالي سان مشهور آهي.&lt;ref name=fest&gt;[http://www.lemonlilyfestival.com/index.html Lemon Lily Festival] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726023005/http://www.lemonlilyfestival.com/index.html |date=2010-07-26 }}&lt;/ref&gt; ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' ڪئناڊا جي [[ساسڪيچوان]] صوبي جو گلن وارو نشان آهي ۽ [[ساسڪيچوان جو جهنڊو|صوبي جي جهنڊي]] تي پڻ موجود آهي.&lt;ref name=SKGH&gt;{{cite web|title=Government House Gardens Showcase Western Red Lily |url=http://www.gov.sk.ca/news?newsId=864f93b3-c3ac-4043-92ed-a2e87bea2507 |publisher=Government of Saskatchewan |date=2005-07-21 |access-date=2008-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110611012230/http://www.gov.sk.ca/news?newsId=864f93b3-c3ac-4043-92ed-a2e87bea2507 |archive-date=2011-06-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;OPS&quot;&gt;{{cite web |title=Saskatchewan's Provincial Flower |url=http://www.ops.gov.sk.ca/Default.aspx?DN=4265786e-9990-4a67-8dec-67cb3cc96849 |publisher=Government of Saskatchewan |access-date=2008-07-09 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070111/http://www.ops.gov.sk.ca/Default.aspx?DN=4265786e-9990-4a67-8dec-67cb3cc96849 }}, designated in 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Saskatchewan |publisher=Government of Canada |date=2013-08-20 |url=http://www.pch.gc.ca/eng/1363290315306 |access-date=2015-07-18 |archive-date=2015-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721175749/http://www.pch.gc.ca/eng/1363290315306 }}&lt;/ref&gt;

===ٻيا ٻوٽا جيڪي &quot;سوسن&quot; سڏجن ٿا===

[[واديءَ جو سوسن]]، [[شعلا سوسن]]، [[ڏينهن وارو سوسن]]، [[آبي سوسن]] ۽ [[مڪڙي سوسن]] اهڙا مشهور گل آهن، جن کي عام طور &quot;سوسن&quot; چيو ويندو آهي، پر اهي ''Lilium'' جنس سان واسطو نٿا رکن.

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wiktionary}}
{{Wikiquote|Lilies}}
{{Commons}}
{{Wikispecies}}

* [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Liliaceae/Lilium/ The Plant List]
* [https://www.lilies.org/ اتر آمريڪي سوسن سوسائٽي]
* [https://rhslilygroup.org/ رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي للي گروپ]
* [https://www.youtube.com/watch?v=tb4UFJ_zd_o 1] [https://www.youtube.com/watch?v=gBzFX7kiYrA 2] [https://www.youtube.com/watch?v=AQNPHFi5HCw 3] وقت سان گڏ تبديلي ڏيکاريندڙ وڊيوز
* [http://www.the-genus-lilium.com/ ليليم جي جنس]
* {{EOL}}
* [https://hort.cornell.edu/bulb/landscape/lily_peren/index.htm سوسن جي دائمي پوک، گلن جي بصلن بابت تحقيقي پروگرام، باغباني کاتو، ڪارنيل يونيورسٽي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250605212746/http://hort.cornell.edu/bulb/landscape/lily_peren/index.htm |date=2025-06-05 }}
* [https://web.archive.org/web/20130605062624/http://www.liliumbreeding.nl/polygon.htm ليليم جنس جو هائبرڊائزيشن پوليگون]
* [https://web.archive.org/web/20121020060601/http://www.bulbsonline.org/ibc-jsp/en/education/beroepsonderwijs/introduction/Lilies.xml بصل وارن گلن جي پيداوار: سوسن، بين الاقوامي گل بصل مرڪز]
* [https://web.archive.org/web/20140203154952/http://www.bulbsonline.org/ibc-jsp/en/education/beroepsonderwijs/photos/Lily-book.xml سوسن جي تصويرن جو ڪتاب، بين الاقوامي گل بصل مرڪز]

===فلورا===
* [http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&amp;GENUS_XREF=Lilium&amp;SPECIES_XREF=&amp;TAXON_NAME_XREF=&amp;RANK= يورپ جي فلورا: ''Lilium'']
* [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=118558 چين جي فلورا: ''Lilium'']
* [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=110&amp;taxon_id=118558 نيپال جي فلورا: ''Lilium'' جي جنسن جي فهرست]
* [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=118558 اتر آمريڪا جي فلورا: ''Lilium'']

{{Taxonbar|from=Q5194627}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ليليم]]
[[زمرو:بصل وارا ٻوٽا]]
[[زمرو:باغيچا جا ٻوٽا]]
[[زمرو:ليليئيسي جا جنسا]]
[[زمرو:پاڙ واريون ڀاڄيون]]
[[زمرو:ڪارل لينيئس پاران ناليل نباتاتي درجا]]
[[زمرو:گل]]

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>qr5guqasmhbr9a964w5z84c2by3oim6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماسڪو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40144</id>
    <revision>
      <id>401315</id>
      <parentid>397940</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T04:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="227103" sha1="8lazvorwqx30pzylyeiwyvfh8oy2jmz" xml:space="preserve">
{{Infobox Russian federal subject
|en_name=ماسڪو
|ru_name=ماسڪوا
|image_skyline=MSK Collage 2015.png
|image_caption='''مٿان کان، گهڙيءَ جي سُئيءَ جي رخ ۾:''' [[ماسڪو ڪريملن|ڪريملن]] جو [[اسپاسڪايا ٽاور]]؛ [[ماسڪو انٽرنيشنل بزنس سينٽر]]؛ [[سينٽ بيسل جو گرجاگهر]] ۽ [[ڳاڙهو چوڪ]]؛ [[بولشوئي ٿيٽر]]؛ [[ماسڪو رياستي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[مسيح نجات ڏيندڙ جو گرجاگهر]].
|image_map=Moscow in Russia (special marker).svg
|coordinates={{coord|55|45|N|37|37|E|type:adm1st_region:RU|display=inline,title}}
|image_coa=Coat of Arms of Moscow.svg
|coa_caption=[[ماسڪو جو شهري نشان|شهري نشان]]
|image_flag=Flag of Moscow, Russia.svg
|flag_caption=[[ماسڪو جو جهنڊو|جهنڊو]]
|anthem=''[[مويا موسڪوا|منهنجو ماسڪو]]''
|holiday=سيپٽمبر جي ٻي هفتي جي پڇاڙي
|holiday_ref=&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=ماسڪو جون موڪلون ۽ اهم تاريخون
 |url=http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?documentId=119125
 |work=ماسڪو شهري حڪومت
 |access-date=29 سيپٽمبر 2010ع
 |url-status=dead
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823153912/http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?documentId=119125
 |archive-date=23 آگسٽ 2011ع
}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- سياسي حيثيت --&gt;
|political_status=وفاقي شهر
|political_status_link=روس جا وفاقي شهر
|federal_district=[[مرڪزي وفاقي ضلعو|مرڪزي]]
|economic_region=[[مرڪزي اقتصادي علائقو|مرڪزي]]
|population_total=12506468
|pop_2010census_rank=پهريون
|pop_density_as_of=2015ع
|pop_density_ref=&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm آدمشماري]&lt;/ref&gt;
|pop_2010census_ref=
|pop_latest_date=2017ع
|pop_latest_ref=
|area_km2=2511
|area_km2_ref=
|area_km2_rank=83هون
|established_date=1147ع کان اڳ
|established_date_ref=
|license_plates=77، 177، 777؛ 97، 197، 797؛ 99، 199، 799
|ISO=RU-MOW

&lt;!-- حڪومت --&gt;
|gov_as_of=2011ع
|leader_title=[[ماسڪو جو ميئر|ميئر]]
|leader_title_ref=&lt;ref name=&quot;mayor&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?rubricId=14107
 |title=ماسڪو شهر جو ميئر
 |publisher=ماسڪو حڪومت
 |access-date=18 مارچ 2010ع
 |url-status=dead
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823154527/http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?rubricId=14107
 |archive-date=23 آگسٽ 2011ع
}}&lt;/ref&gt;
|leader_name=[[سرگئي سوبيانن]]
|leader_name_ref=&lt;ref name=&quot;mayor&quot;/&gt;
|legislature=[[ماسڪو شهري دوما|شهري دوما]]
|legislature_ref=&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=ماسڪو جو منشور
 |url=http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?rubricId=14215&amp;documentId=118572
 |work=ماسڪو شهري دوما
 |publisher=ماسڪو شهري حڪومت
 |access-date=29 سيپٽمبر 2010ع
 |date=28 جون 1995ع
 |quote=ماسڪو ۾ رياستي اقتدار جو اعليٰ ۽ واحد قانونساز نمائنده ادارو ماسڪو شهري دوما آهي.
 |url-status=dead
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823154646/http://old.mos.ru/wps/portal/EnglishVersion?rubricId=14215&amp;documentId=118572
 |archive-date=23 آگسٽ 2011ع
}}&lt;/ref&gt;
|website=https://www.mos.ru/en
|website_ref=
|date=جولاءِ 2014ع
}}
'''ماسڪو''' ([[روسي ٻولي]]: Москва، [[انگريزي ٻولي]]: Moscow) [[روس]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ سياسي، اقتصادي، تجارتي، تعليمي ۽ اچ وڃ جو مرڪز آھي. ھي [[يُورَپ|یورپ کنڊ]] جو سڀ کان وڏو شھر بہ آھي. هي شهر وچ روس ۾ موسڪووا نديءَ تي بيٺل آهي، جنهن جي آبادي جو ڪاٿو شهر جي حدن اندر ھڪ ڪروڙ ٽیھ لک (13.0 ملين) رهواسين تي آهي،&lt;ref name=&quot;2021Census&quot;&gt;{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|accessdate=1 September 2022}}&lt;/ref&gt; شهري علائقي ۾ ھڪ ڪروڙ 88 لک (18.8 ملين) کان وڌيڪ رهواسي،&lt;ref name=&quot;Urban&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations|title=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps}}&lt;/ref&gt; ۽ ميٽرو پوليٽن علائقي ۾ بہ ڪروڙ 15 لک (21.5 ملين) کان وڌيڪ رهواسي آهن.&lt;ref name=&quot;Megapolis&quot;&gt;{{cite web|url=https://strelkamag.com/en/article/moscow-agglomeration|title=A 3-Hour Commute: A Close Look At Moscow The Megapolis|last=Akishin|first=Alexander|date=August 17, 2017|work=Strelka Mag|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417121056/https://strelkamag.com/en/article/moscow-agglomeration|archive-date=April 17, 2021|access-date=May 23, 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هي شهر 2,511 چورس ڪلوميٽر (970 اسڪوائر ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي، جڏهن ته شهري علائقو 5,891 چورس ڪلوميٽر (2,275 اسڪوائر ميل) تي پکڙيل آهي،&lt;ref name=&quot;Urban2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations|title=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps}}&lt;/ref&gt; ۽ ميٽروپوليٽن علائقو 26,000 چورس ڪلوميٽر (10,000 اسڪوائر ميل) تي پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;Megapolis2&quot;&gt;{{cite web|url=https://strelkamag.com/en/article/moscow-agglomeration|title=A 3-Hour Commute: A Close Look At Moscow The Megapolis|last=Akishin|first=Alexander|date=August 17, 2017|work=Strelka Mag|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417121056/https://strelkamag.com/en/article/moscow-agglomeration|archive-date=April 17, 2021|access-date=May 23, 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ماسڪو دنيا جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ آهي، جيڪو پوري ريت [[يُورَپ|يورپ]] ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر، يورپ ۾ سڀ کان وڏو شهر ۽ ميٽروپوليٽن علائقو آهي،&lt;ref name=&quot;Urban3&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations|title=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Megapolis3&quot;&gt;{{cite web|url=https://strelkamag.com/en/article/moscow-agglomeration|title=A 3-Hour Commute: A Close Look At Moscow The Megapolis|last=Akishin|first=Alexander|date=August 17, 2017|work=Strelka Mag|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417121056/https://strelkamag.com/en/article/moscow-agglomeration|archive-date=April 17, 2021|access-date=May 23, 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ يورپي وڏي کنڊ تي زميني ايراضي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهر آهي.&lt;ref name=&quot;Planète Énergies&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.planete-energies.com/en/medias/close/moscow-city-undergoing-transformation|title=Moscow, a City Undergoing Transformation|date=September 11, 2017|work=Planète Énergies|access-date=May 27, 2020}}&lt;/ref&gt;
دنيا ۾ سڀ کان اترین ۽ سرد ترين ميگا شهر، ماسڪو هڪ وفاقي شهر جي طور تي سنڀاليو ويو آهي، جتي اهو روس ۽ مشرقي يورپ جي سياسي، اقتصادي، ثقافتي ۽ سائنسي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. الفا ورلڊ شهر جي حيثيت ۾، ماسڪو دنيا جي وڏي شهري معيشتن مان هڪ آهي. هي شهر دنيا جي تيز ترين وڌندڙ سياحتي منزلن مان هڪ آهي ۽ يورپ جي سڀ کان وڌيڪ گهميل شهرن مان هڪ آهي. ماسڪو دنيا جي ڪنهن به شهر جي ارب پتين جي ڇهين نمبر تي آباد آهي. ماسڪو انٽرنيشنل بزنس سينٽر يورپ ۽ دنيا جي سڀ کان وڏي مالي مرڪزن مان هڪ آهي ۽ يورپ جي وڏين بلند ترين عمارتن جي خاصيت آهي. ماسڪو سال 1980ع سمر اولمپڪس جو ميزبان شهر ۽ 2018ع فيفا ورلڊ ڪپ جي ميزبان شهرن مان هڪ هو. 

ماسڪو ڪيترن ئي روسي فنڪارن، سائنسدانن ۽ راندين جي شخصيتن جو گهر آهي، گڏوگڏ عجائب گھر، تعليمي ۽ سياسي ادارا، ۽ ڊراما. هن شهر ۾ ڪيترن ئي يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽن تي مشتمل آهي ۽ روسي فن تعمير جي نمائش لاءِ مشهور آهي، خاص طور تي علائقن جهڙوڪ ريڊ اسڪوائر ۽ عمارتن جهڙوڪ سينٽ باسل ڪيٿيڊرل ۽ ڪريملن، جنهن روس جي حڪومت جو اقتدار جي سيٽ آهي. ماسڪو مختلف صنعتن ۾ روسي ڪمپنين جو گهر آهي ۽ هڪ جامع ٽرانزٽ نيٽ ورڪ طرفان خدمت ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ چار بين الاقوامي هوائي اڏا، ڏهه ريلوي ٽرمينل، هڪ ٽرام سسٽم، هڪ مونوريل سسٽم، ۽ ماسڪو ميٽرو شامل آهي، جيڪو يورپ ۾ مصروف ترين ميٽرو سسٽم آهي. دنيا ۾ سڀ کان وڏي تيز رفتار ٽرانسپورٽ سسٽم مان هڪ آهي. هن شهر جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ علائقو سبزي سان ڍڪيل آهي، ان کي دنيا جي سرسبز شهرن مان هڪ بڻائي ٿو.

== نالي جو بنياد ==

شهر جو نالو غالباً [[ماسڪوا درياهه]] جي نالي تان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Vasmer1986&quot;&gt;{{cite book |last=Vasmer |first=Max |author-link=ميڪس واسمر |editor1-last=Trubachyov |editor1-first=O. N. |editor2-last=Larin |editor2-first=B. O. |title=Этимологический словарь русского языка [Russisches etymologisches Wörterbuch] |trans-title=روسي ٻوليءَ جي اشتقاقي لغت |language=ru |edition=2nd |volume=3 |chapter=Москва |location=Moscow |publisher=Progress |year=1986–1987 |orig-year=1950–1958}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Smolitskaya2002&quot;&gt;{{cite book |last=Smolitskaya |first=G. P. |title=Toponimicheskiy slovarʹ Tsentralʹnoy Rossii [Топонимический словарь Центральной России] |trans-title=وچ روس جي جاين جي نالن جي لغت |language=ru |year=2002 |pages=211–217}}&lt;/ref&gt; درياهه جي نالي جي اصليت بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن.

لساني لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ مضبوط ۽ وڏي پيماني تي قبول ڪيل نظريي موجب، هي نالو قديم بالٽو-سلاوي پاڙ ''*مُزگ-/موزگ-'' مان نڪتل آهي، جيڪا قديم هند-يورپي لفظ ''*ميو-''، معنيٰ ”آلو“ يا ”گِهميل“، سان لاڳاپيل آهي؛&lt;ref name=&quot;Smolitskaya2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Trubachyov1994&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Trubachyov |editor-first=O. N. |title=Этимологический словарь славянских языков [Etimologicheskiy slovarʹ slavyanskikh yazykov] |trans-title=سلاوي ٻولين جي اشتقاقي لغت |language=ru |year=1994 |volume=20–21 |pages=جلد 20: 19–20، 197، 202–203؛ جلد 21: 12، 19–20، 76–79}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PokornyMeu&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/ielex/X/P1171.html
 |last=Pokorny
 |first=Julius
 |author-link=يوليوس پوڪورني
 |title=meu
 |work=Indogermanisches etymologisches Wörterbuch
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310000000/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/ielex/X/P1171.html
 |archive-date=10 March 2016
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري ''ماسڪوا'' جو مطلب شايد ڪنهن آلي زمين يا ڌٻڻ واري علائقي مان وهندڙ درياهه هجي.&lt;ref name=&quot;Vasmer1986&quot;/&gt; هن لفظ سان ساڳي بنياد رکندڙ لفظن ۾ روسي ''موزگا''، معنيٰ ”تلاءُ“ يا ”پاڻيءَ جو ننڍو کڏو“؛ لٿوئيني ''مازگوٽي'' ۽ لاتوين ''مازگات''، معنيٰ ”ڌوئڻ“؛ سنسڪرت ''مَجّتي''، معنيٰ ”ٻڏڻ“؛ لاطيني ''ميرگو''، معنيٰ ”پاڻيءَ ۾ ٽٻي ڏيڻ يا ٻوڙڻ“؛&lt;ref name=&quot;Vasmer1986&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Trubachyov1994&quot;/&gt; ۽ پريڪمورين ''مُزگا''، معنيٰ ”ڌٻڻ يا گپ وارو علائقو“، شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Greenberg2020&quot;&gt;{{cite book |last=Greenberg |first=Marc L. |year=2020 |editor1-last=Fortuin |editor1-first=Egbert |editor2-last=Houtzagers |editor2-first=Peter |editor3-last=Kalsbeek |editor3-first=Janneke |title=Prekmurje Slovene Grammar: Avgust Pavel's Vend nyelvtan (1942). Critical edition and translation from Hungarian by Marc L. Greenberg |location=Leiden and Boston |publisher=Brill Rodopi |page=176 |isbn=978-9004419117}}&lt;/ref&gt;

ڪيترن ئي سلاوي ملڪن ۾ ''ماسڪوف'' هڪ خانداني نالو آهي، جيڪو خاص طور روس، بلغاريا، يوڪرين ۽ اتر مقدونيا ۾ عام آهي.&lt;ref name=&quot;MoskovSurname&quot;&gt;{{cite web |url=https://forebears.io/surnames/moskov
 |title=Moskov Surname Meaning, Origins &amp; Distribution
 |website=Forebears
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211000000/https://forebears.io/surnames/moskov
 |archive-date=11 December 2018
 |access-date=10 December 2018
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ، پولينڊ ۾ ''موزگاوا'' جهڙا ساڳي نالي وارا هنڌ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Vasmer1986&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smolitskaya2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Trubachyov1994&quot;/&gt;

فِنّي-اوگري نظريي موجب، [[ميريا ماڻهو|ميريا]] ۽ [[موراما ماڻهو|موراما]] قومن، جيڪي هن علائقي ۾ آباد اڳ-سلاوي قبيلن مان هيون، درياهه کي ''مُستايوڪي''، معنيٰ ”ڪارو درياهه“، سڏيو؛ ۽ درياهه جو نالو ان اصطلاح مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;Tarkiainen2010&quot;&gt;{{cite book |last=Tarkiainen |first=Kari |year=2010 |title=Ruotsin itämaa |location=Helsinki |publisher=Svenska litteratursällskapet i Finland |page=19 |isbn=978-951-583-212-2}}&lt;/ref&gt; ٻين نظرين کي، جن جو سائنسي بنياد تمام ڪمزور يا بلڪل موجود ناهي، لسانيات جا ماهر رد ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Vasmer1986&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smolitskaya2002&quot;/&gt;

نالي جي پراڻي روسي صورت کي ''*موسڪي'' طور ٻيهر جوڙيو ويو آهي؛&lt;ref name=&quot;Vasmer1986&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smolitskaya2002&quot;/&gt; تنهنڪري اهو سلاوي ٻولين جي انهن ٿورن اسمن مان هڪ هو، جيڪي ''او-اسٽيم'' گردان سان واسطو رکندا هئا. انهيءَ گردان جي ٻين اسمن وانگر، ٻوليءَ جي ترقيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ هن نالي ۾ پڻ صرفياتي تبديلي ٿي. نتيجي طور، ٻارهين صديءَ جي پهرين تحريرن ۾ ان جون صورتون ''ماسڪووِ''، حالتِ مفعولي؛ ''ماسڪوي''، حالتِ مڪاني؛ ۽ ''ماسڪوي/ماسڪويي''، حالتِ اضافي، درج ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Vasmer1986&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smolitskaya2002&quot;/&gt;

انهن پوين صورتن مان جديد روسي نالو ''ماسڪوا'' وجود ۾ آيو، جيڪو سلاوي ٻولين جي ڪيترن ئي ''آ-اسٽيم'' اسمن سان صرفياتي هم شڪليءَ جو نتيجو آهي. ''ماسڪووِ'' واري صورت جا نشان ٻين ٻولين ۾ پڻ موجود آهن، جن ۾ انگريزي ''ماسڪو''، جرمن ''ماسڪائو''،&lt;ref name=&quot;PONSMoscow&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.pons.com/translate/english-german/Moscow
 |title=Translations for “Moscow” in the English » German Dictionary
 |website=PONS Online Dictionary
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214000000/https://en.pons.com/translate/english-german/Moscow
 |archive-date=14 December 2017
 |access-date=14 May 2024
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;فرانسيسي ''ماسڪو''&lt;ref name=&quot;CollinsMoscow&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english-french/moscow
 |title=French translation of &quot;Moscow&quot;
 |website=Collins Dictionary
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141002000000/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english-french/moscow
 |archive-date=2 October 2014
 |access-date=14 May 2024
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt; پورچوگالي ''ماسڪو'' ۽ ''ماسڪووو''،&lt;ref name=&quot;CambridgePortugueseMoscow&quot;&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english-portuguese/moscow
 |title=Translation of Moscow – English–Portuguese Dictionary
 |website=Cambridge Dictionary
 |access-date=14 May 2024
}}&lt;/ref&gt;۽ اسپيني ''ماسڪو'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;CambridgeSpanishMoscow&quot;&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english-spanish/moscow
 |title=Translation of Moscow – English–Spanish Dictionary
 |website=Cambridge Dictionary
 |access-date=14 May 2024
}}&lt;/ref&gt;
ماسڪو کي مختلف لقب پڻ مليا آهن، جن ۾ ”[[ٽيون روم]]“ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;ThirdRome&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rbth.com/arts/history/2017/03/30/why-do-russians-call-moscow-the-third-rome_730921
 |last=Yegorov
 |first=Oleg
 |title=Why do Russians call Moscow the Third Rome?
 |website=Russia Beyond
 |date=30 March 2017
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806000000/https://www.rbth.com/arts/history/2017/03/30/why-do-russians-call-moscow-the-third-rome_730921
 |archive-date=6 August 2019
 |access-date=18 May 2024
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt; ماسڪو ٻارهن [[هيرو شهر|هيرو شهرن]] مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;HeroCity&quot;&gt;{{cite web |url=http://en.kremlin.ru/catalog/glossary/12
 |title=Hero City
 |website=President of Russia
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518000000/http://en.kremlin.ru/catalog/glossary/12
 |archive-date=18 May 2024
 |access-date=18 May 2024
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt; انگريزيءَ ۾ ماسڪو جي رهواسي لاءِ ''مسڪووايٽ'' اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NOADMuscovite&quot;&gt;{{cite book |title=New Oxford American Dictionary |edition=3 |publisher=Oxford University Press |date=1 January 2010 |isbn=978-0-19-539288-3}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|ماسڪو جي تاريخ}}
تاريخوار رهنمائيءَ لاءِ ڏسو: [[ماسڪو جي وقتوار فهرست]].

=== اڳ-تاريخي دور ===
هاڻوڪي ماسڪو وارو هنڌ اڳ-تاريخي زماني کان آباد رهيو آهي. سڀ کان اوائلي دريافتن ۾ [[ليالوفو ثقافت]] جا آثار شامل آهن، جن کي ماهر [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر واري دور]] سان واسطو ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The origins of Moscow: What archaeological finds, chronicles and urban legends tell us |website=Mos.ru |date=5 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030000000/https://www.mos.ru/en/news/item/22543073/ |archive-date=30 October 2020 |access-date=12 November 2020}}&lt;/ref&gt; اهي آثار پڪ ڪن ٿا ته هن علائقي جا پهريان رهواسي شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ هئا. لڳ ڀڳ 950ع ڌاري ٻه سلاوي قبيلا، [[وياتچي]] ۽ [[ڪريوچي]]، هتي اچي آباد ٿيا. ممڪن آهي ته وِياتچي ماسڪو جي ڏيهي آباديءَ جي اڪثريت بڻيا هجن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Moscow – from village to metropolis |website=moskau.ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524000000/http://www.moskau.ru/moskau/lexikon/geschichte.html |archive-date=24 May 2012 |access-date=12 November 2020}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي تاريخ (1147–1263ع) ===
{{Further|ولاديمير-سوزدال}}

ماسڪو جو پهريون ذڪر تاريخي ورقن ۾ 1147ع هيٺ، [[روستوف-سوزدال جي راڄڌاني رياست]] جي هڪ حصي طور ملي ٿو، جيڪا [[ڪيئوان روس]] جي ٽٽڻ کان پوءِ وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Fennell|2023|p=45}} ان کي [[يوري ڊولگوروڪي]] ۽ [[سوياتوسلاو اولگووچ]] جي گڏجاڻيءَ واري هنڌ طور ڄاڻايو ويو آهي. ان وقت اهو راڄڌاني رياست جي اولهندي سرحد تي هڪ ننڍڙو شهر هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Начало Москвы: пир после убийства |trans-title=ماسڪو جي شروعات: قتل کان پوءِ جي دعوت |website=RBC News Russian |language=ru |date=11 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710000000/https://www.rbc.ru/ |archive-date=10 July 2021 |access-date=6 July 2021}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ماسڪو جي اهميت تمام گهڻي وڌي، ۽ 1150ع واري ڏهاڪي ۾ ان کي هڪ قلعي بند ''گورود''، يعني مضبوط ڳڙهه، ۾ بدلائي ڇڏيو ويو؛ انهيءَ وقت [[ماسڪو ڪريملن|ڪريملن]] جون پهريون ڀتيون پڻ اڏيون ويون.{{sfn|Fennell|2023|p=46}} 1237–1238ع جي [[روس تي منگولن جا حملا|منگول حملن]] دوران، [[ريازان]] جي تباهيءَ کان پوءِ ماسڪو کي پڻ ڦري ساڙيو ويو.{{sfn|Fennell|2023|p=46}}

ماسڪو جو پهريون شهزادو [[ماسڪو جو دانيال|دانيال]] هو، جيڪو [[اليگزينڊر نيوسڪي]] جو ننڍو پٽ هو. 1263ع ۾ ماسڪو کيس ''اوچينا''، يعني ورثي ۾ مليل زمين، طور ڏنو ويو، جتي هن [[رورڪ گهراڻو|رورڪ گهراڻي]] جي شهزادن جي هڪ مقامي شاخ قائم ڪئي.{{sfn|Fennell|2023|p=47}} ٻن تاريخي ورقن ۾ تيرهين صديءَ جي وچ ڌاري [[ميخائيل خوروبريت]] کي ”ماسڪو جو ميخائيل“ سڏيو ويو آهي، پر عام طور دانيال کي ئي ماسڪو جو پهريون شهزادو سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Fennell|2023|p=47}}

1248ع ۾ ميخائيل جي وفات کان پوءِ، جيڪڏهن اهو مڃيو وڃي ته هڪ الڳ جاگيري راڄڌاني رياست قائم ڪئي وئي هئي، ته وارث نه هئڻ سبب ماسڪو ٻيهر [[ولاديمير جو وڏو شهزادو|ولاديمير جي وڏي شهزادي]] جي قبضي ۾ هليو ويو.{{sfn|Fennell|2023|p=47}} 1271ع تائين هن راڄڌاني رياست تي دانيال جي چاچي [[ياروسلاو ياروسلاوچ]] جا گورنر حڪومت ڪندا رهيا؛ ياروسلاو کي [[توِير]] جاگير طور ڏنو ويو هو.{{sfn|Kuchkin|2013|p=308}} دانيال جو پنهنجو پهريون ذڪر تاريخي ورقن ۾ 1282ع هيٺ ملي ٿو، جڏهن هن پنهنجن ٻن وڏن ڀائرن وچ ۾ هلندڙ جاگيردارانه جنگ ۾ حصو ورتو.{{sfn|Fennell|2023|p=47}}

=== وڏي شهزادي رياست (1263–1547ع) ===
{{Main|ماسڪو جي وڏي شهزادي رياست}}

[[File:Spasskaya bashnya.jpg|thumb|[[اسپاسڪايا منارو]]، جيڪو 1491ع ۾ اڏيو ويو]]


صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين، ماسڪو [[ولاديمير-سوزدال]] اندر [[توير]] سان گڏ اهم شهزادي رياستن مان هڪ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Fennell|2023|p=48}} [[ماسڪوا درياهه]] جي ساڄي ڪناري تي، ڪريملن کان اٺ ڪلوميٽر (5 ميل) پري، دانيال سينٽ دانيال اسٽائلائٽ جي ڪاٺ جي گرجاگھر سان پهريون خانقاهه قائم ڪيو، جيڪو هاڻي [[دانيلوف خانقاهه]] سڏجي ٿو. 1303ع ۾ دانيال جي وفات کان پوءِ، شهزادي رياست جو علائقو لڳ ڀڳ ٽيڻو ٿي ويو ۽ ماسڪوا درياهه توڙي ان جون ڀرتي نديون ان ۾ شامل ٿي ويون، جنهن ڪري ماسڪو پاڻڀرو بڻجي سگهيو.{{sfn|Fennell|2023|pp=50–51}} هن شهزادي رياست کي واپار لاءِ سهوليت ڏيندڙ شاندار درياهي ڄار پڻ حاصل هو.{{sfn|Fennell|2023|p=55}}

دانيال جي پوين [[توير جا شهزادا|توير جي شهزادن]] سان وڏي شهزاديءَ جي وارثيءَ لاءِ ڇڪتاڻ ڪئي.{{sfn|Fennell|2023|p=60}} 1318ع ۾ [[يوري دانيلووچ]] منگول خان کان وڏي شهزادي طور مڃتا ماڻي، پر چار ورهيه پوءِ اهو لقب وڃائي ويٺو.{{sfn|Fennell|2023|p=87}} [[ايوان پهريون]] خان جي وفادار خادم طور پاڻ مڃائڻ کان پوءِ توير کان وڏي شهزاديءَ جو تخت ٻيهر حاصل ڪيو.{{sfn|Fennell|2023|p=145}} ايوان تابع روسي شهزادن کان [[سونهري لشڪر]] جي خان لاءِ ڏن وٺندو هو ۽ ان مان حاصل ڪيل پئسو ماسڪو جي واڌ ويجهه تي خرچ ڪندو هو.{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2019|p=73}} روسي ڪليسا جي ميٽروپوليٽن پڻ ايوان کي پنهنجو ساٿي ڏٺو ۽ پنهنجو مرڪز نالي ماتر گاديءَ واري شهر [[ولاديمير، روس|ولاديمير]] مان ماسڪو منتقل ڪيو.{{sfn|Crummey|2014|p=40}}{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2019|p=73}}

ماسڪو جي پهرين پٿر جي گرجاگھر، [[ڊورميشن ڪيٿيڊرل، ماسڪو|ڊورميشن ڪيٿيڊرل]]، جو بنياد 1326ع ۾ رکيو ويو ۽ ميٽروپوليٽن اتي ئي دفن ٿيڻ جي چونڊ ڪئي؛ انهيءَ فيصلي ماسڪو جي روسي آرٿوڊاڪس مذهب جي روحاني مرڪز واري حيثيت وڌيڪ پڪي ڪئي.{{sfn|Crummey|2014|p=40}} ايندڙ ورهين ۾ پٿر جون ٻيون گرجائون اڏجڻ سان سنگتراشيءَ واري اڏاوت جاري رهي.{{sfn|Smirnova|2013|p=273}} ڪريملن جون چن پٿر جون ڀتيون ۽ منارا 1366–1368ع ۾ اڏيا ويا.{{sfn|Smirnova|2013|p=273}} چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ هڪ الڳ اڏاوتي مڪتب وجود ۾ آيو.{{sfn|Smirnova|2013|p=273}}

[[سونهري لشڪر]] جي خان شروعات ۾ ماسڪو جي پٺڀرائي ڪئي ته جيئن [[لٿوينيا جي وڏي ڊچي]] جي اوڀر ڏانهن واڌ کي روڪي سگهجي، پر ماسڪو کي تمام گهڻو سگهو ٿيڻ کان بچائڻ لاءِ هو ٻين روسي شهزادن سان ان جي لاڳاپن ۾ لاڳيتو مداخلت ڪندو رهيو.{{sfn|Fennell|2023|pp=211–212}} 1353ع ۾ [[ڪاري موت]] اتر-اولهه روس کان ماسڪو تائين پکڙيو، جنهن ۾ [[ماسڪو جو سيميون]]، سندس پٽ ۽ ميٽروپوليٽن مري ويا.{{sfn|Fennell|2023|p=217}} انهيءَ سبب ماسڪو جو حڪمران گهراڻو ننڍو رهيو ۽ پيءُ کان پٽ ڏانهن شهزادي وارثيءَ جو نئون سڌو نمونو ٺهيو.{{sfn|Fennell|2023|pp=170–171}}

[[دمتري ڊونسڪوئي]] جي راڄ ۾ ماسڪو جي شهزادي رياست جو علائقو تمام گهڻو وڌيو.{{sfn|Crummey|2014|p=49}} 1380ع ۾ دمتري گڏيل روسي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[ڪوليڪوو جي جنگ]] ۾ منگولن تي هڪ اهم سوڀ ماڻي، جنهن ماسڪو جي مانَ مرتبي ۾ وڏو واڌارو ڪيو ۽ ان جي حڪمرانن جي قومي فوجي اڳواڻن واري حيثيت پڪي ڪئي.{{sfn|Crummey|2014|p=51}} 1389ع ۾ سندس وفات کان پوءِ ولاديمير ۽ ماسڪو جا تخت هميشه لاءِ هڪ ٿي ويا.{{sfn|Fennell|2023|p=306}}

[[واسيلي ٻيون]] جي راڄ دوران، 1425ع ۾ [[زونيگورود جو يوري]] پنهنجي ڀائٽي جي وارثيءَ کي للڪارڻ کان پوءِ گهرو جنگ شروع ٿي.{{sfn|Crummey|2014|p=69}} ماسڪو ڪيترائي ڀيرا هٿ بدلايو، ۽ يوري جو پٽ [[دمتري شيمياڪا]] 1450ع ۾ پنهنجي جاگيري مرڪز [[گاليچ، روس|گاليچ]] جي قبضي ۾ اچڻ تائين مزاحمت ڪندو رهيو.{{sfn|Crummey|2014|p=75}}

ڪليسائي مامرن ۾، واسيلي [[فلورنس جي ڪائونسل]] سان سهمت نه هو؛ تنهنڪري 1441ع ۾ ان تي صحيح ڪري موٽندڙ ميٽروپوليٽن کي گرفتار ڪرايائين.{{sfn|Crummey|2014|p=72}} ست ورهيه پوءِ روسي بشپَن جي ڪائونسل پنهنجو ميٽروپوليٽن چونڊيو، جيڪو روسي ڪليسا پاران پنهنجي خودمختياريءَ جي اعلان جي برابر هو.{{sfn|Crummey|2014|p=72}} 1453ع ۾ [[قسطنطنيه جو زوال]] روسين وٽ مذهب کان ڦرڻ جي خدائي سزا سمجهيو ويو، ۽ 1492ع ۾ روسي ميٽروپوليٽن پهريون ڀيرو ماسڪو کي شهنشاهي شهر سڏيو.{{sfn|Crummey|2014|p=135}}

[[ايوان ٽيون]] جي راڄ دوران لڳ ڀڳ سڀ روسي رياستون ماسڪو سان ڳنڍيون ويون ۽ هڪ مرڪزي رياست جا بنياد وڌا ويا.{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2019|pp=77–79}} 1480ع ۾ تاتارين کي سندس شڪست روايتي طور تاتاري بالادستيءَ جي پڄاڻي پڻ سمجهي ويندي آهي.{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2019|p=78}}

ايوان پنهنجي گاديءَ کي قسطنطنيه جو لائق وارث بڻائڻ لاءِ هر ممڪن ڪوشش ڪئي. هن [[اطالوي نشاة ثانيه]] جي اڏاوتڪارن کي گهرائي ڪريملن جي نئين سر اڏاوت ڪرائي؛ انهن ۾ [[پيتروس انتونيوس سولاريوس]] شامل هو، جنهن ڪريملن جي نئين ڀت ۽ ان جا منارا جوڙيا، ۽ [[مارڪو روفو]]، جنهن شهزادي لاءِ نئون محل جوڙيو. ڪريملن جون اڄ موجود ڀتيون سولاريوس جون جوڙيل آهن، جيڪي 1495ع ۾ مڪمل ٿيون. [[ايوان دي گريٽ بيل ٽاور]] 1505–1508ع ۾ اڏيو ويو ۽ 1600ع ۾ ان جي اوچائي هاڻوڪي سطح تائين وڌائي وئي.

ڪريملن جي اوڀر ۾، [[زارياديي]] نالي علائقي ۾ هڪ واپاري آبادي، يا ''پوساد''، وڌڻ لڳي. ايوان ٽئين جي زماني ۾ [[ڳاڙهو چوڪ]] وجود ۾ آيو، جنهن جو اصل نالو ”خالي ميدان“ هو.

ايوان جي پٽ [[واسيلي ٽيون]] ماسڪووي رياست جي واڌ جاري رکي ۽ باقي روسي علائقا به ان ۾ شامل ڪيا.{{sfn|Crummey|2014|p=92}}{{sfn|Riasanovsky|Steinberg|2019|p=79}} سندس راڄ ۾ ماسڪو کي ”[[ٽيون روم]]“ سمجهڻ وارو نظريو پڻ وڌيڪ وڌيو.{{sfn|Crummey|2014|p=136}}

1508–1516ع دوران اطالوي اڏاوتڪار [[اليويز فريازين نووي]] اوڀرئين ڀت جي اڳيان هڪ کاهيءَ جي اڏاوت ڪرائي، جيڪا ماسڪوا ۽ [[نيگلننايا درياهه|نيگلننايا]] کي ڳنڍيندي هئي ۽ جنهن ۾ نيگلننايا جو پاڻي ڀريو ويندو هو. اها کاهي [[اليويزوف کاهي]] جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي؛ ان جي ڊيگهه 541 ميٽر (1,775 فوٽ)، ويڪر 36 ميٽر (118 فوٽ) ۽ اونهائي 9.5 کان 13 ميٽر (31–43 فوٽ) هئي. ان کي چن پٿر سان پڪو ڪيو ويو ۽ 1533ع ۾ ٻنهي پاسن کان چار ميٽر ٿلهين، گهٽ اوچائيءَ وارين، ڏندن جهڙين سرن جي ڀتين سان گهيرو ڪيو ويو.{{sfn|Bushkovitch|2011|p=48}}&lt;ref&gt;{{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Unending Frontier: An Environmental History of the Early Modern World |publisher=University of California Press |year=2006 |page=260 |isbn=0-520-24678-0 |archive-date=22 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122000000/https://books.google.com/books?id=i85noYD9C0EC |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== زارشاهي (1547–1721ع) ===
{{Further|روس جي زارشاهي}}

[[File:Saint Basil's Cathedral.jpg|thumb|[[سينٽ بيسل جو ديول]]، جيڪو 1561ع ۾ تعمير ٿيو]]


1547ع ۾ [[ايوان خوفناڪ]] کي ماسڪو ۾ نه رڳو وڏي شهزادي، پر سڄي روس جي پهرين زار طور پڻ تاج پارايو ويو.{{sfn|Bushkovitch|2011|p=48}} سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران شهر جي حفاظت لاءِ ٽي گول دائري وارا دفاعي حصا تعمير ڪيا ويا: [[ڪيتائي-گورود]]، [[اڇو شهر]] ۽ [[زميني شهر]].{{sfn|Fennell|2023|p=306}} بهرحال، 1547ع ۾ لڳل باهن شهر جو وڏو حصو ساڙي ڇڏيو، ۽ 1571ع ۾ [[ڪريميا جا تاتار]] ماسڪو تي قبضو ڪري، ڪريملن کان سواءِ تقريباً سڄو شهر ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Crummey|2014|p=92}} تاريخي ورقن موجب، ٻن لک رهواسين مان رڳو لڳ ڀڳ 30 هزار ماڻهو بچي سگهيا.{{sfn|Crummey|2014|p=92}}

1591ع ۾ ڪريميا جي تاتارن ٻيهر حملو ڪيو، پر هن ڀيري انهن کي نين ڀتين روڪي ڇڏيو، جيڪي 1584ع کان 1591ع جي وچ ۾ [[فيودور ڪون]] نالي معمار تعمير ڪيون هيون.{{sfn|Crummey|2014|p=136}} 1592ع ۾ شهر جي چوڌاري، جنهن ۾ [[ماسڪوا درياهه]] جي ساڄي ڪناري وارو علائقو پڻ شامل هو، 50 منارن سان هڪ ٻاهرئين مٽيءَ جو بند تعمير ڪيو ويو. سڀ کان ٻاهرئين دفاعي قطار طور ڏکڻ ۽ اوڀر ۾ مضبوط خانقاهن جو سلسلو قائم ڪيو ويو، جن ۾ خاص طور [[نووڏي وچي خانقاهه]]، [[دونسڪوي خانقاهه]]، [[دانيلوف خانقاهه]]، [[سيمونوف خانقاهه]]، [[نوواسپاسڪي خانقاهه]] ۽ [[اندرونيڪوف خانقاهه]] شامل هئا؛ انهن مان گهڻيون هاڻي عجائب گهر بڻيل آهن.{{sfn|Fennell|2023|p=306}}

انهن اڇين ڀتين سبب شهر کي شاعراڻي انداز ۾ ''بيلوڪامينايا''، يعني ”اڇين ڀتين وارو شهر“، سڏيو ويو. انهن مٽيءَ جي بندن جي حد اڄ [[گارڊن رنگ]] سان ظاهر ٿئي ٿي. سترهين صديءَ ۾ ڪريملن جي اوڀرئين ڀت ۾ ٽي چورس دروازا هئا، جيڪي [[ڪنسٽنتينو-يليننسڪي دروازو]]، [[اسپاسڪي دروازو]] ۽ [[نيڪولسڪي دروازو]] سڏبا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مٿان [[قسطنطين ۽ هيلينا]]، [[نجات ڏيندڙ مسيح]] ۽ [[سينٽ نڪولس]] جون شبيهون لڳل هيون. آخري ٻه دروازا سڌو [[ڳاڙهو چوڪ|ڳاڙهي چوڪ]] جي سامهون هئا، جڏهن⁠تہ ڪنسٽنتينو-يليننسڪي دروازو [[سينٽ بيسل جو ديول]] جي پٺيان واقع هو.{{cn}}

1601ع کان 1603ع واري [[1601–1603ع روسي ڏڪار|روسي ڏڪار]] دوران شايد هڪ لک ماڻهو ماسڪو ۾ فوت ٿيا.{{sfn|Fennell|2023|p=306}} 1610ع کان 1612ع تائين [[پولش-لٿوئيني دولت مشترڪه]] جي فوجن ماسڪو تي قبضو ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن حڪمران [[سگزمونڊ ٽيون واسا]] روس جو تخت حاصل ڪرڻ گهري رهيو هو.{{sfn|Crummey|2014|p=69}} 1612ع ۾ [[نزني نووگورود]] ۽ ٻين روسي شهرن جي ماڻهن، [[شهزادو دمتري پوزھارسڪي]] ۽ [[ڪوزما مينن]] جي اڳواڻيءَ ۾، پولش قابضن خلاف بغاوت ڪئي، ڪريملن جو گهيرو ڪيو ۽ کين شهر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Crummey|2014|p=72}} 1613ع ۾ [[زيمسڪي سوبور]]، [[ميخائيل پهريون]] کي زار چونڊيو، جنهن سان [[رومانوف گهراڻو]] جي حڪمراني شروع ٿي.{{sfn|Crummey|2014|p=72}} سترهين صديءَ دوران ڪيترائي بغاوتي واقعا پيش آيا، جن ۾ پولش-لٿوئيني قابضن کان ماسڪو جي آزادي (1612ع)، [[لوڻ جي بغاوت]] (1648ع)، [[ٽامي جي بغاوت]] (1662ع)، ۽ [[1682ع جي ماسڪو بغاوت]] شامل آهن.

سترهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شهر جي آبادي هڪ لک مان وڌي ٻه لک ٿي وئي، ۽ صديءَ جي پوئين حصي ۾ شهر پنهنجي ڀتين کان ٻاهر به پکڙجڻ لڳو.{{sfn|Crummey|2014|p=75}} سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، ماسڪو جي مضافاتي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو [[لٿوينيا جي وڏي ڊچي]] مان آيل ماڻهن تي مشتمل هو، جيڪي ماسڪووي فوجن جي حملي سبب پنهنجو وطن ڇڏڻ تي مجبور ٿيا هئا.{{sfn|Richards|2006|p=260}} 1682ع تائين ڀتين جي اتر ۾ 692 گهر قائم ٿي چڪا هئا، جتي [[يوڪريني]] ۽ [[بيلاروسي]] ماڻهو رهندا هئا، جن کي [[1654–1667ع روس-پولش جنگ]] دوران سندن شهرن مان زبردستي آندو ويو هو. شهر جا اهي نوان علائقا [[ميشچانسڪايا سلوبودا]] جي نالي سان مشهور ٿيا، جيڪو روٿيني لفظ ''ميشچاني'' (”شهري ماڻهو“) مان نڪتل آهي. ''ميشچاني'' اصطلاح ارڙهين صديءَ جي روس ۾ تحقير وارو مفهوم اختيار ڪري ويو، ۽ اڄ ان جي معنيٰ ”هيٺئين وچولي طبقي جو ماڻهو“ يا ”تنگ نظر شخص“ آهي.{{sfn|Fennell|2023|p=306}} سترهين صديءَ جي پڇاڙيءَ وارو سڄو شهر اڄوڪي [[ماسڪو جو مرڪزي انتظامي اوڪروگ]] اندر اچي ٿو.

شهر تي ڪيترائي آفتون پڻ نازل ٿيون. 1570–1571ع، 1592ع ۽ 1654–1656ع ۾ طاعون جي وبائن ماسڪو کي سخت متاثر ڪيو.{{sfn|Fennell|2023|p=306}} 1654–1655ع واري وبا ۾ شهر جي 80 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي فوت ٿي وئي.{{sfn|Crummey|2014|p=72}} 1626ع ۽ 1648ع ۾ باهن ڪاٺ سان ٺهيل شهر جو وڏو حصو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Crummey|2014|p=72}} آخرڪار، 1712ع ۾ [[پطرس اعظم]] پنهنجي حڪومت کي [[سينٽ پيٽرسبرگ]] منتقل ڪري ڇڏيو، جيڪو هن بالٽڪ سمنڊ جي ڪناري تي نئين سر تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Bushkovitch|2011|p=48}}

=== شهنشاهي دور (1721–1917ع) ===
{{Main|ماسڪو گورنريٽ}}
{{Further|روسي شهنشاهت}}

[[File:Круговая панорама Москвы со Спасской башни Кремля.jpg|thumb|1819–1823ع ۾ [[اسپاسڪايا منارو|اسپاسڪايا مناري]] تان ماسڪو جو پينورامائي ڏيک]]

گاديءَ واري شهر جي حيثيت وڃائڻ کان پوءِ ماسڪو جي آبادي شروعاتي طور گهٽجي وئي؛ سترهين صديءَ جي ٻه لک آبادي 1750ع تائين گهٽجي 130,000 رهجي وئي. پر 1750ع کان پوءِ روسي شهنشاهت جي باقي عرصي دوران آبادي ڏهوڻي وڌي ۽ 1915ع تائين 18 لک ٿي وئي. 1770–1772ع واري [[روسي طاعون]] ماسڪو ۾ هڪ لک تائين ماڻهن کي ماري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Melikishvili |first=Alexander |year=2006 |title=Genesis of the anti-plague system: the Tsarist period |journal=Critical Reviews in Microbiology |volume=36 |issue=1 |pages=19–31 |doi=10.1080/10408410500496763 |pmid=16610335 |s2cid=7420734 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091123000000/http://www.cissm.umd.edu/papers/files/antiplague.pdf |archive-date=23 November 2009 |access-date=22 March 2020}}&lt;/ref&gt;

1700ع تائين پٿرن سان پڪيون سڙڪون ٺاهڻ شروع ٿي ويون. 1730ع ۾ مستقل گهٽيءَ جون بتيون لڳايون ويون، ۽ 1867ع تائين ڪيترين گهٽين ۾ گئس جون بتيون لڳي چڪيون هيون. 1883ع ۾ [[پريچسٽينسڪي دروازا|پريچسٽينسڪي دروازن]] ڀرسان آرڪ بتيون لڳايون ويون. 1741ع ۾ ماسڪو کي 40 ڪلوميٽر (25 ميل) ڊگهي [[ڪامر-ڪاليژسڪي بند]] سان گهيرو ڪيو ويو، جنهن ۾ 16 دروازا هئا، جتي محصول اوڳاڙيو ويندو هو. اڄ ان جي لڪير ڪيترين اهڙين گهٽين مان سڃاتي وڃي ٿي، جن جي نالي ۾ ''وال''، يعني ”بند“، شامل آهي.

اوڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪنسٽنتينو-يليننسڪي دروازو|ڪنسٽنتينو-يليننسڪي دروازي]] جي محراب کي سرن سان بند ڪيو ويو، پر [[اسپاسڪي دروازو]] ڪريملن جو مکيه سامهون وارو دروازو رهيو ۽ شاهي داخلا لاءِ استعمال ٿيندو هو. هن دروازي کان ڪاٺ ۽ پٿر جا پل کاهيءَ مٿان ٺهيل هئا. انهن پلن تي ڪتاب وڪرو ٿيندا هئا، ۽ ڀرسان توپن لاءِ پٿر جا ٿلها ٺاهيا ويا هئا، جن کي ''راسڪٽ'' چيو ويندو هو. [[زار توپ]] [[لوبنوئي ميستو]] جي ٿلهي تي رکيل هئي.

ماسڪو کي [[سينٽ پيٽرسبرگ]] سان ڳنڍيندڙ رستو، جيڪو هاڻي [[ايم 10 شاهراهه (روس)|ايم 10 شاهراهه]] آهي، 1746ع ۾ مڪمل ٿيو. ماسڪو واري ڇيڙي تي اهو پراڻي توير رستي جي پيروي ڪندو هو، جيڪو سورهين صديءَ کان موجود هو. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ پڪو ٿيڻ کان پوءِ اهو ''پيٽربرسڪوئي شوسي'' جي نالي سان مشهور ٿيو. [[پيٽروفسڪي محل]] 1776–1780ع ۾ [[ماتوي ڪازاڪوف]] تعمير ڪيو. 1781ع کان 1804ع جي وچ ۾ [[ميتيشچي پاڻيءَ جي نلي]]، جيڪا روس جي پهرين پاڻيءَ جي فراهمي واري نلي هئي، ٺاهي وئي.

[[File:Fireofmoscow.jpg|thumb|فرانسيسي حملي جي ناڪاميءَ کان پوءِ [[ماسڪو جي باهه]] دوران [[نيپولين]] جي واپسي]]
[[File:Moscou. Le Kremlin LOC ppmsca.52725.jpg|thumb|اوڻويهين صديءَ ۾ ماسڪوا درياهه جو ڪنارو]]

1812ع ۾ جڏهن [[نيپولين]] روس تي حملو ڪيو ته ماسڪو جي رهواسين کي شهر مان ڪڍيو ويو. [[ماسڪو جي باهه]] جو بنيادي سبب روسين جي دانسته ساڙڻ واري ڪارروائي هئي. نيپولين جي [[گرانڊ آرمي]] کي پوئتي هٽڻو پيو ۽ روس جي تباهه ڪندڙ سياري ۾ اها تقريباً ختم ٿي وئي. 1813ع ۾ فرانسيسي قبضي دوران ٿيل تباهيءَ کان پوءِ ماسڪو شهر جي اڏاوت لاءِ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي. هن ڪميشن وڏي پيماني تي ٻيهر اڏاوت جو پروگرام شروع ڪيو، جنهن ۾ شهر جي مرڪز جي جزوي نئين رٿابندي پڻ شامل هئي.

تعمير يا ٻيهر تعمير ڪيل عمارتن ۾ [[گرانڊ ڪريملن محل]]، [[ڪريملن آرمري]]، [[ماسڪو يونيورسٽي]]، [[ماسڪو مانيج]] ۽ [[بولشوئي ٿيئٽر]] شامل هئا. [[اربات گهٽي]] گهٽ ۾ گهٽ پندرهين صديءَ کان موجود هئي، پر ارڙهين صديءَ ۾ اها هڪ اعليٰ حيثيت واري علائقي طور ترقي ڪئي. 1812ع جي باهه ۾ اها تباهه ٿي وئي ۽ اوڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪمل طور ٻيهر اڏجي وئي.

[[ماسڪو رياستي يونيورسٽي]] 1755ع ۾ قائم ٿي. ان جي مکيه عمارت کي 1812ع جي باهه کان پوءِ [[ڊومينيڪو گلياردي]] ٻيهر تعمير ڪيو. ''[[ماسڪووسڪي ويدوموستي]]'' اخبار 1756ع کان شايع ٿيڻ شروع ٿي؛ شروعات ۾ هفتيوار ۽ 1859ع کان روزاني اخبار طور.

1830ع واري ڏهاڪي ۾ جنرل [[اليگزينڊر باشيلوف]] پيٽروفسڪي محل کان اتر طرف شهر جي گهٽين جو پهريون باقاعده ڄار رٿيو. شاهراهه جي ڏکڻ ۾ [[خودينڪا ميدان]] فوجي مشقن لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[سمولينسڪي ريلوي اسٽيشن]]، جيڪا پوءِ [[بيلاروسڪي ريلوي ٽرمينل]] جي اڳواڻ بڻي، 1870ع ۾ کوليو ويو. [[سوڪولنيڪي پارڪ]]، جيڪو ارڙهين صديءَ ۾ ماسڪو کان ٻاهر زار جي بازدارن جو ماڳ هو، اوڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ وڌندڙ شهر سان ڳنڍجي ويو ۽ 1878ع ۾ سرڪاري شهري پارڪ بڻايو ويو. مضافاتي [[ساويولوفسڪي ريلوي ٽرمينل]] 1902ع ۾ تعمير ٿيو.

جنوري 1905ع ۾ شهري گورنر، يا ميئر، جو عهدو سرڪاري طور قائم ڪيو ويو، ۽ [[اليگزينڊر اڊريانوف]] ماسڪو جو پهريون سرڪاري ميئر بڻيو.

1762ع ۾ جڏهن [[ڪيٿرين ٻي]] اقتدار ۾ آئي، تڏهن شهر جي گندگي ۽ گٽرن جي ڌپ کي مبصرن تازو ڳوٺن مان آيل هيٺئين طبقي جي روسين جي بي ترتيب زندگيءَ جي علامت طور پيش ڪيو. اشرافيه صفائي سٿرائي بهتر ڪرڻ جو مطالبو ڪيو، جيڪو سماجي زندگيءَ تي وڌيڪ ضابطو قائم ڪرڻ بابت ڪيٿرين جي رٿائن جو حصو بڻيو. 1812ع کان 1855ع تائين قومي سياسي ۽ فوجي ڪاميابين نقادن کي ماٺ ڪرايو ۽ وڌيڪ روشن خيال ۽ مستحڪم سماج ٺاهڻ وارين ڪوششن کي جائز قرار ڏنو. انهيءَ ڪري عوامي صحت جي خراب حالتن بابت بحث گهٽجي ويو.

پر 1855–1856ع واري [[ڪريميا جي جنگ]] ۾ روس جي ناڪاميءَ کان پوءِ، ڪچين آبادين ۾ نظم قائم رکڻ بابت رياست جي سگهه تي ويساهه گهٽجي ويو، ۽ بهتر عوامي صحت جا مطالبا ٻيهر اهم بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Martin |first=Alexander M. |year=2008 |title=Sewage and the City: Filth, Smell, and Representations of Urban Life in Moscow, 1770–1880 |journal=Russian Review |volume=67 |issue=2 |pages=243–274}}&lt;/ref&gt; 1903ع ۾ [[ماسڪوريٽسڪايا پاڻيءَ جي فراهمي]] مڪمل ٿي.

=== سوويت دور (1917–1991ع) ===

[[File:Plan of Moscow 1917a.jpg|thumb|1917ع ۾ ماسڪو شهر جو نقشو]]

نومبر 1917ع ۾، [[پيٽروگراڊ]] ۾ بغاوت جي خبر ملڻ کان پوءِ ماسڪو جي [[بالشويڪ|بالشويڪن]] پڻ پنهنجي بغاوت شروع ڪئي. 2 نومبر (15 نومبر) 1917ع تي سخت ويڙهه کان پوءِ ماسڪو ۾ سوويت اقتدار قائم ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.aha.ru/~mausoleu/
 |title=Revolutionary war history. Moscow
 |website=www.aha.ru
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411000000/http://www.aha.ru/~mausoleu/
 |archive-date=11 April 2021
 |access-date=23 October 2021
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;[[ولاديمير لينن]]، حملي جي انديشي سبب، 12 مارچ 1918ع تي گاديءَ جو هنڌ ٻيهر ماسڪو منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.prlib.ru/en/history/619140
 |title=Moscow becomes the capital of the Soviet State
 |website=Presidential Library
 |year=2018
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401000000/https://www.prlib.ru/en/history/619140
 |archive-date=1 April 2019
 |access-date=12 March 2019
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt; ڪريملن هڪ ڀيرو ٻيهر اقتدار جو مرڪز ۽ نئين رياست جو سياسي مرڪز بڻيو.

ڪميونسٽ نظريي پاران لاڳو ڪيل قدرن جي تبديليءَ سان ثقافتي ورثي کي بچائڻ واري روايت ٽٽي پئي. آزاد ورثي بچاءُ واريون سوسائٽيون، ايتري قدر جو رڳو غير مذهبي يادگارن جي بچاءَ لاءِ ڪم ڪندڙ تنظيمون پڻ، 1920ع واري ڏهاڪي جي پڄاڻيءَ تائين ختم ڪيون ويون. 1929ع ۾ شروع ڪيل نئين مذهب مخالف مهم هارين جي گڏيل زراعت واري عمل سان گڏ هلي، ۽ شهرن ۾ گرجاگهرن جي تباهي لڳ ڀڳ 1932ع ۾ پنهنجي چوٽيءَ تي پهتي.

1937ع ۾ [[سوويت يونين جي ڪميونسٽ پارٽي جي مرڪزي ڪميٽي]] ڏانهن ماسڪو جو نالو بدلائي ”اسٽاليندار“ يا ”اسٽالينوڊار“ رکڻ بابت خط لکيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Davies
 |first=Sarah
 |title=Popular Opinion in Stalin's Russia: Terror, Propaganda and Dissent, 1934–1941
 |publisher=Cambridge University Press
}}&lt;/ref&gt; [[جوزف اسٽالن]] اها تجويز رد ڪري ڇڏي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Montefiore |first=Simon Sebag |title=Stalin: The Court of the Red Tsar |publisher=Weidenfeld &amp; Nicolson}}&lt;/ref&gt;

[[ٻي عالمي جنگ]] دوران سوويت رياستي دفاعي ڪميٽي ۽ [[ڳاڙهي فوج]] جو جنرل اسٽاف ماسڪو ۾ قائم هئا. 1941ع ۾ ماسڪو جي رهواسين مان قومي رضاڪارن جون 16 ڊويزنون، جن ۾ 160,000 کان وڌيڪ ماڻهو شامل هئا، 25 بٽالينون ۽ چار انجنيئرنگ ريجمينٽون ٺاهيون ويون. آڪٽوبر 1941ع کان جنوري 1942ع جي وچ ۾ جرمن [[آرمي گروپ سينٽر]] کي شهر جي ٻاهرئين ڀاڱن وٽ روڪيو ويو ۽ پوءِ [[ماسڪو جي جنگ]] ۾ پوئتي ڌڪيو ويو.

ڪيترين ڪارخانن ۽ حڪومت جي وڏي حصي کي شهر مان منتقل ڪيو ويو، ۽ 20 آڪٽوبر کان ماسڪو کي گهيري هيٺ آيل شهر قرار ڏنو ويو. باقي رهواسين ٽينڪ مخالف دفاعي مورچا ٺاهيا ۽ انهن تي پهرو ڏنو، جڏهن ته شهر تي هوائي بمباري جاري رهي. 1 مئي 1944ع تي ”ماسڪو جي بچاءَ لاءِ“ تمغو قائم ڪيو ويو، ۽ 1947ع ۾ ”ماسڪو جي 800هين ورسيءَ جي ياد ۾“ ٻيو تمغو جاري ڪيو ويو. جنگ دوران جرمن ۽ سوويت جاني نقصان بابت اختلاف موجود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف ماخذ جدا جدا انگ ڏين ٿا. 30 سيپٽمبر 1941ع کان 7 جنوري 1942ع تائين [[ويرماخت]] جا ڪُل نقصان لڳ ڀڳ 248,000 کان 400,000 ۽ ڳاڙهي فوج جا نقصان 650,000 کان 1,280,000 جي وچ ۾ ٻڌايا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Battle of Moscow |encyclopedia=Moscow Encyclopedia |publisher=Great Russian Encyclopedia |location=Moscow |year=1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Battle of Moscow 1941–42 |encyclopedia=Great Soviet Encyclopedia |location=Moscow |year=1973–1978}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Erickson |first=John |title=Barbarossa: The Axis and the Allies |at=table 12.4}}&lt;/ref&gt;

{{External media
| video1 = [https://www.youtube.com/ اسٽالن جو ماسڪو، 1953ع]
}}

جنگ کان پوءِ وارن ورهين ۾ رهائش جو وڏو بحران پيدا ٿيو، جنهن کي گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن جي ايجاد سان حل ڪيو ويو. اهڙيون 11,000 کان وڌيڪ معياري ۽ اڳواٽ تيار ڪيل رهائشي عمارتون موجود آهن، جن ۾ ماسڪو جي آباديءَ جو وڏو حصو رهي ٿو؛ انهيءَ ڪري ماسڪو گهڻ ماڙ عمارتن جي انگ ۾ ٻين شهرن کان گهڻو اڳتي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Skyline Ranking |website=Emporis |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106000000/http://www.emporis.com/statistics/skyline-ranking |archive-date=6 November 2012}}&lt;/ref&gt; انهن فليٽن جا حصا ڪارخاني ۾ تيار ۽ ڪجهه حد تائين سينگاريا ويندا هئا، پوءِ کين کڻي هڪ ٻئي مٿان رکي اوچين عمارتن ۾ جوڙيو ويندو هو. سوويت دور جي مشهور مزاحيه فلم ''[[قسمت جي ستم ظريفي]]'' هن اڏاوتي طريقي تي طنز ڪري ٿي.

[[زيلينوگراڊ]] شهر 1958ع ۾ شهر جي مرڪز کان 37 ڪلوميٽر (23 ميل) اتر-اولهه طرف، [[ليننگراڊسڪوئي شوسي]] ڀرسان اڏيو ويو ۽ پوءِ ماسڪو جي انتظامي اوڪروگن مان هڪ طور شامل ڪيو ويو. [[ماسڪو رياستي يونيورسٽي]] 1953ع ۾ [[اسپيرو هلز]] واري پنهنجي نئين ڪيمپس ڏانهن منتقل ٿي.

[[File:Stalin's funeral.jpg|thumb|1953ع ۾ اسٽالن جي جنازو]]

[[File:Stalin's funeral procession on Okhotny Ryad.jpg|thumb|1953ع ۾ اسٽالن جي جنازي جو جلوس]]

1959ع ۾ [[نيڪيتا خروشچوف]] پنهنجي مذهب مخالف مهم شروع ڪئي. 1959ع ۾ ماسڪو ۾ هلندڙ پنجاهه گرجاگهرن مان ٽيهه بند ڪيا ويا ۽ ڇهه ڊاهي پٽ ڪيا ويا. 8 مئي 1965ع تي ٻي عالمي جنگ ۾ سوڀ جي 20هين ورسيءَ جي موقعي تي ماسڪو کي [[هيرو شهر]] جو لقب ڏنو ويو.

[[ماسڪو رنگ روڊ]]، جنهن کي ايم ڪي اي ڊي چيو وڃي ٿو، 1961ع ۾ کوليو ويو. ان ۾ شهر جي سرحدن سان گڏ 109 ڪلوميٽر (68 ميل) ڊگهيون چار لينون هيون. ايم ڪي اي ڊي 1980ع واري ڏهاڪي تائين ماسڪو جي انتظامي سرحد پڻ رهيو، جڏهن رنگ روڊ کان ٻاهرين مضافاتي علائقن کي شهر ۾ شامل ڪيو ويو.

1980ع ۾ ماسڪو [[1980ع سمر اولمپڪس]] جي ميزباني ڪئي، جن جو آمريڪا ۽ ٻين اولهه ملڪن [[1979ع ۾ افغانستان تي سوويت حملي]] سبب بائيڪاٽ ڪيو. 1991ع ۾ ماسڪو انهن قدامت پسند ڪميونسٽن جي [[1991ع جي سوويت بغاوت جي ڪوشش]] جو مرڪز بڻيو، جيڪي [[ميخائيل گورباچوف]] جي آزاد خيال سڌارن جا مخالف هئا.

=== 1991ع–هاڻوڪو دور ===

1991ع ۾ جڏهن [[سوويت يونين]] ٽٽي ويو، تڏهن ماسڪو [[روسي وفاق]] جي گاديءَ جو هنڌ رهيو. ان کان پوءِ مارڪيٽ معيشت وجود ۾ آئي، جنهن جي نتيجي ۾ مغربي طرز جي پرچون واپار، خدمتن، تعميراتي انداز ۽ طرزِ زندگيءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. شهر 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران به وڌندو رهيو، ۽ ان جي آبادي 90 لک کان وڌي هڪ ڪروڙ کان مٿي پهچي وئي.

ميسن ۽ نگمتولينا جو خيال آهي ته سوويت دور جي شهري واڌ تي ضابطن سبب شهر جي واڌ ويجهه منظم ۽ پائيدار رهي، جنهن جي نمايان مثال 1935ع ۾ قائم ڪيل [[گرين بيلٽ]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Mason |first1=Robert J. |last2=Nigmatullina |first2=Liliya |title=Suburbanization and Sustainability in Metropolitan Moscow |journal=Geographical Review |year=2011 |volume=101 |issue=3 |pages=316–333}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ، جڏهن ته، گهٽ آباديءَ وارن مضافاتي علائقن ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهن ۾ گهڻ ماڙ فليٽن بدران هڪ-خانداني گهرن جي طلب وڌي وئي. 1995ع کان 1997ع جي وچ ۾ [[ايم ڪي اي ڊي]] رنگ روڊ کي چار لينن مان وڌائي ڏهه لينون ڪيو ويو.

ڊسمبر 2002ع ۾ [[بولوار دمتريا دونسڪوگو]] ماسڪو ميٽرو جي پهرين اسٽيشن بڻجي، جيڪا ايم ڪي اي ڊي جي حدن کان ٻاهر کولِي وئي. اوڻويهين صديءَ جي [[گارڊن رنگ]] ۽ سوويت دور جي ٻاهرئين رنگ روڊ جي وچ ۾ واقع [[ٽيون رنگ روڊ]] 2004ع ۾ مڪمل ٿيو. گرين بيلٽ آهستي آهستي ٽٽندو ويو ۽ ان جي ڪنارن تي نوان سيٽلائيٽ شهر وجود ۾ اچڻ لڳا. اونهاري جون رهائشگاهون (ڊاچا) سڄي سال رهائش لاءِ استعمال ٿيڻ لڳيون، ۽ گاڏين جي وڌندڙ تعداد سبب ٽرئفڪ جو سخت دٻاءُ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=City of the future: Moscow gets a much-needed makeover |publisher=RBTH |date=4 November 2016 |archive-date=24 May 2018 |access-date=23 May 2018}}&lt;/ref&gt;

اسٽالن جي دور ۾ ڊاهيل ڪيترائي پراڻا گرجاگهر ۽ تعميراتي ورثي جون ٻيون عمارتون ٻيهر تعمير ڪيون ويون، جن ۾ [[نجات ڏيندڙ مسيح جو ديول]] به شامل آهي. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ ماسڪو جي انتظاميا ڪيترائي ڊگهي مدي وارا منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ ''[[موجا اوليتسا]]'' (منهنجي گهٽي) شهري نئين سر ترقيءَ وارو پروگرام&lt;ref&gt;{{cite news |last=Leslie |first=Chris |title=The wrecking ball swings at Moscow – a photo essay |work=The Guardian |date=31 October 2017 |archive-date=28 February 2019 |access-date=27 January 2019}}&lt;/ref&gt; ۽ رهائشي علائقن جي نئين سر تعمير جو منصوبو شامل آهن.

1 جولاءِ 2012ع تي [[ماسڪو اوبلاست]] جي ڏکڻ-اولهه وارن علائقن کي شامل ڪرڻ سان گاديءَ واري شهر جي ايراضي 1,091 چورس ڪلوميٽرن مان وڌي 2,511 چورس ڪلوميٽر ٿي وئي، جنهن سان ماسڪو ايراضيءَ جي لحاظ کان يورپ جي سڀ کان وڏي شهر بڻجي ويو؛ ان سان گڏ شهر جي آبادي ۾ به 233,000 ماڻهن جو اضافو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Expansion of Moscow borders to help it develop harmonically: mayor |publisher=ITAR-TASS |date=1 July 2012 |archive-date=13 November 2013 |access-date=9 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Moscow city government official site |website=Mos.ru |archive-date=20 July 2014 |access-date=9 July 2014}}&lt;/ref&gt; شامل ڪيل علائقي کي سرڪاري طور '''[[نئين ماسڪو]]''' ({{lang|ru|نووايا ماسڪوا}}) جو نالو ڏنو ويو.

== جاگرافي ==

=== جاگرافيائي بيهڪ ===

ماسڪو [[ماسڪوا درياهه]] جي ڪنارن تي واقع آهي، جيڪو مرڪزي روس ۾ [[اوڀر يورپي ميدان]] مان لڳ ڀڳ 500 ڪلوميٽر (311 ميل) کان وڌيڪ وهندو آهي ۽ ٻيلن ۽ ٻيلو-اسٽيپي علائقي جي قدرتي سرحد کان گهڻو پري ناهي. شهر جي حدن اندر درياهه ۽ ان جي واهن تي 49 پلون ٺهيل آهن. [[سڄي روسي نمائش مرڪز]] (VVC)، جتي ماسڪو جي مکيه موسمياتي اسٽيشن واقع آهي، اتي شهر جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان 156 ميٽر (512 فوٽ) آهي. [[ٽيپلوستان اوچائيون]] شهر جو سڀ کان اوچو هنڌ آهي، جنهن جي اوچائي 255 ميٽر (837 فوٽ) آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.darwinmuseum.ru/
|title=Памятник природы &quot;Высшая точка Москвы – 255 м над уровнем моря (Теплый Стан)&quot;
|website=Darwin Museum
|language=ru
|archive-url=https://web.archive.org/web/20070825000000/http://www.darwin.museum.ru/
|archive-date=25 August 2007
|access-date=29 April 2009
}}&lt;/ref&gt; ماسڪو شهر جي ويڪر (ايم ڪي اي ڊي کي شامل ڪرڻ کان سواءِ) اولهه کان اوڀر تائين 39.7 ڪلوميٽر (24.7 ميل) ۽ ڊيگهه اتر کان ڏکڻ تائين 51.8 ڪلوميٽر (32.2 ميل) آهي.

=== وقت ===
{{Main|ماسڪو وقت}}

ماسڪو ان وقت واري علائقي لاءِ حوالياتي شهر آهي، جيڪو يورپي روس جي اڪثر حصي، [[بيلاروس]] ۽ [[ڪريميه جي جمهوريه]] ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. اهي علائقا عالمي معيارن موجب ''ماسڪو معياري وقت'' (MSK، {{lang|ru|МСК}}) تي هلن ٿا، جيڪو [[يو ٽي سي]] کان ٽي ڪلاڪ اڳتي (UTC+3) آهي. هاڻي اونهاري واري وقت (Daylight Saving Time) تي عمل نٿو ڪيو وڃي. جاگرافيائي ڊگھائيءَ موجب، ماسڪو ۾ سج جو اوسط منجهند جو وقت تقريباً 12:30 وڳي ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.timeanddate.com/worldclock/russia/moscow
|title=Time in Moscow, Russia
|website=Time and Date
|archive-url=https://web.archive.org/web/20180401000000/https://www.timeanddate.com/worldclock/russia/moscow
|archive-date=1 April 2018
|access-date=31 March 2018
}}&lt;/ref&gt;

=== آبهوا ===
{{Main|ماسڪو جي آبهوا}}

[[File:Moscow, VDNKh, Central Alley after rain (30580970263).jpg|thumb|مينهن کان پوءِ وي ڊي اين خيخا]]

ماسڪو ۾ [[مرطوب بَرِاعظمي آبهوا]] (ڪوپن درجابندي: ''Dfb'') آهي، جنهن ۾ ڊگها ۽ ٿڌا (جيتوڻيڪ روسي معيار موجب اوسط) سيارا هوندا آهن، جيڪي عام طور نومبر جي وچ کان مارچ جي آخر تائين رهندا آهن، جڏهن ته اونهارا گرم هوندا آهن. ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي موجود وڌيڪ سخت برِاعظمي آبهوا وارا علائقا، جهڙوڪ اوڀر ڪينيڊا يا سائبيريا جا ڪجهه حصا، ماسڪو جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ ٿڌا سيارا رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سمنڊ کان گهڻو پري هجڻ باوجود ائٽلانٽڪ سمنڊ جو اثر اڃا تائين ڪجهه حد تائين موجود آهي.{{cn}} موسم ۾ وڏي تبديلي اچي سگهي ٿي؛ سياري ۾ گرمي پد شهر اندر −25 °س (−13 °ف) ۽ مضافات ۾ −30 °س (−22 °ف) کان وٺي 5 °س (41 °ف) کان مٿي تائين پهچي سگهي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ اهو 10 کان 35 °س (50 کان 95 °ف) جي وچ ۾ رهي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.pogoda.ru.net/climate/27612.htm
|title=Погода и Климат – Климатический монитор: погода в Москве
|website=Pogoda.ru.net
|language=ru
|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114000000/http://www.pogoda.ru.net/
|archive-date=14 November 2012
|access-date=12 March 2013
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Moscow Petrovsky Palace after reconstruction (2012) 01.jpg|thumb|سياري ۾ ليننگراڊسڪي ايونيو تي پيٽروفسڪي محل]]

جون، جولاءِ ۽ آگسٽ جي گرم مهينن ۾ عام طور وڌ ۾ وڌ گرمي پد آرامده 20 کان 26 °س (68 کان 79 °ف) جي وچ ۾ هوندو آهي، پر گرميءَ جي لهرن دوران، جيڪي مئي کان سيپٽمبر جي وچ ۾ اچي سگهن ٿيون، ڏينهن جو گرمي پد گهڻو ڪري 30 °س (86 °ف) کان به مٿي هليو ويندو آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهو سلسلو هڪ يا ٻه هفتا جاري رهندو آهي. سياري ۾ اوسط گرمي پد عام طور −10 °س (14 °ف) تائين لهي ويندو آهي، جيتوڻيڪ لڳ ڀڳ هر سياري ۾ اهڙا دور ايندا آهن جڏهن ڏينهن جو گرمي پد 0 °س (32 °ف) کان مٿي ٿي ويندو آهي، ۽ وري اهڙا دور به ايندا آهن جڏهن رات جو گرمي پد −20 °س (−4 °ف) کان به هيٺ لهي ويندو آهي. اهي دور عام طور هڪ يا ٻه هفتا جاري رهندا آهن. ماسڪو ۾ پوک جو موسم عام طور 156 ڏينهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 1 مئي کان 5 آڪٽوبر تائين رهندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://weatherspark.com/y/103458/Average-Weather-in-Moscow-Russia-Year-Round
|title=Average Weather in Moscow, Russia
|website=Weather Spark
|access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

وي ڊي اين خيخا واري موسمياتي اسٽيشن تي سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 38.2 °س (100.8 °ف) هو، جڏهن ته 29 جولاءِ 2010ع تي، 2010ع جي اتر اڌ گولي جي غيرمعمولي گرميءَ جي لهر دوران، ماسڪو جي مرڪز ۽ [[دوموديدووو بين الاقوامي هوائي اڏو|دوموديدووو هوائي اڏي]] تي 39.0 °س (102.2 °ف) رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://en.rian.ru/
|title=Moscow breaks all-time heat record
|publisher=RIA Novosti
|access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt; 2007ع کان 2022ع جي وچ ۾ جنوري، مارچ، اپريل، مئي، جون، جولاءِ، آگسٽ، نومبر ۽ ڊسمبر لاءِ نوان وڌ ۾ وڌ ۽ اوسط گرمي پد رڪارڊ ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.pogoda.ru.net/
|title=Moscow sunshine statistics
|website=Pogoda.ru.net
|access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt; 1991ع کان 2020ع تائين جولاءِ جو اوسط گرمي پد 19.7 °س (67.5 °ف) رهيو. سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد جنوري 1940ع ۾ −42.1 °س (−43.8 °ف) هو. برف، جيڪا سال ۾ لڳ ڀڳ پنج مهينا موجود رهندي آهي، اڪثر آڪٽوبر جي وچ ڌاري پوڻ شروع ٿيندي آهي، نومبر جي آخر تائين برف جي چادر وڇي ويندي آهي، ۽ مارچ جي آخر ۾ ڳرندي آهي.

سراسري طور ماسڪو ۾ هر سال 1,731 ڪلاڪ سج جي روشني ملي ٿي، جيڪا ڊسمبر ۾ فقط 8 سيڪڙو کان وٺي مئي کان آگسٽ تائين 52 سيڪڙو تائين هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.weather-atlas.com/en/russia/moscow-climate
|title=Sunshine and daylight hours in Moscow
|website=Weather Atlas
|access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt; سج جي روشنيءَ ۾ هي وڏو ساليانو فرق گهڻو ڪري ڪنويڪٽو ڪڪرن جي ٺهڻ سبب هوندو آهي. سياري ۾ ائٽلانٽڪ کان ايندڙ نمي واري هوا ٿڌي برِاعظمي اندروني علائقي ۾ ڳاڙهي ٿي ويندي آهي، جنهن سبب آسمان گهڻو ڪري ڪڪرن سان ڍڪيل رهندو آهي. بهرحال، انهيءَ برِاعظمي اثر سبب ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ وارن سامونڊي شهرن، جهڙوڪ [[ايڊنبرگ]]، جي ڀيٽ ۾ اونهارا گهڻو وڌيڪ سج وارا هوندا آهن. 2004ع کان 2010ع جي وچ ۾ سراسري سج جي روشني 1,800 کان 2,000 ڪلاڪن جي وچ ۾ رهي، جڏهن ته اونهاري جي مهينن ۾ ان ۾ واڌ جو رجحان رهيو، ۽ جولاءِ 2014ع ۾ 411 ڪلاڪن (ممڪن سج جي روشنيءَ جو 79 سيڪڙو) جو رڪارڊ قائم ٿيو. ڊسمبر 2017ع رڪارڊ شروع ٿيڻ کان پوءِ ماسڪو جو سڀ کان اونداهو مهينو هو، جنهن دوران صرف ڇهه منٽ سج نڪتو.&lt;ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.pogoda.ru.net/
|title=Weather and Climate Records for Moscow
|website=Pogoda.ru.net
|access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt;
ماسڪو جي مرڪز ۾ گرمي پد اڪثر ڪري شهر جي ٻاهرين حصن ۽ ويجهن مضافات جي ڀيٽ ۾، خاص طور سياري ۾، نمايان طور وڌيڪ هوندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن ماسڪو جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ جنوري جو اوسط گرمي پد −6.2 °س (20.8 °ف) هجي، ته مضافات ۾ اهو لڳ ڀڳ −8.3 °س (17.1 °ف) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://meteoinfo.ru/
|title=December 2017 became darkest month in Moscow
|publisher=Hydrometeorological Centre of Russia
|access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt; سخت ٿڌين سياري جي راتين ۾ ماسڪو جي مرڪز ۽ [[ماسڪو اوبلاست]] جي ويجهن علائقن جي وچ ۾ گرمي پد جو فرق ڪڏهن ڪڏهن 10 °س (18 °ف) کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.

ماسڪو جي علائقائي آبهوا ۾ تازين تبديلين، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو اتر اڌ گولي جي وچ ويڪرائي ڦاڪ ۾ واقع آهي، کي آبهوا جي سائنسدان اڪثر [[گلوبل وارمنگ]] جي ثبوت طور پيش ڪن ٿا، جيتوڻيڪ تعريف موجب آبهوا جي تبديلي عالمي هوندي آهي، نه⁠تہ رڳو علائقائي.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://meteoinfo.ru/
|title=Climate trends in Central Russia
|access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt; اونهاري دوران شهر ۾ شديد گرمي جون لهرون بار بار ڏٺيون ويون آهن (2001ع، 2002ع، 2003ع، 2010ع، 2011ع ۽ 2021ع). مرڪزي روس جي ڏاکڻي حصي سان گڏ،&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://meteoinfo.ru/
|title=Recent warming in European Russia
|access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt;تازن سالن جي گرم اونهارن کان پوءِ شهر جي آبهوا ۾ پڻ گرم اونهاري واري درجابندي ڏانهن لاڙو پيدا ٿيو آهي. سيارا به نمايان طور نرم ٿي ويا آهن؛ مثال طور، ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جنوري جو اوسط گرمي پد −12.0 °س (10.4 °ف) هوندو هو، جڏهن ته هاڻي اهو لڳ ڀڳ −7.0 °س (19.4 °ف) آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.pogoda.ru.net/
|title=Moscow climate normals
|access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، جنوري جي آخر ۽ فيبروري جي شروعات ۾ اڪثر وڌيڪ ٿڌ پوندي آهي، ۽ سال ۾ ڪجهه راتين (2006ع، 2010ع، 2011ع، 2012ع ۽ 2013ع) دوران سخت برفباري سان گڏ گرمي پد −30.0 °س (−22.0 °ف) تائين لهي ويندو آهي.

گذريل ڏهاڪو ماسڪو ۾ موسمياتي مشاهدي جي تاريخ جو سڀ کان گرم ڏهاڪو رهيو آهي. شهر ۾ گرمي پد جي تبديلين کي هيٺين جدول ۾ ڏيکاريو ويو آهي.

=== 2002ع کان 2012ع تائين ماسڪو ۾ هوائن جي رخ جو اوسط ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
! اتر
! اتر-اوڀر
! اوڀر
! ڏکڻ-اوڀر
! ڏکڻ
! ڏکڻ-اولهه
! اولهه
! اتر-اولهه
|-
| 15٪
| 6.8٪
| 7.8٪
| 12.2٪
| 12.6٪
| 14.6٪
| 16.4٪
| 14.5٪
|}

ذريعو: ''&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://world-weather.ru/
|title=World Weather – Moscow statistics
|website=world-weather.ru
|access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== قديم حياتيات ===

ماسڪو دنيا جي انهن ٿورن شهرن مان هڪ آهي، جن جي حدن اندر عالمي اهميت وارا قديم حياتياتي (پيلينٽالاجيڪل) يادگار موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Malenkina |first1=S. Ju. |last2=Naugolnykh |first2=S. V. |year=2017 |title=Geological and historical monuments of upper streams of the Gorodnya River (Moscow, Bitsa forest) |language=ru |pages=104–120 |publisher=Media-Grand |isbn=978-5-9904241-5-9}}&lt;/ref&gt; انهن مان هڪ [[گورودنيا درياهه]] ۽ ان جون معاون نديون آهن، جن جي ڪنارن تي [[چوٿين دور]] (ڪئاٽرنري) ۽ ان کان به پراڻي [[ڪريٽيشس دور]] جون پٿريليون تهون ظاهر ٿين ٿيون. [[بولشايا گلينڪا درياهه]] جي وهڪري ڀرسان موجود [[ڪونياشين]] دور جي تهن مان ٻه-صدفي نرم جاندار ''Inoceramus kleinii'' جا فاسل ۽ زمين کوٽيندڙ جانورن جي نلين جهڙا نشان مليا، جن کي 2017ع ۾ نئين آئخنو نوع ''اسڪوليٿوس گوروڊنينسس'' طور بيان ڪيو ويو. [[البين]] دور جي تهن مان ''ڊپلوڪريٽريشن''، ''پلينولائٽز''، ''اسڪوليٿوس'' ۽ ممڪن طور ''اوفيومورفا'' نالي آئخنو جنس پڻ مليون آهن. [[بولشايا گلينڪا درياهه]] جي چوٿين دور وارين تهن مان [[قديم پٿر وارو دور|قديم پٿر واري دور]] جا چقمقي اوزار پڻ هٿ آيا آهن.

1878ع ۾ قديم حياتيات جي ماهر [[هيرمان ٽرائوٽشولڊ]]، [[منيونيڪي]] ڳوٺ جي ويجهو، جيڪو بعد ۾ ماسڪو جو حصو بڻيو، هڪ [[آئڪٿيوسار]] جي کاٻي ترڻ واري عضو (فلپر) کي دريافت ڪيو. 2014ع ۾ ان جانور کي سندس دريافت ڪندڙ جي نالي پٺيان ''اُنڊوروسورس ٽرائوٽشولڊي'' نالو ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Arkhangelsky |first1=M. S. |last2=Zverkov |first2=N. G. |year=2014 |title=On a new ichthyosaur of the genus Undorosaurus |journal=Proceedings of the Zoological Institute RAS |volume=318 |issue=3 |pages=187–196 |doi=10.31610/trudyzin/2014.318.3.187}}&lt;/ref&gt; ٽرائوٽشولڊ انهن تهن جي عمر، جن مان اهو فاسل مليو، [[ڪميريجئين]] قرار ڏني هئي، پر جديد تحقيق موجب اهي [[جوراسڪ دور]] جي [[ٽٿونين]] مرحلي ۾ ٺهيون هيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Arkhangelsky |first1=M. S. |last2=Zverkov |first2=N. G. |year=2014 |title=On a new ichthyosaur of the genus Undorosaurus |journal=Proceedings of the Zoological Institute RAS |volume=318 |issue=3 |pages=187–196 |doi=10.31610/trudyzin/2014.318.3.187}}&lt;/ref&gt;
ماسڪو جي تهن مان [[البين]] دور جا [[فورامينيفيرا]] ۽ [[ايمونائيٽ]] پڻ مليا آهن.
مختلف جاندارن جا فاسل ماسڪو جي عجائب گهرن ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن، جن ۾ [[اورلوف قديم حياتيات عجائب گهر]] ۽ [[ورناڊسڪي رياستي ارضياتي عجائب گهر]] شامل آهن.

== آباديءَ جا انگ اکر ==

=== آبادي ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ تاريخي آبادي
! سال
! آبادي
! تبديلي
|-
| 1897
| 1,038,625
| —
|-
| 1926
| 1,995,252
| +92.1%
|-
| 1939
| 4,141,633
| +107.6%
|-
| 1959
| 5,045,905
| +21.8%
|-
| 1970
| 6,941,961
| +37.6%
|-
| 1979
| 7,830,509
| +12.8%
|-
| 1989
| 8,769,117
| +12.0%
|-
| 2002
| 10,382,754
| +18.4%
|-
| 2010
| 11,503,501
| +10.8%
|-
| 2021
| 13,010,112
| +13.1%
|}
&lt;small&gt;انتظامي حدن ۾ تبديلين سبب آباديءَ جي انگن تي اثر پئجي سگهي ٿو.&lt;/small&gt;

ذريعو: مردم شماريون.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.demoscope.ru/
|title=Urban population of the union (USSR) republics, and their territorial division
|work=Demoscope Weekly
|access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://rosstat.gov.ru/
 |title=All-Russian Population Census 2002
 |publisher=Rosstat
 |access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

2021ع جي روسي مردم شماري موجب، ماسڪو جي آبادي 13,010,112 هئي، جيڪا 2010ع جي روسي مردم شماري ۾ 11,503,501 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://rosstat.gov.ru/
 |title=Всероссийская перепись населения 2010 года
 |publisher=Rosstat
 |language=ru
 |access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt;
[[File:Life expectancy in Russian subject -Moscow -ru.png|thumb|1990ع کان ڄمڻ وقت متوقع عمر، مردن ۽ عورتن جي فرق سان. 2019ع کان پوءِ متوقع عمر ۾ گهٽتائي آئي.]]

=== نسلي گروهه ===
{{See also|ماسڪو ۾ نسلي گروهه}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ماسڪو جي نسلي جوڙجڪ
! نسلي گروهه
! 2021ع
! ٪
|-
| روسي
| 9,074,375
| 69.7%
|-
| تاتار
| 84,373
| 0.6%
|-
| آرمينيائي
| 68,018
| 0.5%
|-
| يوڪريني
| 58,788
| 0.5%
|-
| آذربائيجاني
| 37,259
| 0.3%
|-
| ازبڪ
| 29,526
| 0.2%
|-
| يهودي
| 28,014
| 0.2%
|-
| جارجيائي
| 26,222
| 0.2%
|-
| تاجڪ
| 22,783
| 0.2%
|-
| بيلاروسي
| 17,632
| 0.1%
|-
| ڪرغيز
| 16,858
| 0.1%
|-
| ٻيا
| 595,543
| 4.6%
|-
| نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي
| 2,950,721
| 22.7%
|-
! ڪل
! 13,010,112
! 100%
|}

2021ع جي مردم شماري موجب، ماسڪو جو سڀ کان وڏو نسلي گروهه [[روسي ماڻهو|روسي]] آهن، جيڪي شهر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آهن. انهن کان پوءِ [[تاتار]]، [[آرمينيائي]]، [[يوڪريني]]، [[آذربائيجاني]]، [[ازبڪ]]، [[يهودي]]، [[جارجيائي]]، [[تاجڪ]]، [[بيلاروسي]] ۽ [[ڪرغيز]] برادريون رهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul
 |title=2021 Russian Census: National composition
 |publisher=Rosstat
 |access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

2021ع جي مردم شماري دوران 2,950,721 ماڻهن (22.7٪) پنهنجي نسلي سڃاڻپ ظاهر نه ڪئي. ماهرن جو اندازو آهي ته هن گروهه ۾ مختلف نسلن جو تناسب تقريباً ساڳيو آهي، جيڪو نسلي سڃاڻپ ظاهر ڪندڙ آباديءَ ۾ ڏٺو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul
 |title=National composition of the population, 2021 Census
 |publisher=Rosstat
 |access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

== مذهب ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ style=&quot;font-size:110%; font-weight:bold;&quot; | '''2020ع ۾ ماسڪو جي مذهبي جوڙجڪ'''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fom.ru/TSennosti/14494
 |title=Об оскорблении религиозных чувств
 |language=ru
 |publisher=Фонд Общественное Мнение (FOM)
 |date=17 November 2020
 |archive-date=20 April 2021
 |access-date=21 April 2021
}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#4F81BD; color:white;&quot; | مذهب
! style=&quot;background:#4F81BD; color:white; text-align:center;&quot; | حصو
|-
| style=&quot;background:#F8F4FF;&quot; | [[روسي آرٿوڊوڪس چرچ|روسي آرٿوڊوڪس عيسائيت]]
| style=&quot;background:#F8F4FF; text-align:center;&quot; | '''55٪'''
|-
| style=&quot;background:#F2F2F2;&quot; | لامذهبيت ۽ الحاد
| style=&quot;background:#F2F2F2; text-align:center;&quot; | '''28٪'''
|-
| style=&quot;background:#F2FFF2;&quot; | [[اسلام]]
| style=&quot;background:#F2FFF2; text-align:center;&quot; | '''8٪'''
|-
| style=&quot;background:#FFF5F5;&quot; | ٻيا مذهب
| style=&quot;background:#FFF5F5; text-align:center;&quot; | '''3٪'''
|-
| style=&quot;background:#F2FBFF;&quot; | ٻيا عيسائي
| style=&quot;background:#F2FBFF; text-align:center;&quot; | '''2٪'''
|-
| style=&quot;background:#F5F5F5;&quot; | ظاهر نه ڪيو
| style=&quot;background:#F5F5F5; text-align:center;&quot; | '''4٪'''
|}

{{Multiple image
| total_width = 300
| direction = vertical
| image1 = Moscow July 2011-6a.jpg
| caption1 = [[نجات ڏيندڙ مسيح جو ديول]]
| image2 = Moscow Immaculate Conception Church asv2019-06 img1.jpg
| caption2 = [[پاڪ مريم جي بي داغ حمل وارو ديول]]
| image3 = Московская хоральная синагога.jpg
| caption3 = [[ماسڪو ڪورل عبادت خانو]]
| image4 = Moscow Cathedral Mosque 01-2016.jpg
| caption4 = [[ماسڪو جامع مسجد]]
| footer = کاٻي کان شروع ڪري گھڙيال جي سُئيءَ جي رخ ۾: [[نجات ڏيندڙ مسيح جو ديول]]، جيڪو سوويت دور ۾ ڊاهيو ويو ۽ 1990ع کان 2000ع جي وچ ۾ ٻيهر تعمير ڪيو ويو؛ [[پاڪ مريم جي بي داغ حمل وارو ديول]]؛ [[ماسڪو جامع مسجد]]؛ ۽ [[ماسڪو ڪورل عبادت خانو]].
}}

عيسائي، شهر جي آباديءَ جي اڪثريت تي مشتمل آهن، جن مان گهڻا [[روسي آرٿوڊوڪس چرچ]] سان لاڳاپيل آهن. [[ماسڪو جو پادرياعظم]] (Patriarch of Moscow) چرچ جو سربراهه هوندو آهي ۽ سندس رهائش [[دانيلوف خانقاهه]] ۾ آهي. 1917ع کان اڳ ماسڪو کي ''&quot;40 ڀيرا 40 گرجاگهرن وارو شهر&quot;'' سڏيو ويندو هو. ماسڪو، [[اوڀر آرٿوڊوڪس عيسائيت]] جو روسي مرڪز آهي، جيڪا ملڪ جو روايتي مذهب رهي آهي.

ماسڪو ۾ عمل هيٺ ٻين مذهبن ۾ [[ٻڌ ڌرم]]، [[هندومت]]، [[اسلام]]، [[يهوديت]]، [[يزيديت]] ۽ [[روڊنووري]] شامل آهن. ماسڪو جي مفتي ڪائونسل موجب، 2010ع ۾ شهر جي 10.5 ملين آباديءَ مان لڳ ڀڳ 1.5 ملين ماڻهو مسلمان هئا.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kireev |first=Maxim |title=Planned Mosque Sparks Controversy in Russia |work=Der Spiegel |archive-date=10 April 2012 |access-date=8 February 2011}}&lt;/ref&gt; شهر ۾ چار مسجدون موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Moodley |first=Kiran |title=Eid al-Fitr 2015: Drone shows huge crowds celebrating the end of Ramadan in Moscow |work=The Independent |archive-date=25 September 2015 |access-date=12 February 2016}}&lt;/ref&gt;

== شهر جو منظر ==

{{See also|ماسڪو ۾ سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست}}

=== تعميراتي فن ===

[[File:Moscow State Historical Museum Red Square.jpg|thumb|[[رياستي تاريخي عجائب گهر]]، نيو-روسي تعميراتي طرز جو هڪ مثال.]]

[[File:Moscow July 2011-6a.jpg|thumb|[[نجات ڏيندڙ مسيح جو ديول]]، نيو-بازنطيني تعميراتي طرز جو هڪ مثال.]]

ماسڪو پنهنجي تعميراتي فن جي ڪري عالمي شهرت رکي ٿو. هتي [[سينٽ بيسل جو ديول]] پنهنجي خوبصورت بصر نما گنبذن سان گڏ، [[نجات ڏيندڙ مسيح جو ديول]] ۽ [[ست ڀينرون (ماسڪو)|ست ڀينرون]] جهڙيون مشهور عمارتون موجود آهن. پهريون [[ماسڪو ڪرملن|ڪرملن]] ٻارهين صديءَ جي وچ ڌاري تعمير ڪيو ويو.

وچئين دور جي ماسڪو جي رٿابندي مرڪز جي چوڌاري گول ديوارن ۽ انهن کي ڪٽيندڙ شعاعي رستن تي ٻڌل هئي. هي ترتيب، گڏوگڏ ماسڪو جا درياهه، ايندڙ صدين دوران شهر جي بناوت کي شڪل ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

ڪرملن کي پندرهين صديءَ ۾ ٻيهر تعمير ڪيو ويو. ان جا برج ۽ ڪيئي گرجاگهر اطالوي معمارن تعمير ڪيا، جنهن سبب شهر ۾ نشاةِ ثانيه (رينيسانس) جي تعميراتي طرز جو اثر نمايان ٿيو. پندرهين صديءَ جي آخر کان شهر کي پٿر جي اڏاوتن، جهڙوڪ خانقاهن، محلن، ديوارن، برجن ۽ گرجاگهرن سان سينگاريو ويو.

اٺارهين صديءَ تائين شهر جي ظاهري صورت گهڻي تبديل نه ٿي هئي. گهر اڪثر صنوبر ۽ اسپروس جي ڪاٺ مان ٺهيل هوندا هئا، جن جون ڇتيون يا ته گاهه سان پلستر ٿيل هونديون هيون يا برچ جي وڻ جي ڇوڏن سان ڍڪيل هونديون هيون. اٺارهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ماسڪو جي ٻيهر تعمير، لڳاتار لڳندڙ باهن ۽ امير طبقي جي وڌندڙ ضرورتن سبب ضروري بڻجي وئي. نتيجي طور ڪاٺ جي گهڻي ڀاڱي شهر کي طبقاتي (Classical) طرز جي عمارتن سان تبديل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schmidt |first=Albert J. |year=1989 |title=The Architecture and Planning of Classical Moscow: A Cultural History |publisher=American Philosophical Society |pages=5–25}}&lt;/ref&gt;

پنهنجي تعميراتي تاريخ جي وڏي حصي دوران ماسڪو تي آرٿوڊوڪس گرجاگهرن جو غلبو رهيو. بهرحال، سوويت دور ۾، خاص طور [[جوزف اسٽالن]] جي ماسڪو کي &quot;جديد&quot; بڻائڻ واري وڏي منصوبي سبب، شهر جي مجموعي شڪل ۾ بنيادي تبديلي آئي. اسٽالن جي رٿائن ۾ ويڪرا شاهراهه ۽ رستا شامل هئا، جن مان ڪجهه ڏهن کان وڌيڪ لينن وارا هئا. جيتوڻيڪ انهن شهر اندر آمدرفت کي تمام گهڻو آسان بڻايو، پر انهن جي تعمير لاءِ ڪيترين ئي تاريخي عمارتن ۽ پاڙن کي ڊاهي ڇڏيو ويو. اسٽالن جي ڊاهڻ واري مهم جو هڪ مشهور شڪار [[سوخاريوف ٽاور]] هو، جيڪو ڊگهي عرصي تائين شهر جي علامت رهيو، ان سان گڏ ڪيترائي محل ۽ واپاري عمارتون پڻ ختم ڪيون ويون. گهري سيڪيولر رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻجڻ سبب مذهبي اهميت رکندڙ عمارتون خاص طور تي ڊاهڻ جو نشانو بڻيون. شهر جا ڪيترائي گرجاگهر، جيڪي ماسڪو جي قديم ترين ۽ نمايان عمارتن مان هئا، تباهه ڪيا ويا؛ انهن مان مشهور مثال [[قازان جو ديول]] ۽ [[نجات ڏيندڙ مسيح جو ديول]] آهن. 1990ع واري ڏهاڪي دوران انهن ٻنهي کي ٻيهر تعمير ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترائي ننڍا گرجاگهر هميشه لاءِ ختم ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Khazanov |first=Anatoly M. |year=1998 |title=Urban Planning and Architectural Change in Moscow |journal=City &amp; Society |volume=10 |pages=269–314 |doi=10.1525/city.1998.10.1.269}}&lt;/ref&gt;

[[File:GUM department store.jpg|thumb|[[گم ڊپارٽمينٽ اسٽور]]، جيڪو [[ريڊ اسڪوائر]] ڏانهن سامهون آهي.]]

[[File:Ostankino Tower.jpg|thumb|[[اوستانڪينو ٽاور]]، يورپ جي سڀ کان اوچي آزاد بيٺل اڏاوت ۽ دنيا جي اٺين سڀ کان اوچي آزاد بيٺل اڏاوت.]]

جڏهن ته اسٽالن جي پوئين دور ۾ تخليقيت ۽ تعميراتي جدت تي پابنديون لڳايون ويون، انقلابي دور کان پوءِ جي شروعاتي سالن ۾ شهر ۾ ڪيترين ئي نون ۽ انقلابي طرز جي عمارتن جي تعمير ٿي. خاص طور تي وي ڪي ايڇ يو ٽي اي ايم اي ايس (VKHUTEMAS) سان لاڳاپيل تعميراتي ماهر نمايان رهيا، جن [[لينن جو مقبرو]] جهڙيون مشهور عمارتون تخليق ڪيون. ٻيو مشهور معمار [[ولاديمير شوخوف]] هو، جيڪو [[شوخوف ٽاور]] جي ڪري مشهور ٿيو، جيڪو سندس ٺاهيل ڪيترن ئي هائپربولائڊ ٽاورن مان هڪ آهي. اهو 1919ع کان 1922ع جي وچ ۾ هڪ روسي نشرياتي ڪمپني لاءِ ٽرانسميشن ٽاور طور تعمير ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Memorial |publisher=Melnikov Institute}}&lt;/ref&gt; شوخوف ابتدائي سوويت روس جي تعميراتيت (Constructivism) واري طرز تي پڻ گهرو اثر ڇڏيو. هن وسيع ۽ ڊگها واپاري گيلريون تيار ڪيون، جن مان سڀ کان مشهور [[گم ڊپارٽمينٽ اسٽور]] آهي، جيڪو [[ريڊ اسڪوائر]] تي واقع آهي ۽ جديد ڌاتوءَ ۽ شيشي جي محرابي ڇتين سان ڍڪيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Memorial |publisher=Melnikov Institute}}&lt;/ref&gt;
[[File:Radisson Royal Hotel (Hotel Ukraina).jpg|thumb|[[هوٽل يوڪرائنا]]، جيڪا [[ست ڀينرون (ماسڪو)|ست ڀينرن]] مان هڪ آهي، يورپ جي سڀ کان اوچي هوٽلن مان هڪ ۽ دنيا جي به اوچين هوٽلن مان هڪ آهي.]]

[[File:Zhivopisny bridge.jpg|thumb|[[ژوووپسنِي پل]]، يورپ جي سڀ کان اوچي ڪيبل-اسٽيڊ پل.]]

شايد اسٽالن جي دور جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل تعميراتي وراثت نام نهاد [[ست ڀينرون (ماسڪو)|ست ڀينرون]] آهن، جيڪي شهر ۾ ڪرملن کان لڳ ڀڳ هڪجهڙي مفاصلي تي پکڙيل ست وڏيون فلڪ بوس عمارتون آهن. ماسڪو جي آسماني منظر جي سڃاڻپ بڻيل انهن جي شاندار بناوت بابت چيو وڃي ٿو ته اها نيويارڪ جي [[مينهيٽن ميونسپل بلڊنگ]] کان متاثر هئي، جڏهن ته انهن جي نفيس ٻاهرين بناوت ۽ وڏي مرڪزي مناري واري طرز کي &quot;اسٽالن طرز جي گوٿڪ تعمير&quot; سڏيو ويو آهي. شهر جي گهڻن اوچن هنڌن تان اهي سڀئي ست عمارتون ڏسي سگهجن ٿيون. اهي مرڪزي ماسڪو جي سڀ کان اوچين اڏاوتن مان آهن، سواءِ [[اوستانڪينو ٽاور]] جي، جيڪو 1967ع ۾ مڪمل ٿيڻ وقت دنيا جي سڀ کان اوچي آزاد بيٺل زميني اڏاوت هو، ۽ اڄ به دنيا جي ٻاهترين (72هين) سڀ کان اوچي اڏاوت طور شمار ٿئي ٿو، جنهن جي ڀيٽ [[برج خليفا]] (دبئي)، [[تائيپي 101]] (تائيوان) ۽ [[سي اين ٽاور]] (ٽورانٽو) جهڙين مشهور اڏاوتن سان ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;[[دنيا جي اوچي ترين عمارتن جي فھرست ]]&lt;/ref&gt;

سوويت حڪومت جي هر خاندان کي رهائش فراهم ڪرڻ واري مقصد ۽ ماسڪو جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان ٿيندڙ واڌ سبب، وڏي پيماني تي وڏا ۽ هڪجهڙي طرز جا رهائشي بلاڪ تعمير ڪيا ويا. انهن مان گهڻا اسٽالن کان پوءِ واري دور سان تعلق رکن ٿا، ۽ انهن جي تعميراتي طرز جا نالا اڪثر ان وقت جي حڪمرانن جي نالن تي رکيا ويا آهن، جهڙوڪ بريژنيف، خروشيڦ وغيره. انهن مان گهڻيون عمارتون مناسب سار سنڀال کان محروم آهن.

جيتوڻيڪ شهر ۾ اڃا تائين ڪي پنج ماڙ رهائشي عمارتون موجود آهن، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان اڳ تعمير ڪيون ويون هيون، پر ان کان پوءِ تعمير ٿيل رهائشي عمارتون عام طور گهٽ ۾ گهٽ نَوَ ماڙيون آهن ۽ انهن ۾ لفٽون پڻ موجود آهن. اندازو آهي ته ماسڪو ۾ نيويارڪ شهر جي ڀيٽ ۾ ٻه ڀيرا وڌيڪ ۽ شڪاگو جي ڀيٽ ۾ چار ڀيرا وڌيڪ لفٽون آهن. شهر جي وڏي لفٽ هلائيندڙ ادارن مان هڪ، '''موس لفٽ''' (Moslift)، وٽ لڳ ڀڳ 1500 لفٽ ميڪينڪ هر وقت تيار رهندا آهن، جيئن لفٽن ۾ ڦاٿل رهواسين کي بچائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.newyorker.com/news/news-desk/the-elevator-rescue-teams-of-moscow
 |last=McGrane
 |first=Sally
 |title=The Elevator-Rescue Teams of Moscow
 |work=The New Yorker
 |date=4 December 2012
 |access-date=22 July 2026
 }}{{مئل ڳنڍڻو|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

اسٽالن جي دور جون عمارتون، جيڪي گهڻو ڪري شهر جي مرڪزي حصي ۾ واقع آهن، تمام وڏيون ۽ شاندار آهن، ۽ انهن کي عام طور سوشلسٽ حقيقت نگاري (سوشلسٽ ريئلزم) جي اهڙن نقش و نگارن سان سينگاريو ويو آهي، جيڪي طبقاتي تعميراتي موضوعن جي نقل ڪن ٿا. ان جي باوجود، سڄي شهر ۾ پکڙيل ننڍڙا گرجاگهر، جيڪي تقريباً سڀئي مشرقي آرٿوڊوڪس آهن، شهر جي قديم ماضيءَ جون جهلڪيون پيش ڪن ٿا. [[پراڻو آربات]]، جيڪو سياحن ۾ مشهور رستو آهي ۽ ڪنهن زماني ۾ بوهيمين ثقافتي علائقي جو مرڪز هو، اڄ به ويهين صديءَ کان اڳ جون گهڻيون عمارتون محفوظ رکي ٿو. شهر جي اندرين حصي جي مکيه رستن کان هٽي ڪري موجود ڪيترين ئي عمارتن (مثال طور ٽورسڪايا گهٽي جي اسٽالن دور جي مهاڙين جي پويان) ۾ به زارشاهي دور جي وچولي طبقي جي تعميراتي طرز جون نمايان مثالون ملن ٿيون. [[اوستانڪينو محل]]، [[ڪسڪووو]]، [[اوزڪوئي]] ۽ ماسڪو جي ڀرپاسي جا ٻيا وڏا جاگيرداراڻا محل اصل ۾ زارشاهي دور جي اميرن سان واسطو رکندا هئا، جڏهن ته شهر جي اندر ۽ ٻاهر موجود ڪي خانقاھون ۽ وهار اڄ به ماسڪو وارن ۽ سياحن لاءِ کليل آهن.

[[File:Moscow International Business Center 01.jpg|thumb|[[ماسڪو بين الاقوامي واپاري مرڪز]] (MIBC)، جتي شهر ۾ پهريون ڀيرو جديد فلڪ بوس عمارتن جي تعمير جا طريقا وڏي پيماني تي اختيار ڪيا ويا.]]

شهر ۾ جديد فلڪ بوس عمارتن جي تعمير جا طريقا پهريون ڀيرو وڏي پيماني تي [[ماسڪو بين الاقوامي واپاري مرڪز]] (MIBC) جي پرجوش منصوبي سان اختيار ڪيا ويا.

شهر جي سوويت دور کان اڳ واري تعميراتي ورثي جي بهترين محفوظ مثالن کي بحال ڪرڻ جون ڪوششون جاري آهن. انهن بحال ڪيل عمارتن کي سندن نون چمڪندڙ رنگن ۽ صاف سٿرين مهاڙين جي ڪري آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو. شروعاتي سوويت اڳڀرائي واري تعميراتي فن (ايوانت-گارڊ) جا به ڪجهه مشهور مثال موجود آهن، جهڙوڪ آربات واري علائقي ۾ معمار [[ڪونسٽنٽن ميلنيڪوف]] جو گهر. بهرحال، انهن بحاليءَ جي ڪيترين ئي منصوبن تي تاريخي اصليت جو احترام نه ڪرڻ سبب تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. مهاڙي کي برقرار رکندي اندرين حصي کي نئين سر تعمير ڪرڻ واري طريقي (فيڪيڊزم) تي پڻ وڏي پيماني تي عمل ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Moscow Architecture Preservation Society}}&lt;/ref&gt;

شهر جي مرڪزي حصي ۾ موجود بعد واري دور جي دلچسپ سوويت تعميراتي نمونن کي عام طور انهن جي شاندار جسامت ۽ نيم جديد (سيمي-ماڊرنسٽ) طرز جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. انهن مان [[نووي آربات]] منصوبي کي، جنهن کي عام ڳالهه ٻولهه ۾ &quot;ماسڪو جا ڪوڙا ڏند&quot; (فالس ٽيٿ آف ماسڪو) پڻ چيو ويندو آهي، خاص شهرت حاصل آهي. هي منصوبو مرڪزي ماسڪو جي هڪ تاريخي علائقي ۾ وڏي پيماني تي تبديليءَ سبب بدنام ٿيو.

[[File:Moscow - 2025 - Borovitskaya Square, view from the Sofiyskaya Embankment.jpg|thumb|[[بوروويتسڪايا چوڪ]]، [[ولاديمير اعظم]] جو يادگار، ۽ [[پاشڪوف هائوس]].]]

گهرن جي ٻاهرين ڀتين تي لڳل يادگاري تختيون راهگيرن کي ٻڌائين ٿيون ته ڪنهن مشهور شخصيت ڪنهن زماني ۾ انهيءَ گهر ۾ رهائش اختيار ڪئي هئي. اهي تختيون گهڻو ڪري سوويت دور جي اهڙين مشهور شخصيتن جي ياد ۾ لڳايون ويون آهن، جيڪي روس کان ٻاهر گهٽ سڃاتيون وڃن ٿيون يا اڄڪلهه خود روس اندر به گهڻي شهرت نٿيون رکن، جيئن اعزاز يافته جنرل يا انقلابي اڳواڻ. شهر ۾ مشهور روسي اديبن، شاعرن، موسيقارن ۽ فنڪارن جا ڪيترائي &quot;عجائب گهر گهر&quot; پڻ موجود آهن.

ماسڪو جي آسماني منظرنامي ۾ تيزيءَ سان جديد تبديليون اچي رهيون آهن، ۽ ڪيترائي نوان فلڪ بوس ٽاور تعمير هيٺ آهن. گذريل سالن دوران شهر جي انتظاميا تي وڏي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين ئي تاريخي عمارتن کي ڊاهي ڇڏيو ويو آهي. اندازو آهي ته گذريل ڪجهه سالن دوران تاريخي ماسڪو جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو عيش عشرت واري رهائش ۽ هوٽلن لاءِ جاءِ خالي ڪرڻ خاطر ختم ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://www.newstatesman.com/
 |title=Appetite for destruction
 |work=New Statesman
 |date=29 November 2007
 |access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٻيون تاريخي عمارتون، جهڙوڪ 1930ع وارو [[ماسڪوا هوٽل]] ۽ 1913ع ۾ تعمير ٿيل [[ووينتورگ]] ڊپارٽمينٽ اسٽور، پڻ ڊاهي نئين سر تعمير ڪيون ويون، جنهن سبب انهن جي تاريخي اهميت لازمي طور گهٽجي وئي. تنقيد ڪندڙ حڪومت تي الزام لڳائين ٿا ته اها ورثي جي تحفظ بابت قانونن تي صحيح نموني عمل نٿي ڪرائي؛ گذريل ٻارهن سالن دوران يادگار حيثيت رکندڙ پنجاهه کان وڌيڪ عمارتون ڊاهي ڇڏيون ويون، جن مان ڪي سترهين صديءَ جون پڻ هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.maps-moscow.com/
 |title=Art of Russia – The third bulletin of the Moscow Architectural Preservation Society (MAPS)
 |website=Moscow Architectural Preservation Society (MAPS)
 |access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه نقاد اهو سوال پڻ اٿارين ٿا ته ڊاهيل عمارتن جي ٻيهر تعمير تي خرچ ٿيندڙ رقم، زبون حال عمارتن جي مرمت تي ڇو نه خرچ ڪئي وڃي، جن ۾ معمار [[ڪونسٽنٽن ميلنيڪوف]] جون ڪيتريون ئي تخليقون ۽ [[ماياڪوفسڪايا ميٽرو اسٽيشن]] پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2005/sep/29/architecture.russia
 |last=Close
 |first=David
 |title=Eastern blocks
 |work=The Guardian
 |date=29 September 2005
 |access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪي تنظيمون، جهڙوڪ [[ماسڪو آرڪيٽيڪچر پريزرويشن سوسائٽي]] (MAPS)،&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.maps-moscow.com/
 |title=Moscow Architecture Preservation Society
 |website=Moscow Architecture Preservation Society (MAPS)
 |access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt; انهن مسئلن ڏانهن عالمي برادريءَ جو ڌيان ڇڪائڻ جي ڪوشش ڪري رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.rferl.org/a/1077937.html
 |title=Russia: Moscow's Architectural Heritage Under Threat
 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty
 |access-date=22 July 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پارڪ ۽ مشهور ماڳ ==
{{see also|ماسڪو جي سياحتي ماڳن جي فهرست}}
[[File:Moscow's Red Square, Moscow, Russia.jpg|thumb|[[ڳاڙهو چوڪ]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن مان هڪ آهي.]]
[[ريڊ اسڪوائر]] [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=СТОЛИЦА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ В ЗЕРКАЛЕ ЦИФР, ФАКТОВ И СОБЫТИЙ |publisher=Moscow Government |language=ru}}&lt;/ref&gt;

ماسڪو ۾ 96 پارڪ ۽ 18 باغ آهن، جن ۾ چار نباتاتي باغ پڻ شامل آهن. شهر ۾ 100 چورس ڪلوميٽر (39 چورس ميل) ٻيلن کان علاوه 450 چورس ڪلوميٽر (170 چورس ميل) سرسبز علائقا موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=СТОЛИЦА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ В ЗЕРКАЛЕ ЦИФР, ФАКТОВ И СОБЫТИЙ |publisher=Moscow Government |language=ru}}&lt;/ref&gt; اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ساڳئي جسامت وارن ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ ماسڪو هڪ تمام سرسبز شهر آهي، جنهن جو هڪ سبب رهائشي عمارتن جي وچ ۾ وڻن ۽ گاهه سان ڍڪيل &quot;صحنن&quot; جي تاريخي روايت پڻ آهي. ماسڪو ۾ في شخص سراسري طور 27 چورس ميٽر (290 چورس فوٽ) پارڪ موجود آهن، جڏهن ته پيرس ۾ 6، لنڊن ۾ 7.5 ۽ نيويارڪ ۾ 8.6 چورس ميٽر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Green dress of Moscow |language=ru}}&lt;/ref&gt;

[[File:Moscow Gorky Park entrance.jpg|thumb|[[گورڪي پارڪ]]]]

[[گورڪي پارڪ]] (سرڪاري نالو: ميڪسم گورڪي جي نالي سان مرڪزي ثقافت ۽ تفريح جو پارڪ) 1928ع ۾ قائم ڪيو ويو. ان جو مکيه حصو (689,000 چورس ميٽر يا 170 ايڪڙ)، جيڪو [[ماسڪوا ندي]] جي ڪناري تي واقع آهي، کليل اسٽيج، ٻارن جي تفريحي سهولتن (جن ۾ مشاهدي وارو ڦيٿو، ٻيڙين ۽ پاڻيءَ واري سائيڪلن سان تلاءَ شامل آهن)، ناچ جا ميدان، ٽينس ڪورٽون ۽ ٻيون راندين جون سهولتون رکي ٿو. هي پارڪ [[نيسڪوچني باغ]] (408,000 چورس ميٽر يا 101 ايڪڙ) سان لڳو لڳ آهي، جيڪو ماسڪو جو سڀ کان پراڻو پارڪ ۽ اڳوڻي شاهي رهائشگاهه هو، ۽ ارڙهين صديءَ دوران ٽن جاگيرن کي گڏائي ٺاهيو ويو. هن باغ ۾ ''گرين ٿيئٽر'' موجود آهي، جيڪو يورپ جي سڀ کان وڏن کليل ايمفي ٿيئٽرن مان هڪ آهي ۽ لڳ ڀڳ 15 هزار ماڻهن جي گنجائش رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Neskuchniy Garden}}&lt;/ref&gt;

ڪيترن ئي پارڪن ۾ هڪ حصو ''ثقافت ۽ تفريح جو پارڪ'' (Park of Culture and Rest) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جيڪو اڪثر وڌيڪ قدرتي ۽ جهنگلي علائقي سان گڏ هوندو آهي. اهڙن پارڪن ۾ [[ازمائيلوووسڪي پارڪ]]، [[فيلي پارڪ]] ۽ [[سوڪولنيڪي پارڪ]] شامل آهن.

1931ع ۾ قائم ڪيل [[ازمائيلوووسڪي پارڪ]] دنيا جي سڀ کان وڏن شهري پارڪن مان هڪ آهي، ۽ ان جو مقابلو لنڊن جي [[رچمنڊ پارڪ]] سان ڪيو ويندو آهي. ان جو رقبو 15.34 چورس ڪلوميٽر (5.92 چورس ميل) آهي، جيڪو نيويارڪ جي [[سينٽرل پارڪ]] کان ڇهه ڀيرا وڏو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Green dress of Moscow |language=ru}}&lt;/ref&gt;

[[بائومان باغ]]، جيڪو سرڪاري طور 1920ع ۾ قائم ٿيو ۽ 1922ع ۾ بالشويڪ اڳواڻ [[نيڪولاءِ بائومان]] جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، ماسڪو جي قديم ترين پارڪن مان هڪ آهي. اهو اڳوڻي [[گوليتسن]] جاگير ۽ ارڙهين صديءَ جي عوامي باغ جي ماڳ تي قائم آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Vostryshev |first1=M.I. |last2=Shokarev |first2=S.Y. |title=Вся Москва от А до Я. Энциклопедия}}&lt;/ref&gt;

[[File:Novodevichy convent Moscow.jpg|thumb|[[نوووديچي وهار]] يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳن مان هڪ آهي.]]

[[سوڪولنيڪي پارڪ]]، جنهن جو نالو ماضيءَ ۾ هتي ٿيندڙ بازن سان شڪار (Falcon hunting) جي نسبت سان رکيو ويو، ماسڪو جي قديم ترين پارڪن مان هڪ آهي ۽ ان جو رقبو 6 چورس ڪلوميٽر (2.3 چورس ميل) آهي. هڪ وڏو مرڪزي چڪر، جنهن جي وچ ۾ هڪ وڏو چشمو آهي، ڀرسان برچ، ميپل ۽ ايلم جي وڻن سان ڍڪيل رستن سان گهيريل آهي. پارڪ جي تلائن کان اڳتي سائي پيچرن تي ٻڌل هڪ ڀُل ڀليان پڻ موجود آهي.

[[لوسيني اوسٽروو قومي پارڪ]] (&quot;هرڻ ٻيٽ&quot; قومي پارڪ)، جنهن جو ڪل رقبو 116 چورس ڪلوميٽرن (45 چورس ميلن) کان وڌيڪ آهي، [[سوڪولنيڪي پارڪ]] سان لڳو لڳ آهي ۽ روس جو پهريون قومي پارڪ هو. هي ڪافي حد تائين قدرتي جهنگلي علائقو آهي ۽ ان کي &quot;شهري تائيگا&quot; پڻ چيو ويندو آهي، جتي هرڻ ڏسي سگهجن ٿا.

[[File:Church in Kolomenskoye (Moscow).jpg|thumb|[[ڪولومينسڪوئي ۾ عروج جو گرجاگھر]] يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳن مان هڪ آهي.]]

1945ع ۾ قائم ڪيل [[تسيتسن مرڪزي نباتاتي باغ]]، جيڪو روسي سائنس اڪيڊمي سان لاڳاپيل آهي، يورپ جو سڀ کان وڏو نباتاتي باغ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Official Site of the Main Moscow Botanical Garden |language=ru}}&lt;/ref&gt; ان جو رقبو 3.61 چورس ڪلوميٽر (1.39 چورس ميل) آهي، جيڪو [[آل-رشيا نمائش مرڪز]] سان لڳو لڳ واقع آهي، ۽ هتي دنيا جي مختلف علائقن مان 20 هزار کان وڌيڪ ٻوٽن جي قسمن جي زندهه نمائش موجود آهي، جڏهن ته سائنسي تحقيق لاءِ هڪ ليبارٽري پڻ قائم آهي. هتي 20 هزار گلابن جي ٻوٽن وارو گلابي باغ (Rosarium)، هڪ ڊينڊراريم، ۽ بلوط جو ٻيلو پڻ موجود آهي، جتي وڻن جي سراسري عمر 100 سالن کان وڌيڪ آهي. ان کان علاوه، 5,000 چورس ميٽرن (53,820 چورس فوٽن) کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل هڪ گرين هائوس پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Green dress of Moscow |language=ru}}&lt;/ref&gt;

[[آل-رشيا نمائش مرڪز]] (Всероссийский выставочный центр)، جيڪو اڳ ۾ [[آل-يونين زرعي نمائش]] (VSKhV) ۽ بعد ۾ [[قومي معيشت جي ڪاميابين جي نمائش]] (VDNKh) جي نالي سان مشهور هو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور ان کي &quot;مستقل واپاري نمائش&quot; سڏيو وڃي ٿو، پر اهو اسٽالن دور جي يادگار طرز تعمير جي نمايان مثالن مان هڪ آهي. هن وڏي تفريحي پارڪ ۾ ڪيترائي شاندار نمائش گاهه (Pavilions) موجود آهن، جن مان هر هڪ سوويت صنعت، سائنس يا سوويت يونين جي ڪنهن جمهوريه جي نمائندگي ڪندو هو. جيتوڻيڪ 1990ع واري ڏهاڪي ۾، ۽ اڄ به جزوي طور، ان جو استعمال هڪ وڏي شاپنگ سينٽر طور ڪيو ويو (جتي گهڻا پئويلين ننڍن ڪاروبارن کي ڪرائي تي ڏنا ويا)، تنهن هوندي به هتي جا اڪثر تعميراتي يادگار محفوظ آهن، جن ۾ ٻه وڏا يادگاري چشما (''پٿر جو گل'' ۽ ''قومن جي دوستي'') ۽ 360 درجا پينورامڪ سئنيما شامل آهن. 2014ع ۾ هن پارڪ کي ٻيهر ''قومي معيشت جي ڪاميابين جي نمائش'' وارو نالو ڏنو ويو، ۽ ساڳئي سال هتي وڏي پيماني تي بحاليءَ جا ڪم پڻ شروع ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About VDNH}}&lt;/ref&gt;

1958ع ۾ قائم ڪيل [[ليلڪ پارڪ]] ۾ مستقل مجسمن جي نمائش ۽ هڪ وڏو گلابي باغ موجود آهي. ماسڪو هميشه کان سياحن لاءِ هڪ مشهور منزل رهيو آهي. شهر جي مشهور ترين سياحتي ماڳن مان [[ماسڪو ڪريملن]] ۽ [[ڳاڙهو چوڪ]] شامل آهن، جيڪي [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شمار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kremlin and Red Square, Moscow |website=UNESCO World Heritage List}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kremlin and Red Square, Moscow |website=UNESCO World Heritage List}}&lt;/ref&gt; انهن جي تعمير چوڏهين ۽ سترهين صديءَ جي وچ واري عرصي دوران ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kremlin and Red Square, Moscow |website=UNESCO World Heritage List}}&lt;/ref&gt;

1532ع ۾ تعمير ٿيل [[ڪولومينسڪوئي ۾ عروج جو گرجاگھر]] پڻ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳن مان هڪ آهي ۽ شهر جي مشهور سياحتي ڪشش مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Church of the Ascension, Kolomenskoye |website=UNESCO World Heritage List}}&lt;/ref&gt;

[[نئين ٽريتياڪوف گيلري]] جي ويجهو هڪ مجسما باغ، [[ميوزيون آرٽ پارڪ|ميوزيون]]، واقع آهي، جنهن کي اڪثر &quot;زوال پذير يادگارن جو قبرستان&quot; سڏيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي اڳوڻي [[سوويت يونين]] جا اهي مجسما رکيل آهن، جيڪي ان جي ٽٽڻ کان پوءِ پنهنجن اصل هنڌن تان هٽايا ويا هئا.

شهر جي ٻين مشهور سياحتي ماڳن ۾ [[ماسڪو چڙيا گهر]] پڻ شامل آهي، جيڪو ٻن حصن تي مشتمل هڪ حياتياتي باغ آهي. اهي ٻئي حصا ٻن ننڍين ماٿرين جي وچ ۾ واقع آهن ۽ هڪ پل وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. هتي جانورن جون لڳ ڀڳ هڪ هزار جنسون ۽ 6,500 کان وڌيڪ نمونا موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=General Information |publisher=Moscow Zoo}}&lt;/ref&gt; هر سال هڪ ڏهائي ٻه ملين (1.2 ملين کان وڌيڪ) ماڻهو هن چڙيا گهر جي سير لاءِ اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=General Information |publisher=Moscow Zoo}}&lt;/ref&gt; ماسڪو جا ڪيترائي پارڪ ۽ باغباني وارا علائقا محفوظ قدرتي ماحول قرار ڏنل آهن.

== ماسڪو جا رِنگ روڊ ==

ماسڪو جو روڊن جو نظام شهر جي مرڪز ۾ واقع [[ڪريملن]] جي چوڌاري ترتيب ڏنل آهي. اتان کان روڊ عام طور ٻاهرئين طرف پکڙجن ٿا ۽ هڪ ٻئي کي گهيريندڙ دائري نما روڊن (''رِنگن'') سان ملي وڃن ٿا.

پهريون ۽ سڀ کان اندريون وڏو رِنگ، '''بولوارنوئي ڪولتسو''' (بوليورڊ رنگ)، اُن هنڌ تي تعمير ڪيو ويو جتي اڳي سورهين صديءَ جي شهر جي ديوار موجود هئي، جيڪا ان وقت جي [[بيلي گوروڊ]] (اڇو شهر) کي گهيري بيٺي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Along the Moscow Golden Ring |publisher=Moscow, Russia Tourist Information Center}}&lt;/ref&gt; فني لحاظ کان بولوارنوئي ڪولتسو مڪمل دائرو نه آهي؛ اهو مڪمل گول شڪل اختيار نٿو ڪري، پر گهوڙي جي نعل جهڙي محرابي شڪل رکي ٿو، جيڪو [[مسيح نجات ڏيندڙ جو گرجاگھر]] کان شروع ٿي [[يائوزا ندي]] تي ختم ٿئي ٿو.

ٻيو اهم دائري نما رستو '''سادوووئي ڪولتسو''' (گارڊن رنگ) آهي، جيڪو بولوارڊ رِنگ کان ٻاهر واقع آهي. بولوارڊ رِنگ وانگر، گارڊن رِنگ پڻ سورهين صديءَ جي اُن ديوار جي رستي تي ٺهيل آهي، جيڪا ڪنهن زماني ۾ ماسڪو جي هڪ حصي کي گهيري بيٺي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Along the Moscow Golden Ring |publisher=Moscow, Russia Tourist Information Center}}&lt;/ref&gt;

[[File:ISS-38 Nighttime image of Moscow, Russia.jpg|thumb|[[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] تان 29 جنوري 2014ع تي ورتل ماسڪو جو منظر.]]

'''ٽيون رِنگ روڊ''' (ٿرڊ رنگ روڊ) 2003ع ۾ هڪ تيز رفتار شاهراهه طور مڪمل ڪيو ويو.

'''چوٿون ٽرانسپورٽ رِنگ'''، جيڪو هڪ ٻي تيز رفتار شاهراهه طور رٿيو ويو هو، 2011ع ۾ منسوخ ڪيو ويو. ان جي بدران شعاعي شاهراهن (ڪورڊل ھاء وي) جو هڪ نظام تعمير ڪيو پيو وڃي.

مٿين روڊن کان علاوه، [[ماسڪو ميٽرو]] جي '''لائين 5''' به هڪ مڪمل دائري نما ميٽرو لائين آهي (جنهن ڪري ان جو نالو '''ڪولتسووايا لينييا'''، يعني &quot;رِنگ لائين&quot;، رکيو ويو آهي). اها [[سادوووئي ڪولتسو]] ۽ ٽئين ٽرانسپورٽ رِنگ جي وچ ۾ واقع آهي.

ماسڪو ميٽرو جون ٻه جديد هڪ ٻئي سان ڳنڍيل دائري نما لائينون، شهر جا &quot;ٻه دل&quot; سڏجن ٿيون:

* '''لائين 14:''' 10 سيپٽمبر 2016ع تي [[ماسڪو سينٽرل سرڪل]]، جيڪا اڳ '''ماسڪووسڪايا اوڪروژنایا ژيليزنایا دوروگا''' نالي ريلوي هئي، کي ماسڪو ميٽرو جي لائين 14 طور شامل ڪيو ويو. هيءَ دائري نما ريلوي پهريون ڀيرو 1908ع ۾ کولِي وئي هئي. 1934ع کان 2016ع تائين اها صرف مال برداري لاءِ استعمال ٿيندي هئي، جنهن کان پوءِ ان کي مسافرن لاءِ ٻيهر کوليو ويو.

* '''لائين 11:''' ٻي دائري نما ميٽرو لائين، '''بولشايا ڪولتسووايا لينييا''' (Big Circle Line)، تعمير هيٺ آهي. ان کي 2023ع ۾ مڪمل ڪرڻ جو منصوبو هو. هن لائين جو '''ڪاخوووسڪايا–ساويولووسڪايا''' وارو اولهه حصو 2021ع جي آخر ۾ کولي ڇڏيو ويو.

ماسڪو جي اندر سڀ کان ٻاهرئين دائري نما رستو '''ماسڪو رِنگ روڊ''' آهي، جيڪو عام طور '''ايم ڪي اي ڊي''' (MKAD؛ 
Московская Кольцева Автомобильная Дорога) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هي شهر جي ثقافتي حد مقرر ڪري ٿو ۽ 1950ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو. اهو مٿانهين پل بدران زميني سطح تي ٺاهيو ويو، جنهن سبب اهو انهن روڊن لاءِ رڪاوٽ بڻجي ٿو، جيڪي ٻي صورت ۾ ان جي هيٺان گذري سگهن ها.

2012ع ۾ ماسڪو جي حدن ۾ واڌ کان اڳ، ايم ڪي اي ڊي کي عملي طور شهر جي سرحد سمجهيو ويندو هو.

ماسڪو کان ٻاهر به شهر کي گهيريندڙ ڪجهه روڊ انهيءَ دائري نما نموني تي هلن ٿا، جيڪو شهر جي اندر ڏسڻ ۾ اچي ٿو. انهن مان نمايان مثال '''بيتونڪا''' روڊ (شاهراهه A107 ۽ A108) آهن، جيڪي اصل ۾ ڪنڪريٽ جي تختن سان تعمير ڪيا ويا هئا.

ايم ڪي اي ڊي تي گذرندڙ ٽريفڪ گهٽ ڪرڻ لاءِ، ايم ڪي اي ڊي کان ٻاهر هڪ نئون دائري نما شاهراهه، '''سينٽرل رِنگ روڊ''' (CKAD؛ 
Центральная кольцевая автомобильная дорога)، تعمير ڪيو پيو وڃي.

==ثقافت==
=== عجائب گھر ۽ فن نگارخانا ===

ماسڪو جي سڀ کان مشهور فن عجائب گهرن مان هڪ [[تريتياڪوف فن نگارخانو]] آهي، جنهن جو بنياد دولت مند فن سرپرست [[پاويل تريتياڪوف]] وڌو، جنهن پنهنجي وڏي خانگي فن جي مجموعي کي شهر جي حوالي ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Official site of the Tretyakov Gallery |website=Tretyakov Gallery |url=https://www.tretyakovgallery.ru/ |access-date=11 June 2012}}&lt;/ref&gt;

تريتياڪوف فن نگارخانو ٻن عمارتن ۾ ورهايل آهي. '''پراڻو تريتياڪوف فن نگارخانو'''، جيڪو اصل فن نگارخانو آهي ۽ [[تريتياڪووَسڪايا]] واري علائقي ۾ [[ماسڪوا ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي، روايتي روسي فن جا شاهڪار پنهنجي اندر محفوظ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About the State Tretyakov Gallery |website=The State Tretyakov Gallery |access-date=10 July 2006}}&lt;/ref&gt; هتي انقلاب کان اڳ جي مشهور مصورن، جهڙوڪ [[ايليا ريپن]]، جا فن پارا، ۽ روس جي ابتدائي آئڪن مصورن جا شاهڪار پڻ موجود آهن. سياح هتي پندرهين صديءَ جي شروعاتي آئڪن مصور [[آندري روبليوف]] جا ناياب اصل فن پارا پڻ ڏسي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About the State Tretyakov Gallery |website=The State Tretyakov Gallery |access-date=10 July 2006}}&lt;/ref&gt;

'''نئون تريتياڪوف فن نگارخانو'''، جيڪو سوويت دور ۾ قائم ڪيو ويو، گهڻو ڪري سوويت دور جي فنڪارن ۽ ڪجهه جديد مصورن جي تخليقن تي مشتمل آهي، جيتوڻيڪ ويهين صديءَ جي شروعاتي فن جي حوالي سان پراڻي تريتياڪوف فن نگارخاني سان ڪجهه هڪجهڙائي پڻ ملي ٿي. هن نئين فن نگارخاني ۾ [[ولاديمير تاٽلن]] جي مشهور يادگار '''ٽئين انٽرنيشنل جي يادگار''' جي هڪ ننڍڙي تعمير نو پڻ شامل آهي، گڏوگڏ [[ڪازيمير ماليووچ]] ۽ [[واسلي ڪنڊنسڪي]] جهڙن فنڪارن جي ٻين ايوان-گارڊ (ايوانت-گارڊ) فن پارن جو مجموعو پڻ موجود آهي. نئين تريتياڪوف فن نگارخاني جي هالن ۾ [[سوشلسٽ حقيقت نگاري]] (سوشلسٽ ريئلزم) جا نمايان مثال پڻ ڏسي سگهجن ٿا.

[[File:Pushkin Museum of Fine Arts.jpg|thumb|[[پشڪن عجائب گھر براءِ لطيف فنون]]]]

ماسڪو جو ٻيو اهم فن عجائب گهر '''[[پشڪن عجائب گھر براءِ لطيف فنون]]''' آهي، جنهن جي باني ماڻهن ۾ شاعره [[مارينا تسويتايوا]] جي والد پڻ شامل هو. پشڪن عجائب گهر ڪيترين ئي ڳالهين ۾ لنڊن جي [[برٽش ميوزيم]] سان مشابهت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جا هال دنيا جي مختلف تهذيبن جي نمونن سان ڀريل آهن ۽ انهن ۾ قديم مجسمن جون ڪيتريون ئي نقلون پڻ موجود آهن. بهرحال، هتي مغربي فن جي هر اهم دور جون اصل تصويرون پڻ رکيل آهن؛ [[ڪلود مونيه]]، [[پال سيزان]] ۽ [[پابلو پڪاسو]] جهڙن مشهور فنڪارن جا شاهڪار پڻ هن عجائب گهر جي مجموعي جو حصو آهن.

[[روس جي رياستي تاريخي عجائب گهر]] ( Государственный Историческ музей) روس جي تاريخ جو هڪ عجائب گهر آهي، جيڪو ماسڪو ۾ [[ريڊ اسڪوائر]] ۽ [[مانيژ چوڪ]] جي وچ ۾ واقع آهي. هن عجائب گهر جون نمائشون موجوده روس جي علائقي ۾ رهندڙ قبل از تاريخ قبيلن جي نوادرات کان وٺي [[رومانوف خاندان]] جي ميمبرن پاران گڏ ڪيل بي مثال فن پارن تائين پکڙيل آهن. عجائب گهر جي مجموعي ۾ موجود شين جو ڪل انگ ڪيترن ئي لکن ۾ آهي.

[[پولي ٽيڪنيڪل عجائب گهر]]، جيڪو 1872ع ۾ قائم ٿيو، روس جو سڀ کان وڏو فني عجائب گهر آهي، جتي تاريخي ايجادن ۽ ٽيڪنالاجي جي ڪاميابين جو وسيع مجموعو موجود آهي، جنهن ۾ ارڙهين صديءَ جا انسان نما خودڪار مشينون (ھيومنوائڊ آٽوميٽا) ۽ پهريان سوويت ڪمپيوٽر پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Official Site of the Polytechnical Museum |access-date=23 July 2006}}&lt;/ref&gt; ان جي مجموعي ۾ 160,000 کان وڌيڪ شيون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Museum Collections |website=Polytechnical Museum |access-date=4 August 2006}}&lt;/ref&gt;

[[بورودينو پينوراما عجائب گهر]]، جيڪو [[ڪٽوزوف ايونيو]] تي واقع آهي، سياحن کي 360 درجا ڊائوراما ذريعي جنگ جي ميدان جو حقيقي تجربو مهيا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The official site of Borodino Panorama museum |website=1812panorama.ru |access-date=11 June 2012}}&lt;/ref&gt; اهو 1812ع جي محبِ وطن جنگ ۾ [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]] جي فوج تي حاصل ڪيل فتح جي ياد ۾ قائم ڪيل وڏي تاريخي يادگار جو حصو آهي، جنهن ۾ 1827ع ۾ تعمير ڪيل [[ٽرائمفل آرچ]] پڻ شامل آهي. هتي هڪ فوجي تاريخ جو عجائب گهر پڻ موجود آهي، جتي فوجي مجسما ۽ فوجي سازوسامان رکيل آهن.

[[خلانورديات يادگاري عجائب گهر]] (ميموريل ميوزم آف ڪاسموناٽڪس)، جيڪو [[خلائي فاتحن جي يادگار]] (مانيومينٽ ٽو دي ڪانڪررس آف اسپيس) جي هيٺان، [[خلانوردن جي گهٽي]] (ڪاسموناٽڪس ايلي) جي پڇاڙيءَ ۾ واقع آهي، روس جي خلائي پروگرام سان لاڳاپيل شخصيتن جي مرڪزي يادگار جڳهه آهي.

[[شچوسيف رياستي فنِ تعمير عجائب گهر]]، جيڪو مشهور معمار [[اليڪسي شچوسيف]] جي نالي سان منسوب آهي، روسي فنِ تعمير جو قومي عجائب گهر آهي ۽ [[ڪريملن]] جي ويجهو واقع آهي.

ماسڪو ۾ 2024ع دوران [[هرميتاج عجائب گهر]] جي پنهنجي شاخ قائم ڪئي ويندي، جنهن لاءِ اختيارين آخري منصوبي جي منظوري ڏئي ڇڏي آهي. هي منصوبو نيويارڪ سان تعلق رکندڙ اداري ''اسمپٽوٽ آرڪيٽيڪچر'' جي گڏيل باني [[هاني راشد]] جي نگرانيءَ ۾ مڪمل ڪيو ويندو. اهو ساڳيو ادارو آهي جنهن ماسڪو جي اسٽاڪ مارڪيٽ جي عمارت، بوسان ۾ واقع ''ورلڊ بزنس سينٽر سولومن ٽاور'' ۽ ابوظهبي جي ''اسٽارثا ٽاور'' جا منصوبا پڻ تيار ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sinelschikova |first=Yekaterina |date=2 September 2021 |title=Moscow is getting its own Hermitage Museum! (PICS) |work=Russia Beyond |access-date=21 September 2021}}&lt;/ref&gt;

=== اداڪاري وارا فن ===

ماسڪو روس جي اداڪاري وارن فنن، جن ۾ [[بيليه]] ۽ فلم شامل آهن، جو مرڪز آهي. شهر ۾ 68 عجائب گهر،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Russian Ministry of Culture official statistics}}&lt;/ref&gt; 103 ٿيٽر،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Russian Ministry of Culture official stats |access-date=2 December 2015}}&lt;/ref&gt; 132 سئنيما گهر ۽ 24 ڪنسرٽ هال موجود آهن. ماسڪو جي مشهور ٿيٽرن ۽ بيليه ادارن ۾ [[بولشوئي ٿيٽر]] ۽ [[مالي ٿيٽر]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=State Academic Maly Theatre |access-date=25 September 2017}}&lt;/ref&gt; سان گڏ [[واختانگوف ٿيٽر]] ۽ [[ماسڪو آرٽ ٿيٽر]] شامل آهن.

[[ماسڪو بين الاقوامي پرفارمنگ آرٽس سينٽر]]،&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Official Site of the Moscow International Performance Arts Centre |website=Mmdm.ru |access-date=11 June 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪو 2003ع ۾ کوليو ويو ۽ '''ماسڪو انٽرنيشنل هائوس آف ميوزڪ''' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، پنهنجي ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي پيشڪشن لاءِ مشهور آهي. ان جي [[سويتلانوف هال]] ۾ روس جو سڀ کان وڏو آرگن (Organ) نصب ٿيل آهي.

ماسڪو ۾ ٻه وڏا سرڪس پڻ آهن: [[ماسڪو اسٽيٽ سرڪس]] ۽ [[تسويتنوئي بولوارڊ تي ماسڪو سرڪس]]،&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Official Site of the Moscow Nikulin Circus |access-date=17 July 2006}}&lt;/ref&gt; جنهن کي مشهور اداڪار [[يوري نيڪولين]] جي نالي سان منسوب ڪيو ويو آهي.

[[موسفلم]] اسٽوڊيو ڪيترين ئي ڪلاسيڪي فلمن جي تياري جو مرڪز رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو فني ۽ تجارتي ٻنهي قسمن جي فلمن جي پيداوار جو ذميوار رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of the Mosfilm concern studios foundation |website=MosFilm |access-date=10 July 2006}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، عالمي شهرت يافته روسي فلمسازن جي مسلسل موجودگي ۽ شهرت باوجود، هڪ زماني ۾ انتهائي سرگرم مقامي اسٽوڊيو هاڻي گهڻو خاموش ٿي چڪا آهن. ناياب ۽ تاريخي فلمون '''سليوت سئنيما''' ۾ ڏسي سگهجن ٿيون، جتي [[سئنيما عجائب گهر]] جي مجموعي مان فلمون باقاعدي ڏيکاريون وينديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Official Site of the Museum of Cinema |website=Museikino.ru |access-date=11 June 2012}}&lt;/ref&gt; ماسڪو ۾ ڪيترائي عالمي فلمي ميلو پڻ منعقد ٿيندا آهن، جن ۾ [[ماسڪو بين الاقوامي فلم ميلو]]، ''Stalker''، ''Artdocfest'' ۽ [[ماسڪو يهودي فلم ميلو]] شامل آهن.

== رانديون ==

{{Main|ماسڪو ۾ فٽبال}}

[[File:Sparrow Hills fanzone 2018.jpg|thumb|2018ع جي [[فيفا ورلڊ ڪپ]] دوران [[اسپيرو هِلز]] تي قائم فين زون]]
[[File:Luzhniki Stadium, Moscow, Russia.jpg|thumb|[[لوزنيڪي اسٽيڊيم]] 1980ع جي [[1980 سمر اولمپڪس|اونھاري اولمپڪس]] ۽ [[2018 فيفا ورلڊ ڪپ]] جي فائنل جي ميزباني ڪئي.]]


2005ع تائين شهر ۾ اولمپڪ راندين جا 500 کان وڌيڪ چيمپيئن رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The mood in Moscow |work=BBC News |date=3 July 2005 |access-date=22 December 2010}}&lt;/ref&gt; ماسڪو ۾ 63 اسٽيڊيم موجود آهن (اٺ فٽبال ۽ يارهن ائٿليٽڪس مينيجن کان سواءِ)، جن مان [[لوزنيڪي اسٽيڊيم]] سڀ کان وڏو آهي ۽ يورپ جو چوٿون وڏو اسٽيڊيم شمار ٿئي ٿو. هن اسٽيڊيم 1998–99ع جي [[يوئيفا ڪپ]] جو فائنل، 2007–08ع جي [[يوئيفا چيمپئنز ليگ]] جو فائنل، 1980ع جي اونھاري اولمپڪس، ۽ [[2018 فيفا ورلڊ ڪپ]] جي مجموعي طور ستن مقابلن (جن ۾ فائنل پڻ شامل هو) جي ميزباني ڪئي. شهر اندر وڌيڪ چاليهه راندين جا ڪمپليڪس پڻ موجود آهن، جن مان 24 مصنوعي برف سان ليس آهن.

[[اولمپيسڪي اسپورٽس ڪمپليڪس|اولمپڪ اسٽيڊيم]] دنيا جو پهريون بند هال هو، جيڪو [[بينڊي]] (Bandy) لاءِ تعمير ڪيو ويو، ۽ هن ٻه ڀيرا [[بينڊي عالمي چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Russia grabs World Bandy Championship |website=YouTube |access-date=15 June 2010}}&lt;/ref&gt; ماسڪو 2010ع ۾ ٻيهر هن مقابلي جو ميزبان بڻيو، هن ڀيري [[ڪريلاتسڪوئي]] ۾.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Google Translate |access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt; انهيءَ ميدان ۾ [[ورلڊ اسپيڊ اسڪيٽنگ چيمپيئن شپ]] پڻ منعقد ٿي چڪي آهي.
ماسڪو ۾ گهوڙن جي ڊوڙ جا ست ميدان پڻ موجود آهن،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Along the Moscow Golden Ring |publisher=Moscow, Russia Tourist Information Center}}&lt;/ref&gt; جن مان [[سينٽرل ماسڪو هيپوڊروم]]، جيڪو 1834ع ۾ قائم ٿيو، سڀ کان وڏو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Official Site of the Central Moscow Hippodrome}}&lt;/ref&gt;

[[File:CSKA Arena Moscow, CSKA - SKA.jpg|thumb|[[سي ايس ڪي اي ايرينا]] ۾ [[ڪنٽينينٽل هاڪي ليگ]] (KHL) جي هڪ ميچ، جيڪا دنيا جي ٻي بهترين آئس هاڪي ليگ سمجهي وڃي ٿي.]]
ماسڪو 1980ع جي [[1980 سمر اولمپڪس|اونھاري اولمپڪس]] جو ميزبان شهر هو، جڏهن ته ياچنگ جا مقابلا موجوده [[ايسٽونيا]] جي گاديءَ واري شهر [[ٽالن]] ۾ منعقد ڪيا ويا. 1980ع جي اونھاري اولمپڪس جي تيارين لاءِ وڏيون راندين جون سهولتون ۽ مکيه بين الاقوامي هوائي اڏي [[شيريميتيئوو بين الاقوامي هوائي اڏو|شيريميتيئوو]] جو ٽرمينل 2 تعمير ڪيو ويو. ماسڪو 2012ع جي [[2012 سمر اولمپڪس|اونھاري اولمپڪس]] جي ميزباني لاءِ پڻ اميدوار هو، پر 6 جولاءِ 2005ع تي ٿيل آخري ووٽنگ جي پهرين مرحلي ۾ ئي مقابلي کان ٻاهر ٿي ويو. آخرڪار اهي رانديون [[لنڊن]] کي ڏنيون ويون.

[[سي ايس ڪي اي ماسڪو (آئس هاڪي)|ايڇ سي سي ايس ڪي اي ماسڪو]] سوويت يونين ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڪامياب آئس هاڪي ٽيم آهي، جيڪا ماسڪو سان تعلق رکي ٿي. ماسڪو جون ٻيون وڏيون آئس هاڪي ٽيمون [[ڊائنامو ماسڪو (آئس هاڪي)|ايڇ سي ڊائنامو ماسڪو]]، جيڪا سوويت يونين جي ٻي سڀ کان وڌيڪ ڪامياب ٽيم هئي، ۽ [[اسپارٽڪ ماسڪو (آئس هاڪي)|ايڇ سي اسپارٽڪ ماسڪو]] آهن.
سوويت يونين، روس ۽ يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڪامياب [[يوروليگ]] باسڪيٽ بال ڪلبن مان هڪ [[پي بي سي سي ايس ڪي اي ماسڪو]] پڻ ماسڪو سان تعلق رکي ٿو. ماسڪو 1953ع ۽ 1965ع ۾ [[يورو باسڪيٽ]] جي ميزباني پڻ ڪئي.

[[يو ايس ايس آر شطرنج چيمپيئن شپ]] ۽ [[روسي شطرنج چيمپيئن شپ]] ۾ ماسڪو مان ٻين ڪنهن به شهر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ فاتح نڪتا آهن.
سوويت يونين ۽ يورپ ([[سي اي وي چيمپئنز ليگ]]) جي سڀ کان وڌيڪ ڪامياب والي بال ٽيم [[وي سي سي ايس ڪي اي ماسڪو]] آهي.
فٽبال ۾ [[ايف سي اسپارٽڪ ماسڪو]] [[روسي پريميئر ليگ]] ۾ ڪنهن به ٻي ٽيم کان وڌيڪ چيمپيئن شپ کٽي چڪو آهي. سوويت دور ۾ ان کان اڳتي رڳو [[ايف سي ڊائنامو ڪيئف]] هئي. [[پي ايف سي سي ايس ڪي اي ماسڪو]] پهرين روسي فٽبال ٽيم هئي جنهن [[يوئيفا ڪپ]] (هاڻوڪي [[يوئيفا يوروپا ليگ]]) جو لقب حاصل ڪيو. [[ايف سي لوڪوموٽو ماسڪو]]، [[ايف سي ڊائنامو ماسڪو]] ۽ [[ايف سي ٽورپيڊو ماسڪو]] پڻ ماسڪو سان تعلق رکندڙ ٻيون پيشاور فٽبال ٽيمون آهن.

[[File:VTB Arena.jpg|thumb|[[وي ٽي بي ايرينا]]، [[ايف سي ڊائنامو ماسڪو]] ۽ [[ايڇ سي ڊائنامو ماسڪو]] جو گهريلو ميدان]]

[[File:RZD Arena.jpg|thumb|[[آر زي ڊي ايرينا]]، [[ايف سي لوڪوموٽو ماسڪو]] جو گهريلو ميدان]]

ماسڪو ۾ فٽبال، آئس هاڪي ۽ باسڪيٽ بال جون ٻيون به ڪيترائي مشهور ٽيمون موجود آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ سوويت يونين ۾ راندين جون تنظيمون گهڻو ڪري مرڪزي نظام هيٺ هيون، تنهنڪري يونين جي ٻن طاقتور ترين ٽيمُن جو تعلق دفاعي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارن سان هو: [[سي ايس ڪي اي]] (فوج) ۽ [[ڊائنامو]] (گهرو معاملن واري وزارت). تقريباً هر وڏي شهر ۾ فوجي ۽ پوليس جون ٽيمون موجود هيون. نتيجي طور [[اسپارٽڪ ماسڪو|اسپارٽڪ]]، [[سي ايس ڪي اي]] ۽ [[ڊائنامو]] سوويت يونين جون سڀ کان وڌيڪ مالي سهولتن سان ليس ٽيمون شمار ٿينديون هيون.
[[ايرينا وينر-عثمانووا جمناسٽڪس محل]] [[لوزنيڪي اولمپڪ ڪمپليڪس]] ۾ واقع آهي. هن عمارت جي تعمير 2017ع ۾ شروع ٿي ۽ ان جي افتتاحي تقريب 18 جون 2019ع تي منعقد ٿي. هن محل جو سيڙپڪار ارب پتي [[عليشير عثمانوف]] آهي، جيڪو اڳوڻي جمناسٽ ۽ جمناسٽڪس جي ڪوچ [[ايرينا وينر-عثمانووا]] جو مڙس آهي. عمارت جو ڪل ايراضي 23,500 چورس ميٽر آهي، جنهن ۾ ٽي فٽنيس هال، ڊريسنگ روم، ريفرين ۽ ڪوچن لاءِ مخصوص ڪمرا، سونا، هڪ ڪينٽين، هڪ ڪيفيٽيريا، ٻه بال هال، هڪ طبي مرڪز، صحافين لاءِ مخصوص هال ۽ رانديگرن لاءِ هڪ هوٽل شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=about the Palace of Gymnastics on the Moscow Investment Portal}}&lt;/ref&gt;
ماسڪو جي ٿڌي آبهوا سبب سياري جون رانديون هتي تمام گهڻيون مشهور آهن. شهر جي ڪيترن ئي وڏن پارڪن ۾ اسڪيئنگ لاءِ نشان لڳل رستا ۽ برف ڄميل تلاءَ اسڪيٽنگ لاءِ موجود آهن.
ماسڪو هر سال [[ڪريملن ڪپ]] جي ميزباني ڪندو آهي، جيڪو [[ڊبليو ٽي اي]] ۽ [[اي ٽي پي]] ٽوئرز جو هڪ مشهور ٽينس ٽورنامينٽ آهي. اهو عورتن جي ٽوئر جي ڏهن ''Tier-I'' مقابلن مان هڪ آهي، ۽ هر سال ڪيترائي روسي رانديگر ان ۾ حصو وٺندا آهن.
[[اولمپيسڪي اسپورٽس ڪمپليڪس|ايس سي اولمپيسڪي]] 2009ع جي [[يوروويزن سانگ مقابلو]] جي ميزباني ڪئي، جيڪو روس ۾ منعقد ٿيل پهريون ۽ هيل تائين واحد يوروويزن مقابلو هو.
[[سلاوا ماسڪو]] هڪ پيشاور رگبي ڪلب آهي، جيڪو قومي ''پروفیشنل رگبي ليگ'' ۾ مقابلو ڪري ٿو. اڳوڻو مشهور رگبي ليگ ڪلب [[آر سي لوڪوموٽو]] پڻ 2011ع کان ساڳئي ليگ ۾ شامل ٿيو. [[لوزنيڪي اسٽيڊيم]] 2013ع جي [[رگبي ورلڊ ڪپ سيوينز]] جي ميزباني پڻ ڪئي.
[[بينڊي]] ۾ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڪامياب ڪلبن مان هڪ [[ڊائنامو ماسڪو (بينڊي)|ڊائنامو ماسڪو]] آهي، جيڪو 20 ڀيرا [[روسي بينڊي ليگ]] جو چيمپيئن بڻجي چڪو آهي. هن ڪلب ٽي ڀيرا [[بينڊي ورلڊ ڪپ]] ۽ ڇهه ڀيرا [[يورپي ڪپ]] پڻ کٽيو آهي.
[[ايم ايف ڪي ڊائنامو موسڪوا]] يورپ جي اهم [[فٽسال]] ڪلبن مان هڪ آهي، جنهن هڪ ڀيرو [[يوئيفا فٽسال چيمپئنز ليگ]] جو لقب حاصل ڪيو.
جڏهن روس کي [[2018 فيفا ورلڊ ڪپ]] جي ميزباني ملي، تڏهن [[لوزنيڪي اسٽيڊيم]] جي گنجائش لڳ ڀڳ 10,000 نون ويهڻن سان وڌائي وئي. ان کان علاوه ٻه وڌيڪ اسٽيڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا: [[ڊائنامو اسٽيڊيم]] ۽ [[اسپارٽڪ اسٽيڊيم]]، جيتوڻيڪ بعد ۾ ڊائنامو اسٽيڊيم کي ورلڊ ڪپ جي ميچن جي ميزباني جي فهرست مان خارج ڪيو ويو.

== وندر  ==

{{Main|ماسڪو ۾ شاپنگ مالن جي فهرست}}
[[File:Arbat-summer.jpg|thumb|تاريخي مرڪز ۾ واقع [[اربات گهٽي]]]]

شهر ڪلبن، ريسٽورنٽن ۽ بارن سان ڀرپور آهي. [[ٽويرسڪايا گهٽي]] پڻ ماسڪو جي سڀ کان وڌيڪ مصروف خريداري وارن رستن مان هڪ آهي.

[[ڪٽائي-گوروڊ]] ۾، ٽويرسڪايا گهٽي جي ڏکڻ طرف واقع ڀرسان [[ٽريتياڪوفسڪي پروئيزد]] ۾ اعليٰ درجي جي برانڊن جون بوتيڪون موجود آهن، جن ۾ [[بلغاري]]، [[ٽفني اينڊ ڪمپني]]، [[ارماني]]، [[پراڊا]] ۽ [[بينٽلي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Go Magazine |work=The Moscow Times}}&lt;/ref&gt;

سوويت دور کان پوءِ ماسڪو جي رات جي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن، ۽ اڄڪلهه شهر ۾ دنيا جا ڪيترائي وڏا نائيٽ ڪلب موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Moscow: The City That Never Sleeps |work=The Moscow Times}}&lt;/ref&gt; سڀ کان وڌيڪ مشهور علائقو پراڻي چاڪليٽ جي ڪارخاني جي چوڌاري آهي، جتي بار، نائيٽ ڪلب، آرٽ گيلريون، ڪيفي ۽ ريسٽورنٽ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Moscow Nightlife: The Best Party Spots}}&lt;/ref&gt;

[[ڊريم آئلينڊ (ماسڪو)|ڊريم آئلينڊ]] ماسڪو ۾ واقع هڪ تفريحي پارڪ آهي، جيڪو 29 فيبروري 2020ع تي کوليو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Парк &quot;Остров мечты&quot; откроется в Москве в 2019 году |work=Izvestia |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dream Island Moscow |publisher=Theme Park Construction Board}}&lt;/ref&gt; اهو يورپ جو سڀ کان وڏو اندروني (انڊور) ٿيم پارڪ آهي. پارڪ جو ڪل رقبو 300,000 چورس ميٽر آهي. هن ڪمپليڪس ۾ هڪ خوبصورت قدرتي پارڪ، هڪ ڪنسرٽ هال، سئنيما، هوٽل، ٻارن لاءِ ٻيڙيون هلائڻ جي اسڪول، ريسٽورنٽ ۽ دڪان شامل آهن.

== انتظام ==

=== ماسڪو جي اختياري ===

[[File:Government of Moscow.jpg|thumb|[[ماسڪو جي حڪومت]]]]
روسي وفاق جي [[روسي وفاق جو آئين|آئين]] موجب، ماسڪو [[روسي وفاق]] جو هڪ خودمختيار وفاقي موضوع (وفاقي سبجيڪٽ) ۽ وفاقي اهميت وارو شهر آهي.

[[ماسڪو جو ميئر]] انتظامي شاخ جو اعليٰ عملدار هوندو آهي ۽ [[ماسڪو جي حڪومت]] جي سربراهي ڪندو آهي، جيڪا شهر جي اعليٰ انتظامي اداري جي حيثيت رکي ٿي. [[ماسڪو سٽي ڊوما]] شهر جي قانونساز اسيمبلي (شهري ڪائونسل يا مقامي پارليامينٽ) آهي، ۽ مقامي قانونن جي منظوري ان کان وٺڻ لازمي هوندي آهي. ان ۾ 45 ميمبر شامل هوندا آهن، جيڪي اڪيلي تڪ واري چونڊ نظام تحت پنجن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن.

2006ع کان 2012ع تائين، ماسڪو جي شهر جي چارٽر ۾ تبديلين سبب ميئر جون سڌيون چونڊون نه ٿيون، ۽ ميئر کي روسي صدر جي فرمان ذريعي مقرر ڪيو ويندو هو. 2003ع کان پوءِ پهريون ڀيرو سڌيون چونڊون موجوده ميئر جي مدي پوري ٿيڻ کان پوءِ 2015ع ۾ ٿيڻيون هيون، پر سندس رضاڪاراڻي استعيفيٰ سبب اهي چونڊون سيپٽمبر 2013ع ۾ ئي منعقد ٿي ويون.

مقامي انتظام يارهن ''پريفيڪچر''ن ذريعي هلندو آهي، جيڪي ماسڪو جي ضلعن کي علائقائي بنياد تي انتظامي ضلعن ۾ ورهائين ٿا، ۽ انهن سان گڏ 125 علائقائي انتظاميا پڻ ڪم ڪن ٿيون. ماسڪو شهر ۾ مقامي خوداختياري جي تنظيم بابت قانون موجب، 2003ع جي شروعات کان مقامي خوداختياري جا انتظامي ادارا ميونسپلٽيون آهن، جڏهن ته نمائنده ادارا ميونسپل اسيمبليون آهن، جن جا ميمبر اندروني ميونسپلٽي جي چارٽر مطابق چونڊيا ويندا آهن.

=== وفاقي اختياريون ===

[[File:Thewhitehouseinmoscow.jpg|thumb|[[روسي وفاق جي حڪومت]] جو عمارت]]

ماسڪو، روسي وفاق جي آئين تحت وفاقي اهميت وارو شهر هجڻ جي حيثيت سان، ملڪ جي قانونساز، انتظامي ۽ عدالتي وفاقي ادارن جو مرڪز آهي، سواءِ [[روسي وفاق جي آئيني عدالت]] جي، جيڪا 2008ع کان [[سينٽ پيٽرسبرگ]] ۾ قائم آهي.

اعليٰ انتظامي اختيار، يعني [[روسي وفاق جي حڪومت]]، ماسڪو جي مرڪز ۾ [[ڪراسنوپريسنينسڪايا بندرگاهه]] تي واقع [[روسي وفاق جي حڪومت جو عمارت|وائيٽ هائوس]] ۾ قائم آهي. [[رياستي ڊوما]] [[اوخوٽني رياد]] ۾ واقع آهي، جڏهن ته [[وفاقي ڪائونسل (روس)|وفاقي ڪائونسل]] [[بولشايا دمترووڪا گهٽي]] تي موجود عمارت ۾ ويٺڪون ڪندي آهي. [[روسي وفاق جي سپريم ڪورٽ]] پڻ ماسڪو ۾ واقع آهي.

[[ماسڪو ڪريملن]] [[روسي وفاق جي صدر]] جي سرڪاري رهائشگاهه آهي. صدر جي سرڪاري ڪم ڪرڻ واري رهائش ڪريملن جي [[سينيٽ محل (ماسڪو ڪريملن)|سينيٽ محل]] ۾ واقع آهي.

=== حفاظت ===

[[File:Police bmw.jpg|thumb|گشت دوران [[ماسڪو پوليس]] جي هڪ بي ايم ڊبليو 5 سيريز گاڏي]]

2021ع ۾ ''دي اڪانامسٽ'' پاران محفوظ ترين شهرن جي درجابندي ۾ ماسڪو 62.5 پوائنٽن سان 38هين نمبر تي رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Safe Cities Index 2021 |publisher=The Economist}}&lt;/ref&gt; شهر ۾ مجموعي طور ڏوهن جي شرح نسبتاً گهٽ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Crime in Moscow |website=Numbeo}}&lt;/ref&gt;

ماسڪو ۾ لڳل 170,000 کان وڌيڪ نگراني ڪيمرا چهري جي سڃاڻپ واري نظام سان ڳنڍيل آهن. اختيارين ماڻهن جي چهري، جنس ۽ عمر جي حقيقي وقت ۾ خودڪار سڃاڻپ بابت ٻن مهينن جي ڪامياب آزمائش کان پوءِ اهو نظام سڄي شهر ۾ لاڳو ڪيو. وڊيو نگراني جو هي نيٽ ورڪ رهائشي اپارٽمينٽن جي 95 سيڪڙو عمارتن، اسڪولن ۽ ڪنڊرگارٽنن، [[ماسڪو سينٽرل سرڪل]] اسٽيشنن، اسٽيڊيمن، عوامي ٽرانسپورٽ جي اسٽاپن، بس اسٽيشنن، پارڪن ۽ زيرزميني گذرگاهن تي لڳل ڪيمرائن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=In Moscow, the face recognition system will work through CCTV cameras}}&lt;/ref&gt;

هنگامي فون نمبر روس جي ٻين سڀني علائقن وانگر ساڳيا آهن: 112 گڏيل هنگامي نمبر آهي، 101 باهه وسائڻ واري سروس ۽ هنگامي حالتن واري وزارت جو نمبر آهي، 102 پوليس جو نمبر، 103 ايمبولينس جو نمبر، ۽ 104 گئس جي هنگامي خدمتن جو نمبر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ambulance, police and Emergencies Ministry: Who to call in case of emergency |website=Moscow City Web Site}}&lt;/ref&gt;

''PwC'' پاران پيش ڪيل عالمي مطالعي ''Analysis of EMS Efficiency in Megacities of the World'' موجب، ماسڪو جي ايمرجنسي ميڊيڪل سروس (EMS) دنيا جي وڏن شهرن ۾ ڪارڪردگي جي لحاظ کان ٻئي نمبر تي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Moscow's EMS ranks as the second most efficient in the world |website=Moscow City Web Site}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==

{{Main|ماسڪو جي انتظامي ورهاست}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! وفاقي شهر
| [[ماسڪو]]
|-
! هٿيارن جي علامت
| [[File:Coat of Arms of Moscow.svg|100px]]
|-
! شهر جا انتظامي ضلعا
| 12
|-
! شهر جا ضلعا
| 125
|-
! شهري آباديون
| 21
|}

ماسڪو هيٺين 12 انتظامي ضلعن ۾ ورهايل آهي:

* [[مرڪزي انتظامي ضلعو]]
* [[اتر انتظامي ضلعو]]
* [[اتر-اوڀر انتظامي ضلعو]]
* [[اوڀر انتظامي ضلعو]]
* [[ڏکڻ-اوڀر انتظامي ضلعو]]
* [[ڏاکڻو انتظامي ضلعو]]
* [[ڏکڻ-اولهه انتظامي ضلعو]]
* [[اولهه انتظامي ضلعو]]
* [[اتر-اولهه انتظامي ضلعو]]
* [[زيلينوگرادسڪي انتظامي ضلعو]]
* [[نوووموسڪوسڪي انتظامي ضلعو]]
* [[ٽروئٽسڪي انتظامي ضلعو]]

[[File:Moscow territory 1922 1995.gif|thumb|1922ع کان 1995ع تائين ماسڪو جي حدن ۾ تبديلي]]

سڄي ماسڪو شهر جي سربراهي هڪ ئي ميئر ([[سرگئي سوبيانن]]) ڪندو آهي. شهر کي ٻارهن انتظامي اوڪروگن ۽ 125 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي.

روسي گاديءَ واري هنڌ جي شهري منصوبابنديءَ جي ترقي شهر جي ٻارهين صديءَ ۾ بنياد پوڻ سان ئي شروع ٿي وئي هئي. ماسڪو جو مرڪزي حصو وچئين دور جي شهري منصوبابنديءَ جي اصولن موجب ڀرپاسي جي آبادين سان آهستي آهستي گڏجندو ويو، جتي مضبوط قلعي جون ڀتيون نون وسندين جي چوڌاري گول دائري جي صورت ۾ وڌنديون رهيون. اهي ابتدائي دفاعي ڀتيون ماسڪو جي دائري نما رنگ روڊن جي بنيادي جوڙجڪ بڻيون، جن روس جي گاديءَ واري شهر جي مستقبل جي شهري منصوبابنديءَ جو بنياد وڌو.

تاريخ جي مختلف دورن ۾ شهر جي دائري نما دفاعي حدن طور [[ماسڪو ڪريملن|ڪريملن]] جون ڀتيون، [[زيمليانوي گوروڊ]] (ڌرتيءَ جو شهر)، [[ڪامر-ڪوليژسڪي رئمپارٽ]]، [[گارڊن رنگ]] ۽ ننڍو ريلوي رنگ ڪم ايندا رهيا. 1960ع کان [[ماسڪو رنگ روڊ]] (MKAD) ماسڪو جي سرحد طور ڪم ڪري رهيو آهي. ماسڪو ميٽرو جي [[رنگ لائين]] ۽ نام نهاد [[ٽيون ٽرانسپورٽ رنگ]]، جيڪو 2005ع ۾ مڪمل ٿيو، پڻ دائري جي شڪل ۾ آهن. اهڙيءَ طرح شعاعي ۽ دائري نما شهري منصوبابندي اڄ به ماسڪو جي واڌ ويجهه جي خاص سڃاڻپ آهي. تنهن هوندي به جديد ماسڪو، MKAD کان ٻاهر واقع ڪيترن علائقن، جهڙوڪ [[سولنتسووو]]، [[بوتوو]] ۽ [[زيلينوگراد]] کي پڻ پاڻ ۾ شامل ڪري چڪو آهي. 1 جولاءِ 2012ع تي [[ماسڪو اوبلاست]] جو ڪجهه علائقو به ماسڪو ۾ ضم ڪيو ويو؛ نتيجي طور ماسڪو هاڻي مڪمل طور ماسڪو اوبلاست سان گهيريل نه رهيو، بلڪه ان جي [[ڪالوگا اوبلاست]] سان پڻ سرحد لڳي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Draft of adopted measures of the capital and oblast governments with regards to the expansion of the borders of Moscow |website=Official website of the Government of Moscow |language=ru}}&lt;/ref&gt; ان ضم ٿيڻ سان ماسڪو جي ايراضي لڳ ڀڳ 1,500 چورس ڪلوميٽر (580 چورس ميل) وڌي وئي ۽ اٽڪل 230,000 نوان رهواسي شهر جو حصو بڻيا. ماسڪو جي ميئر سرگئي سوبيانن هن واڌ کي اهڙو قدم قرار ڏنو جيڪو ماسڪو ۽ ان جي پاڙيسري علائقي کي ويهه ملين آبادي واري هڪ &quot;ميگا شهر&quot; طور هم آهنگي سان ترقي ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو.

سڀني انتظامي اوڪروگن ۽ ضلعن جا پنهنجا هٿيارن جا نشان، جهنڊا ۽ علائقي جا الڳ سربراهه آهن.

ضلعن کان علاوه، خاص حيثيت رکندڙ علائقائي انتظامي يونٽون پڻ موجود آهن، جن ۾ عام طور تي اهي علائقا شامل هوندا آهن جتي مستقل آبادي تمام گهٽ يا نه هجڻ جي برابر هوندي آهي. اهڙن علائقن ۾ [[آل رشيا ايگزيبيشن سينٽر]]، [[روسي سائنس اڪيڊمي جو مکيه بوٽانيڪل باغ|بوٽانيڪل باغ]]، وڏا پارڪ ۽ صنعتي علائقا شامل آهن. تازن سالن ۾ ڪجهه اهڙا علائقا مختلف ضلعن ۾ ضم ڪيا ويا آهن. ماسڪو ۾ اتر آمريڪا يا اوڀر ايشيا جي ڪيترن شهرن وانگر نسلي بنيادن تي مخصوص پاڙا موجود نه آهن. جيتوڻيڪ ضلعن کي آمدنيءَ جي بنياد تي سرڪاري طور درجه بندي نه ڏني ويندي آهي، پر جيئن ٻين وڏن شهرن ۾، تيئن هتي به شهر جي مرڪز، ميٽرو اسٽيشنن يا سائي علائقن جي ويجهو واقع پاڙا وڌيڪ باوقار سمجهيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Цены на Квартиры в Москве по Административным Районам и Станциям Метро |website=Metrinfo.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;

ماسڪو ۾ [[ماسڪو اوبلاست]] جي حڪومت جا ڪجهه ادارا پڻ موجود آهن، جيتوڻيڪ شهر پاڻ اوبلاست جو حصو نه آهي.&lt;ref&gt;According to Article 24 of the Charter of Moscow Oblast, the government bodies of the oblast are located in the city of Moscow and throughout the territory of Moscow Oblast. However, Moscow is not officially named the administrative centre of the oblast.&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

{{See also|روس جي معيشت}}

=== جائزو ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ماسڪو ۾ قائم سڀ کان وڏيون نجي ڪمپنيون&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2019ع جي آمدنيءَ موجب درجابندي)&lt;/small&gt;
|-
! ماسڪو ۾ درجو
! ڪمپني
! روس ۾ درجو
|-
| 1
| [[لوڪوئل]]
| 1
|-
| 2
| [[ايڪس 5 ريٽيل گروپ]]
| 3
|-
| 3
| [[نوواٽيڪ]]
| 6
|-
| 4
| [[نورنيڪل]]
| 9
|-
| 5
| [[يو سي روسال]]
| 11
|-
| 6
| [[سيبور]]
| 13
|-
| 7
| [[ايس يو اي ڪي]]
| 15
|-
| 8
| [[ايم ٽي ايس]]
| 17
|-
| 9
| [[ميٽالوئن ويسٽ]]
| 18
|-
| 10
| [[يوروڪيم]]
| 21
|-
| 11
| [[ميگافون]]
| 22
|-
| 12
| [[ايم.وڊيو]]
| 24
|-
| 13
| [[ٽي ايم ڪي]]
| 25
|-
| 14
| [[ميچل]]
| 26
|-
| colspan=&quot;3&quot; | ذريعو: ''[[فوربز]]''
|}

ماسڪو جي بلدياتي معيشت يورپ جي سڀ کان وڏين بلدياتي معيشتن مان هڪ آهي ۽ اها روس جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جو پنجين حصي کان وڌيڪ پيدا ڪري ٿي. 2021ع تائين، ماسڪو جي [[مجموعي علائقائي پيداوار]] لڳ ڀڳ 24.5 کرب [[روسي روبل|روبل]]، يعني 332 ارب [[آمريڪي ڊالر]] تائين پهچي وئي هئي. ماسڪو خطي جي مجموعي شهري پيداوار 31.3 کرب روبل، يعني لڳ ڀڳ 425 ارب آمريڪي ڊالر هئي.

[[File:Moscow Exhacnge main building.jpg|thumb|[[ماسڪو ايڪسچينج]]]]

شهر ۾ سراسري مجموعي ماهوار پگهار 123,688 روبل، يعني لڳ ڀڳ 2,000 آمريڪي ڊالر آهي، جيڪا 66,572 روبل، يعني لڳ ڀڳ 1,000 آمريڪي ڊالر جي قومي سراسريءَ کان لڳ ڀڳ ٻيڻي آهي ۽ روس جي وفاقي موضوعن ۾ سڀ کان وڌيڪ پگهارن مان هڪ آهي.

دنيا جي شهرن مان ماسڪو ۾ ارب پتين جو ٽيون سڀ کان وڏو انگ رهي ٿو،&lt;ref name=&quot;Ref196&quot;&gt;{{cite magazine
|title=Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home
|magazine=Forbes
|url=https://www.forbes.com/
|access-date=25 May 2020
|archive-date=24 May 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200524234548/https://www.forbes.com/
|url-status=bot: unknown
}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته يورپ جي ڪنهن به شهر جي ڀيٽ ۾ هتي ارب پتين جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي. ماسڪو روس جو مالي مرڪز آهي ۽ ملڪ جي سڀ کان وڏين بئنڪن توڙي ڪيترين ئي وڏين ڪمپنين جو مرڪز آهي، جن ۾ تيل جي وڏي ڪمپني [[روسنفٽ]] پڻ شامل آهي. روس جي ڪُل پرچون وڪري جو 17 سيڪڙو ۽ ملڪ جي سموري تعميراتي سرگرميءَ جو 13 سيڪڙو ماسڪو ۾ ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ref197&quot;&gt;{{cite web
|title=BOFIT Weekly 42/2010
|url=https://www.bofit.fi/
|publisher=Bank of Finland's Institute for Economies in Transition
|date=22 October 2010
|language=en
|archive-url=https://web.archive.org/web/20101027000000/
|archive-date=27 October 2010
|access-date=23 October 2010
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref198&quot;&gt;{{cite web
|title=Average monthly salaries
|url=http://www.gks.ru/
|publisher=Federal Service on State Statistics
|archive-url=https://web.archive.org/web/20070824000000/
|archive-date=24 August 2007
|access-date=7 September 2007
}}&lt;/ref&gt;

[[1998ع جو روسي مالي بحران|1998ع جي روسي مالي بحران]] کان پوءِ ماسڪو جي ڪاروباري شعبن تيزيءَ سان واڌ ڪئي آهي. تازن سالن ۾ ڪيترائي نوان ڪاروباري مرڪز ۽ دفتري عمارتون تعمير ڪيون ويون آهن، پر ان باوجود ماسڪو ۾ اڃا تائين دفتري جڳهه جي کوٽ موجود آهي. نتيجي طور ڪيترين اڳوڻين صنعتي ۽ تحقيقي سهولتن کي ٻيهر تعمير ڪري دفتري استعمال لاءِ موزون بڻايو پيو وڃي. مجموعي طور تازن سالن ۾ معاشي استحڪام بهتر ٿيو آهي؛ تنهن هوندي به ڏوهه ۽ بدعنواني اڃا تائين ڪاروباري ترقيءَ ۾ رنڊڪ بڻجن ٿا.

=== صنعت ===

ماسڪو جي بنيادي صنعتن ۾ ڪيميائي صنعت، ڌاتُ سازي، خوراڪ، ڪپڙي، فرنيچر، توانائي جي پيداوار، سافٽويئر جي ترقي ۽ مشينري جي صنعتون شامل آهن.
[[مل ماسڪو هيليڪاپٽر پلانٽ]] فوجي ۽ شهري هيليڪاپٽرن جو ٺاهيندڙ ادارو آهي. [[خرونيچيف رياستي تحقيقي ۽ پيداواري خلائي مرڪز]] مختلف خلائي سامان تيار ڪري ٿو، جنهن ۾ [[مير (خلائي اسٽيشن)|مير]]، [[ساليوت]] ۽ [[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] لاءِ ماڊيول، [[پروٽون (راڪيٽ)|پروٽون]] لانچ گاڏيون ۽ فوجي بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائل (ICBMs) شامل آهن. [[سوخوئي]]، [[ايليوشن]]، [[ميڪويان]]، [[ٽوپوليف]] ۽ [[ياڪوو ليف]] جا هوائي جهازن جا ڊزائن بيورو پڻ ماسڪو ۾ موجود آهن. [[اين پي او اينرگوماش]]، جيڪو روسي ۽ آمريڪي خلائي پروگرامن لاءِ راڪيٽ انجڻون تيار ڪري ٿو، ۽ [[لاووچڪن]] ڊزائن بيورو، جنهن ٻي عالمي جنگ دوران جنگي جهاز ٺاهيا ۽ پوءِ خلائي مقابلي جي دور ۾ خلائي جاچ گاڏين جي تياري شروع ڪئي، ويجهي شهر [[خيمڪي]] ۾ واقع آهن، جيڪو [[ماسڪو اوبلاست]] جو هڪ آزاد شهر آهي، پر هاڻي ماسڪو جي واڌ ويجهه سبب تقريباً هر پاسي کان ماسڪو سان گهيرجي ويو آهي. [[زل]]، [[اي زيڊ ايل ڪي]] ۽ [[ووئتووچ ريل گاڏيون ٺاهڻ وارو ڪارخانو]] ماسڪو ۾ واقع آهن، جڏهن ته [[ميٽروواگون ماش]] ميٽرو ريل گاڏين جو ڪارخانو شهر جي حدن کان ٿورو ٻاهر آهي. [[پولجوٽ ماسڪو واچ فيڪٽري]] فوجي، پيشاور ۽ راندين لاءِ گهڙيون تيار ڪري ٿي، جيڪي روس ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ مشهور آهن.

[[اليڪٽروزاوود]] ڪارخانو روس جو پهريون ٽرانسفارمر ٺاهڻ وارو ڪارخانو هو. [[ڪرسٽال ڊسٽلري]]&lt;ref name=&quot;Ref199&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://eng.kristall.ru/
 |title=The Official Site of the Moscow Cristall distillery
 |website=Eng.kristall.ru
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120528000000/http://eng.kristall.ru/
 |archive-date=28 May 2012
 |access-date=11 June 2012
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
روس جي قديم ترين شراب ڪشيد ڪرڻ واري ڪارخانن مان هڪ آهي، جتي ''اسٽوليچنايا'' سميت ووڊڪا جون مختلف قسمن تيار ڪيون وڃن ٿيون، جڏهن ته شراب ماسڪو جي شراب ساز ڪارخانن ۾ تيار ڪئي وڃي ٿي، جن ۾ [[ماسڪو انٽرريپبلڪن وائنري]] پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Ref200&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.mvw.ru/
 |title=The Official Site of the Moscow Interrepublican Vinery
 |language=ru
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220000000/http://www.mvw.ru/
 |archive-date=20 February 2001
 |access-date=7 July 2006
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ref201&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://miuz.ru/
 |title=The Official Site of the Moscow Jewelry Factory
 |language=ru
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060702000000/http://www.miuz.ru/
 |archive-date=2 July 2006
 |access-date=7 July 2006
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref202&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.jprom.ru/
 |title=The Official Site of the Experimental Moscow Jewelry Atelier Jewellerprom
 |language=ru
 |access-date=7 July 2006
}}&lt;/ref&gt; 
روس ۾ زيورن جا اهم پيدا ڪندڙ ادارا آهن.
ماسڪو شهر کان ٻاهر به ڪيتريون صنعتون قائم آهن، جڏهن ته [[زيلينوگراد]] ۾ [[روسي اليڪٽرانڪس]] سان لاڳاپيل ڪمپنين سميت مائڪرو اليڪٽرانڪس جون صنعتون موجود آهن.
[[گيزپروم]]، جيڪو دنيا ۾ قدرتي گئس ڪڍڻ وارو سڀ کان وڏو ادارو ۽ روس جي سڀ کان وڏي ڪمپني آهي، ان جا هيڊڪوارٽر پڻ ماسڪو ۾ آهن، گڏوگڏ تيل، گئس ۽ بجلي سان لاڳاپيل ٻين ڪيترين ئي وڏين ڪمپنين جا مرڪزي دفتر به هتي موجود آهن.
ماسڪو ڪيترين ئي ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر پڻ ميزباني ڪري ٿو، جن ۾ [[1C]]، [[اي بي بي واء واء]]، [[بيلائين]]، [[ڪاسپرسڪي ليب]]، [[ميل.رو گروپ]]، [[ميگافون]]، [[ايم ٽي ايس]]، [[ريمبلر اينڊ ڪمپني]]، [[روس ٽيليڪام]]، [[يانڊيڪس]] ۽ [[يوٽا]] شامل آهن.
شهر جي ماحولياتي حالت کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪجهه صنعتن کي تدريجي طور ماسڪو شهر کان ٻاهر منتقل ڪيو پيو وڃي.

=== رهڻي ڪهڻي جي لاڳت ===

{{See also|ماسڪو ۾ هوٽلون}}

[[File:Tretyakovsky Proyezd.jpg|thumb|[[ٽريتياڪووِسڪي پروئيزد]]]]

[[File:Nikolskaya Street.jpg|thumb|[[نيڪولسڪايا گهٽي]]]]

[[File:Mitino-3 from d40 2011-09N28.jpg|thumb|1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ميتينو]] ۾ تعمير ٿيل هڪ مائڪرو ضلعي]]

سوويت دور ۾ حڪومت ماڻهن کي في فرد مقرر ڪيل چورس ميٽرن جي معيار موجب رهائش لاءِ فليٽ فراهم ڪندي هئي، جڏهن ته ڪجهه طبقن، جهڙوڪ عوامي فنڪارن، قومي هيروز ۽ ممتاز سائنسدانن کي سندن خدمتن جي اعتراف طور اضافي رهائشي سهولتون پڻ ڏنيون وينديون هيون. 1990ع واري ڏهاڪي تائين فليٽن جي نجي ملڪيت محدود هئي، جنهن کان پوءِ ماڻهن کي پنهنجي رهائشگاهن تي ملڪيت جا قانوني حق حاصل ڪرڻ جي اجازت ملي. سوويت دور کان وٺي رهائشي ملڪيت جي مالڪن کي پنهنجي رهائش لاءِ سروس چارج ادا ڪرڻو پوي ٿو، جيڪو رهائشي ايراضيءَ ۾ رهندڙ ماڻهن جي تعداد جي بنياد تي مقرر ٿيل هڪ مقرر رقم هوندي آهي.

ماسڪو ۾ جائداد جي قيمتن ۾ اڃا تائين واڌ جاري آهي. اڄڪلهه شهر جي ٻاهرين علائقن ۾ في چورس ميٽر جي سراسري قيمت لڳ ڀڳ 4,000 آمريڪي ڊالر آهي،&lt;ref name=&quot;Ref203&quot;&gt;{{cite news |title=US$4,500 for a Square Meter of Apartment Space |work=The Moscow Times |date=19 July 2011 |access-date=10 June 2012}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته معزز علائقن ۾ اها 6,500 کان 8,000 آمريڪي ڊالر في چورس ميٽر تائين پهچي ٿي. ڪنهن فليٽ ۾ في چورس ميٽر قيمت ڪڏهن ڪڏهن 40,000 آمريڪي ڊالر کان به وڌي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ref204&quot;&gt;{{cite news |title=Преодолен абсолютный рекорд роста цен на недвижимость: московский стройкомплекс в зеркале СМИ |work=ИА REGNUM |language=ru |access-date=1 April 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;205&quot;&gt;{{cite news |last=Humphries |first=Conor |title=Dividing the Spoils of the Boom |work=The Moscow Times |date=20 June 2006 |access-date=14 July 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref206&quot;&gt;{{cite web |title=Costs of realty in Moscow (2006) |website=Mosday.ru |language=ru |access-date=4 August 2006}}&lt;/ref&gt; ماسڪو جي مرڪز ۾ هڪ بيڊ روم واري فليٽ جو ماهوار ڪرايو لڳ ڀڳ 1,200 آمريڪي ڊالر ۽ اسٽوڊيو اپارٽمينٽ جو لڳ ڀڳ 1,000 آمريڪي ڊالر آهي.

عام طور هڪ بيڊ روم وارو فليٽ لڳ ڀڳ 30 چورس ميٽر (320 چورس فوٽ)، ٻه بيڊ روم وارو فليٽ 45 چورس ميٽر (480 چورس فوٽ) ۽ ٽي بيڊ روم وارو فليٽ 70 چورس ميٽر (750 چورس فوٽ) تي مشتمل هوندو آهي. ڪيترائي ماڻهو پنهنجا فليٽ ڇڏڻ جي سگهه نٿا رکن، خاص طور تي اهي خاندان جيڪي سوويت دور ۾ رياست طرفان ڏنل ٻن ڪمرن واري فليٽ ۾ رهن ٿا. ڪجهه شهري رهڻي ڪهڻي جي وڌندڙ خرچن کي منهن ڏيڻ لاءِ پنهنجا فليٽ ڪرائي تي ڏئي، شهر کان ٻاهر واقع پنهنجن [[داچا|داچائن]] (ڳوٺاڻن گهرن) ۾ رهڻ لڳا آهن.

2006ع ۾ [[مرسر هيومن ريسورسز ڪنسلٽنگ]] ماسڪو کي غير ملڪي ملازمن لاءِ دنيا جو سڀ کان مهانگو شهر قرار ڏنو، جيڪو مستحڪم روسي روبل ۽ شهر ۾ رهائشي جائداد جي وڌندڙ قيمتن سبب اڳوڻي پهرين نمبر واري شهر [[ٽوڪيو]] کان به اڳتي نڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Ref207&quot;&gt;{{cite news |last=Sahadi |first=Jeanne |title=World's most expensive cities |work=CNNMoney |date=23 June 2006 |access-date=4 July 2006}}&lt;/ref&gt; ماسڪو 2007ع ۽ 2008ع جي سروي ۾ پڻ پهرين نمبر تي رهيو، پر بعد ۾ ٽوڪيو ٻيهر دنيا جو سڀ کان مهانگو شهر بڻجي ويو، جڏهن ته [[اوساڪا]] ٻئي ۽ ماسڪو ٽئين نمبر تي رهيو.&lt;ref name=&quot;Ref208&quot;&gt;{{cite web |title=Worldwide Cost of Living survey 2009 |website=Mercer |date=7 July 2009 |access-date=15 June 2010}}&lt;/ref&gt;

2008ع ۾ ماسڪو لڳاتار ٽئين سال دنيا جي سڀ کان مهانگن شهرن جي فهرست ۾ پهرين نمبر تي رهيو.&lt;ref name=&quot;Ref209&quot;&gt;{{cite web |title=Stock Quotes, Business News and Data from Stock Markets |website=MSN Money}}&lt;/ref&gt;

2014ع ۾ [[فوربز]] موجب ماسڪو دنيا جو نائون سڀ کان مهانگو شهر قرار ڏنو ويو، جڏهن ته ان کان اڳئين سال فوربز ان کي دنيا جو ٻيون سڀ کان مهانگو شهر قرار ڏنو هو.&lt;ref name=&quot;Ref210&quot;&gt;{{cite news |last=Jacobs |first=Deborah L. |title=The Most Expensive Cities In The World |work=Forbes |access-date=22 August 2017}}&lt;/ref&gt;

2019ع ۾ [[ايڪانامسٽ انٽيليجنس يونٽ]] جي ''ورلڊ وائيڊ ڪاسٽ آف لِونگ'' سروي ۾ ماسڪو دنيا جي 133 سڀ کان مهانگن شهرن جي ٻه سالا درجابنديءَ ۾ 102هين نمبر تي رهيو.&lt;ref name=&quot;Ref211&quot;&gt;{{cite news |title=Moscow Nose-Dives in Global Living Cost Rankings |work=The Moscow Times |date=19 March 2019 |access-date=30 September 2020}}&lt;/ref&gt; [[اي سي اي انٽرنيشنل]] جي 2019ع واري رهڻي ڪهڻي جي لاڳت بابت سروي ۾ ماسڪو دنيا جي 482 هنڌن مان 120هين نمبر تي رهيو.&lt;ref name=&quot;Ref212&quot;&gt;{{cite web |title=Europe falls behind USA in cost of living |website=ECA International |date=13 June 2019 |access-date=30 September 2020}}&lt;/ref&gt;

=== عوامي سهولتون ===


ماسڪو ۾، روس جي ٻين شهرن وانگر، عمارتن کي گرم رکڻ لاءِ مرڪزي حرارتي نظام (سينٽرل هيٽنگ سسٽم) استعمال ڪيو ويندو آهي. 2004ع کان اڳ رياستي يونٽري ادارا گرمي پيدا ڪرڻ ۽ گراهڪن تائين پهچائڻ جا ذميوار هئا. اهي [[ماسگورتيپلو]]، [[موستيپلو اينرگو]] ۽ [[تيپلوري مونٽ نالاڊڪا]] جي حرارتي اسٽيشنن ۽ گرمي جي ورڇ واري نظام کي هلائيندا هئا، جيڪي شهر جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ موجود هيٽنگ سب اسٽيشنن کي خدمتون فراهم ڪندا هئا. گراهڪن کي سندن جاگرافيائي مقام موجب مختلف ادارن ۾ ورهايو ويندو هو.

2004ع ۾ شروع ڪيل هڪ وڏي سڌاري تحت انهن سڀني ڪمپنين کي [[ايم آء پي سي]] جي ماتحت آندو ويو، جيڪو شهر جو ميونسپل گرمي فراهم ڪندڙ ادارو بڻجي ويو. ان جون ماتحت ڪمپنيون نون گڏيل اسٽاڪ ڪمپنين (جوائنٽ-اسٽاڪ ڪمپنيز) ۾ تبديل ڪيون ويون. شهر ۾ گرمي جو بنيادي ذريعو [[موسينيرگو]] جا پاور اسٽيشن آهن، جنهن جي 2005ع ۾ نئين سر تنظيم ڪئي وئي ۽ ان مان لڳ ڀڳ ڏهه ماتحت ڪمپنيون الڳ ڪيون ويون. انهن مان هڪ نئين آزاد ڪمپني [[ضلعي حرارتي نيٽ ورڪ ڪمپني]] (MTK؛ روسي: ''Московская теплосетевая компания''، '''ماسڪووسڪايا تيپلوسيٽوويا ڪمپانيا''') هئي. 2007ع ۾ ماسڪو جي حڪومت هن ڪمپني ۾ ڪنٽرولنگ شيئرز خريد ڪري ورتا.&lt;ref name=&quot;MoscowGovStats&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.mos.ru/
|title=СТОЛИЦА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ В ЗЕРКАЛЕ ЦИФР, ФАКТОВ И СОБЫТИЙ
|language=ru
|publisher=Moscow government
|access-date=28 April 2010
}}&lt;/ref&gt;

&quot;اسان جو شهر&quot; (''Our City'') هڪ جيو-معلوماتي پورٽل آهي، جيڪو 2011ع ۾ ماسڪو جي ميئر [[سرگئي سوبيانن]] جي دور ۾ ماسڪو جي رهواسين ۽ شهر جي انتظامي اختيارين جي وچ ۾ تعميري رابطي کي هٿي ڏيڻ جي مقصد سان قائم ڪيو ويو. هن پورٽل کي رياستي عوامي اداري &quot;نيو مينيجمينٽ ٽيڪنالاجيز&quot; ماسڪو جي انفارميشن ٽيڪنالاجي کاتي سان گڏجي ترقي ڏني آهي. پنهنجي پهرين ڏهن سالن جي ڪارڪردگي دوران 17 لک کان وڌيڪ استعمال ڪندڙ هن پورٽل سان شامل ٿيا، ۽ هن عرصي ۾ اهو شهري بنيادي ڍانچي جي حالت جي نگراني لاءِ هڪ اثرائتو اوزار بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;MoscowGovStats&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.mos.ru/
|title=СТОЛИЦА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ В ЗЕРКАЛЕ ЦИФР, ФАКТОВ И СОБЫТИЙ
|language=ru
|publisher=Moscow government
|access-date=28 April 2010
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
{{Further|روس ۾ تعليم}}

[[File:Moscow State University.jpg|thumb|[[لومونوسوف ماسڪو اسٽيٽ يونيورسٽي]]]]

ماسڪو ۾ 1,696 هاءِ اسڪول ۽ 91 ڪاليج آهن.&lt;ref name=&quot;MoscowGovStats&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.mos.ru/
|title=СТОЛИЦА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ В ЗЕРКАЛЕ ЦИФР, ФАКТОВ И СОБЫТИЙ
|language=ru
|publisher=Moscow government
|access-date=28 April 2010
}}&lt;/ref&gt; انهن کان علاوه، هتي اعليٰ تعليم جا 222 ادارا موجود آهن، جن ۾ 60 سرڪاري يونيورسٽيون شامل آهن، ۽ [[لومونوسوف ماسڪو اسٽيٽ يونيورسٽي]] پڻ، جيڪا 1755ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;MSUHistory&quot;&gt;{{cite web
|url=https://www.msu.ru/en/info/history/
|title=MSU History
|publisher=Moscow State University
|access-date=6 July 2006
}}&lt;/ref&gt; [[وريوبيووي گوري]] (اسپيرو هِلز) ۾ واقع يونيورسٽي جي مکيه عمارت 240 ميٽر (790 فوٽ) اوچي آهي، ۽ مڪمل ٿيڻ وقت اها يورپ جي براعظم جي سڀ کان اوچي عمارت هئي.&lt;ref name=&quot;Templeton1997&quot;&gt;{{cite book
|last=Templeton
|first=John Marks
|year=1997
|title=Is Progress Speeding Up?: Our Multiplying Multitudes of Blessings
|publisher=Templeton Foundation Press
|page=99
|isbn=978-1-890151-02-7
}}&lt;/ref&gt; هن يونيورسٽي ۾ 30,000 کان وڌيڪ انڊر گريجوئيٽ ۽ 7,000 کان وڌيڪ پوسٽ گريجوئيٽ شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا، جن لاءِ پڙهائي جا 29 فئڪلٽيون ۽ 450 شعبا موجود آهن. [[لومونوسوف ماسڪو اسٽيٽ يونيورسٽي لائبريري]] ۾ 90 لک کان وڌيڪ ڪتاب موجود آهن، جنهن سبب اها روس جي سڀ کان وڏين لائبريرين مان هڪ شمار ٿئي ٿي.

[[ايوان سيچينوف]] جي نالي سان منسوب [[آءِ. ايم. سيچينوف فرسٽ ماسڪو اسٽيٽ ميڊيڪل يونيورسٽي]] (پهرين ماسڪو اسٽيٽ ميڊيڪل يونيورسٽي؛ ''1stMSMU'')، جيڪا اڳ ۾ [[ماسڪو ميڊيڪل اڪيڊمي]] جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، روس جي شهر ماسڪو ۾ واقع هڪ طبي يونيورسٽي آهي. اها 1785ع ۾ [[لومونوسوف ماسڪو اسٽيٽ يونيورسٽي]] جي ميڊيڪل فئڪلٽي طور قائم ڪئي وئي. هي روس جي وفاقي صحت ۽ سماجي ترقي واري اداري سان لاڳاپيل آهي. اها روس ۽ يورپ جي سڀ کان وڏين طبي يونيورسٽين مان هڪ آهي. هن ۾ 115 علمي شعبن ۾ 9,200 کان وڌيڪ شاگرد داخل آهن، ۽ پوسٽ گريجوئيٽ تعليم جا پروگرام پڻ پيش ڪيا وڃن ٿا.

[[File:Pirogov Russian National Research Medical University Frontal View.jpg|thumb|[[پيروگوف روسي قومي تحقيقي طبي يونيورسٽي]]]]

[[پيروگوف روسي قومي تحقيقي طبي يونيورسٽي]] (جيڪا اڳ ۾ [[روسي اسٽيٽ ميڊيڪل يونيورسٽي]] جي نالي سان مشهور هئي) روس جي شهر ماسڪو ۾ واقع اعليٰ طبي تعليمي ادارو آهي، جيڪو 1906ع ۾ قائم ٿيو. هي روس جي [[روس جي تعليم ۽ سائنس واري وزارت|تعليم ۽ سائنس واري وزارت]] طرفان مڪمل طور تي منظور ٿيل آهي ۽ هن وقت [[روس جي صحت ۽ سماجي ترقي واري وزارت]] جي انتظام هيٺ ڪم ڪري ٿو. روسي سرجن ۽ ماهرِ تعليم [[نڪولاءِ پيروگوف]] (1810–1888ع) جي نالي سان منسوب هي ادارو روس جي سڀ کان وڏن طبي تعليمي ادارن مان هڪ آهي، ۽ اهو روس جي پهرين يونيورسٽي هئي جنهن عورتن کي علمي ڊگريون حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.

روسي وفاق ۽ [[آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]] (CIS) جي ملڪن ۾ ماسڪو مالي مرڪزن مان هڪ آهي، ۽ پنهنجي ڪاروباري تعليمي ادارن جي ڪري پڻ مشهور آهي. انهن ادارن ۾ [[روسي وفاق جي حڪومت هيٺ مالي يونيورسٽي]]، [[پليخانوف روسي اقتصاديات يونيورسٽي]]، [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف مئنيجمينٽ]]، ۽ [[قومي تحقيقي يونيورسٽي – هائر اسڪول آف اڪنامڪس]] شامل آهن. اهي ادارا انتظام، ماليات، اڪائونٽنگ، مارڪيٽنگ، جائداد، ۽ اقتصادي نظريي ۾ انڊر گريجوئيٽ ڊگريون، گڏوگڏ ماسٽرز ۽ ايم بي اي پروگرام پيش ڪن ٿا. انهن مان گهڻن جون روس جي ٻين علائقن ۽ دنيا جي مختلف ملڪن ۾ پڻ شاخون موجود آهن.

[[File:Bauman Moscow State Technical University 20220412 122611.jpg|thumb|[[بائومان ماسڪو اسٽيٽ ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]] جي مکيه عمارت]]

[[بائومان ماسڪو اسٽيٽ ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]]، جيڪا 1830ع ۾ قائم ٿي، ماسڪو جي مرڪز ۾ واقع آهي. هتي 18,000 انڊر گريجوئيٽ ۽ 1,000 پوسٽ گريجوئيٽ شاگرد سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تعليم حاصل ڪن ٿا، ۽ کين فني ڊگريون ڏنيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;BaumanEnglish&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.bmstu.ru/en/
|author=Fedorov, I.B.
|title=General (English)
|publisher=Bauman Moscow State Technical University
|access-date=6 July 2006
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Moscow 05-2017 img41 Conservatory.jpg|thumb|[[ماسڪو ڪنزرويٽري]] جي عمارت]]

[[ماسڪو ڪنزرويٽري]]، جيڪا 1866ع ۾ قائم ڪئي وئي، روس جي نمايان موسيقي تعليمي ادارن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;MoscowConservatory&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.mosconsv.ru/
|title=The Official Site of the Moscow Conservatory
|publisher=Moscow Conservatory
|access-date=11 June 2012
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Vgik.jpg|thumb|[[گيراسيموف آل رشين اسٽيٽ انسٽيٽيوٽ آف سينيماٽوگرافي]]، دنيا جو سڀ کان پراڻو فلمي اسڪول]]

[[گيراسيموف آل رشين اسٽيٽ انسٽيٽيوٽ آف سينيماٽوگرافي]] (VGIK) دنيا جو سڀ کان پراڻو فلمي تعليمي ادارو آهي، جيڪو 1919ع ۾ [[ولاديمير گاردن]] طرفان قائم ڪيو ويو.

[[ماسڪو اسٽيٽ انسٽيٽيوٽ آف انٽرنيشنل رليشنز]] (MGIMO)، جيڪو 1944ع ۾ قائم ٿيو، اڄ به روس جو بين الاقوامي لاڳاپن ۽ سفارتڪاري جي شعبي ۾ سڀ کان مشهور تعليمي ادارو آهي. هن اداري ۾ بين الاقوامي لاڳاپن تي مرڪوز ڇهه اسڪول آهن. يونيورسٽي ۾ لڳ ڀڳ 4,500 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا، جڏهن ته ان جي لائبريري ۾ روسي ۽ پرڏيهي ٻولين جون 700,000 کان وڌيڪ ڪتابون موجود آهن، جن مان لڳ ڀڳ 20,000 ناياب ڪتاب آهن.&lt;ref name=&quot;MGIMOFacts&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.mgimo.ru/
|title=Facts and Figures
|publisher=MGIMO (Moscow State Institute of International Relations)
|access-date=6 July 2006
}}&lt;/ref&gt;

ٻين ادارن ۾ [[ماسڪو انسٽيٽيوٽ آف فزڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] (فزٽيڪ)، [[فيودوروف آئي مائڪروسرجري ڪمپليڪس]]، جيڪو 1988ع ۾ روسي اکين جي ماهر [[سوياتوسلاو فيودوروف]] قائم ڪيو، [[ماسڪو ايويئيشن انسٽيٽيوٽ]]، [[ماسڪو موٽر وي انسٽيٽيوٽ (اسٽيٽ ٽيڪنيڪل يونيورسٽي)]]، ۽ [[ماسڪو انجنيئرنگ فزڪس انسٽيٽيوٽ]] شامل آهن. ماسڪو انسٽيٽيوٽ آف فزڪس اينڊ ٽيڪنالاجي ڪيترن ئي [[نوبل انعام]] يافته سائنسدانن، جهڙوڪ [[پيوتر ڪاپيتسا]]، [[نڪولاءِ سيميونوف]]، [[ليو لانڊائو]] ۽ [[اليگزينڊر پروخوروف]] کي تعليم ڏني آهي، جڏهن ته ماسڪو انجنيئرنگ فزڪس انسٽيٽيوٽ ايٽمي فزڪس ۾ پنهنجي تحقيق جي ڪري مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;MEPhI&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.mephi.ru/
|title=Moscow State Engineering Physics Institute (MEPhI)
|publisher=International Centre for Relativistic Astrophysics
|access-date=4 August 2006
}}&lt;/ref&gt; روس جو اعليٰ ترين فوجي تعليمي ادارو [[روسي وفاق جي هٿياربند فوجن جي گڏيل هٿيارن واري اڪيڊمي]] آهي.

جيتوڻيڪ ماسڪو ۾ سوويت دور جا ڪيترائي مشهور اعليٰ تعليمي ادارا موجود آهن، جن مان گهڻا انجنيئرنگ يا بنيادي سائنسن ڏانهن وڌيڪ لاڙو رکن ٿا، پر تازن سالن ۾ ڪاروبار ۽ انتظاميا جي تعليم ڏيندڙ خانگي ۽ تجارتي ادارن جو تعداد پڻ وڌيو آهي. ڪيترن ئي سرڪاري ادارن پنهنجي تدريسي دائري کي وسيع ڪيو آهي ۽ نوان ڪورس ۽ شعبا قائم ڪيا آهن. ماسڪو ۽ سوويت يونين کان پوءِ واري روس جي ٻين علائقن جي ادارن بين الاقوامي سرٽيفڪيٽن ۽ پوسٽ گريجوئيٽ ڊگرين، جهڙوڪ [[ماسٽر آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] (MBA)، جي آڇ پڻ شروع ڪئي آهي. مختلف ملڪن، خاص طور يورپ سان شاگردن جي مٽاسٽا جا پروگرام عام ٿي ويا آهن، جڏهن ته روس جي گاديءَ واري شهر جا تعليمي ادارا ڪاروباري ماڻهن ۽ ادارن جي ملازمن لاءِ سيمينار، ليڪچر ۽ تربيتي ڪورس پڻ پيش ڪن ٿا.

[[File:Russian Academy of Sciences-main building.jpg|thumb|[[روسي سائنس اڪيڊمي]]]]

ماسڪو روس جي سڀ کان وڏن سائنسي مرڪزن مان هڪ آهي. [[روسي سائنس اڪيڊمي]] جو هيڊڪوارٽر، گڏوگڏ ڪيترائي تحقيقي ۽ اطلاقي سائنس جا ادارا، ماسڪو ۾ واقع آهن. [[ڪرچاٽوو انسٽيٽيوٽ]]، جيڪو روس ۾ ايٽمي توانائي جي تحقيق ۽ ترقي جو اهم ترين ادارو آهي ۽ جتي يورپ جو پهريون ايٽمي ريئڪٽر تعمير ڪيو ويو، [[لانڊائو انسٽيٽيوٽ آف ٿيوريٽيڪل فزڪس]]، [[انسٽيٽيوٽ آف ٿيوريٽيڪل اينڊ ايڪسپيريمينٽل فزڪس]]، [[ڪاپيتسا انسٽيٽيوٽ فار فزيڪل پرابلمز]]، ۽ [[اسٽيڪلوف انسٽيٽيوٽ آف ميٿميٽڪس]] سڀئي ماسڪو ۾ واقع آهن.

شهر ۾ 452 لائبريريون آهن، جن مان 168 ٻارن لاءِ مخصوص آهن.&lt;ref name=&quot;MoscowGovStats&quot; /&gt; [[روسي رياستي لائبريري]]، جيڪا 1862ع ۾ قائم ڪئي وئي، روس جي قومي لائبريري آهي.&lt;ref name=&quot;RussianStateLibrary&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.rsl.ru/
|title=The official homepage of the Russian State Library
|publisher=Russian State Library
|access-date=11 June 2012
}}&lt;/ref&gt; هن لائبريري ۾ 275 ڪلوميٽر (171 ميل) ڊگهي شيلفن تي 4 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ شيون محفوظ آهن، جن ۾ 1 ڪروڙ 70 لک کان وڌيڪ ڪتاب ۽ سلسليوار جلدون، 1 ڪروڙ 30 لک رسالا، 350,000 موسيقي جا نوٽس ۽ آواز جا رڪارڊ، ۽ 150,000 نقشا شامل آهن، جنهن ڪري اها روس جي سڀ کان وڏي ۽ دنيا جي وڏي لائبريرين مان هڪ آهي. 247 ٻولين ۾ موجود مواد مجموعي ذخيري جو لڳ ڀڳ 29 سيڪڙو آهي.&lt;ref name=&quot;RSLStats&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.rsl.ru/
|title=Краткая статистическая справка
|language=ru
|publisher=Russian State Library
|date=1 January 2006
|access-date=4 August 2006
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RSLStacks&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.rsl.ru/
|title=Stacks
|publisher=Russian State Library
|access-date=4 August 2006
}}&lt;/ref&gt;

[[اسٽيٽ پبلڪ هسٽاريڪل لائبريري]]، جيڪا 1863ع ۾ قائم ڪئي وئي، روسي تاريخ ۾ خصوصيت رکندڙ سڀ کان وڏي لائبريري آهي. ان جي مجموعي ۾ 112 ٻولين ۾ لڳ ڀڳ 40 لک شيون شامل آهن، جيڪي خاص طور روسي ۽ عالمي تاريخ، هيرالڊري، سڪن جي علم (نيومسميٽڪس)، ۽ سائنس جي تاريخ بابت آهن.&lt;ref name=&quot;StatePublicHistoricalLibrary&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.shpl.ru/
|title=Official site of the State Public Historical Library
|access-date=4 August 2006
}}&lt;/ref&gt;

ابتدائي ۽ ثانوي تعليم جي حوالي سان، 2011ع ۾ ''دي نيو يارڪ ٽائيمز'' جي [[ڪلفورڊ جي. ليوي]] لکيو ته: ”ماسڪو ۾ ڪجهه مضبوط سرڪاري اسڪول موجود آهن، پر مجموعي طور نظام مايوس ڪندڙ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سوويت کان پوءِ واري دور جي ڪرپشن کان متاثر آهي. والدين اڪثر پنهنجن ٻارن کي بهتر سرڪاري اسڪولن ۾ داخلا ڏيارڻ لاءِ رشوت ڏين ٿا، ۽ سٺن نمبرن لاءِ به اضافي ادائيگيون ڪيون وڃن ٿيون.“&lt;ref name=&quot;Levy2011&quot;&gt;{{cite news
|last=Levy
|first=Clifford J.
|date=15 September 2011
|title=My Family's Experiment in Extreme Schooling
|newspaper=The New York Times
|access-date=21 May 2012
}}&lt;/ref&gt;

== آمدورفت ==
{{Main|ماسڪو ۾ آمدورفت}}

=== ميٽرو ===
{{Main|ماسڪو ميٽرو}}

[[File:Moscow metro map en sb.svg|thumb|رٿيل اسٽيشنن سميت [[ماسڪو ميٽرو]] جي رستن جو نقشو]]

[[ماسڪو ميٽرو]] جو نظام پنهنجي فنِ تعمير، ديواري نقاشين، موزائيڪن ۽ شاندار فانوسن جي ڪري دنيا ۾ مشهور آهي. هن 1935ع ۾ پنهنجي خدمت شروع ڪئي ۽ جلد ئي ماسڪو جي آمدورفت واري نظام جو مرڪزي حصو بڻجي ويو. ان کان علاوه، اهو اسٽالن جي دور جو هڪ اهڙو ذريعو پڻ هو، جنهن جو مقصد عوام کي متاثر ڪرڻ، سندن همٿ افزائي ڪرڻ ۽ کين سوويت حقيقت پسند فن (سوويت ريئلسٽ آرٽ) سان واقفيت ڏيارڻ هو. اهو مستقبل جي وڏي پيماني واري سوويت ٽيڪنالاجي منصوبن لاءِ نمونو بڻيو. [[لازار ڪاگانووچ]] هن منصوبي جو ذميوار هو؛ هن ميٽرو کي اهڙي نموني جوڙيو جو شهري سفر دوران اسٽالن واري تهذيب جي قدرن ۽ فڪر کي جذب ڪن. شروعاتي 13 اسٽيشنن جو فنِ تعمير قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي مشهور ٿيو. مثال طور، [[سويردلوف اسڪوائر]] ميٽرو اسٽيشن تي پورسلين جا اُڀريل نقش سوويت عوام جي روزمره زندگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته [[ڊائنامو اسٽيڊيم]] اسٽيشن تي موجود اُڀريل نقاشيون راندين ۽ طاقتور نئين ''هومو سوويٽيڪس'' (سوويت انسان) جي جسماني قوت جي واکاڻ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Wünsche
|first=Isabel
|title=Homo Sovieticus: The Athletic Motif in the Design of the Dynamo Metro Station
|journal=Studies in the Decorative Arts
|year=2000
|volume=7
|issue=2
|pages=65–90
}}&lt;/ref&gt;

ميٽرو کي نئين سماجي نظام جي علامت، يعني انجنيئرنگ جي جديديت جو هڪ قسم جو ڪميونسٽ گرجا گهر، طور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Jenks
|first=Andrew
|title=A Metro on the Mount
|journal=Technology &amp; Culture
|year=2000
|volume=41
|issue=4
|pages=697–723
}}&lt;/ref&gt; سوويت مزدورن تعميراتي ڪم ۽ فني سينگار سرانجام ڏنو، پر بنيادي انجنيئرنگ ڊزائن، رستن ۽ تعميراتي منصوبن جي ذميواري [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] مان گهرايل ماهرن وٽ هئي. برطانوي ماهرن کليل کوٽائي (ڪٽ-اينڊ-ڪور) بدران سرنگون کوٽڻ واري طريقي، لفٽن بدران ايسڪيليٽرن جي استعمال، ۽ رستن سان گڏ گاڏين جي ڊزائن تي زور ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Robbins
|first=Michael
|title=London Underground and Moscow Metro
|journal=Journal of Transport History
|year=1997
|volume=18
|issue=1
|pages=45–53
}}&lt;/ref&gt; اسٽالن ۽ [[اين ڪي وي ڊي]] جي شڪي مزاج جو ثبوت تڏهن مليو، جڏهن ڳجهي پوليس ڪيترن ئي برطانوي انجنيئرن کي جاسوسي جي الزام هيٺ گرفتار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو شهر جي جوڙجڪ بابت گهري ڄاڻ حاصل ڪري رهيا هئا. [[ميٽروپوليٽن-ويڪرز]] برقي ڪمپنيءَ جي انجنيئرن تي نمائشي مقدمو هلايو ويو ۽ 1933ع ۾ کين سوويت يونين مان نيڪالي ڏني وئي، جنهن سان سوويت يونين ۾ برطانوي واپاري ڪردار جو خاتمو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Morrell
|first=Gordon W.
|title=Redefining Intelligence and Intelligence-Gathering: The Industrial Intelligence Centre and the Metro-Vickers Affair, Moscow 1933
|journal=Intelligence and National Security
|year=1994
|volume=9
|issue=3
|pages=520–533
}}&lt;/ref&gt;

اڄ [[ماسڪو ميٽرو]] ۾ ٻارهن لائينون آهن، جيڪي گهڻو ڪري زمين هيٺ آهن ۽ مجموعي طور 203 اسٽيشنون رکن ٿيون. هي دنيا جي سڀ کان گهري ميٽرو نظامن مان هڪ آهي؛ مثال طور، [[پارڪ پوبيدي اسٽيشن]]، جيڪا 2003ع ۾ مڪمل ٿي، زمين کان 84 ميٽر (276 فوٽ) هيٺ واقع آهي ۽ يورپ جا سڀ کان ڊگها ايسڪيليٽر رکي ٿي. ماسڪو ميٽرو يورپ جو سڀ کان مصروف ميٽرو نظام آهي ۽ دنيا جي مصروف ترين ميٽرو نظامن مان پڻ هڪ آهي، جيڪو روزانو لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ مسافرن (هر مهيني لڳ ڀڳ 30 ڪروڙ) کي سفر جون سهولتون فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.mosmetro.ru/
|title=Московский метрополитен
|language=ru
|publisher=Moscow Metro
|access-date=4 July 2006
}}&lt;/ref&gt;

آمدورفت جي وڌندڙ مسئلن کي نظر ۾ رکندي، ماسڪو حڪومت ميٽرو جي وڌيڪ توسيع جا منصوبا شروع ڪيا آهن. 2016ع ۾ اختيارين هڪ نئين دائروي ميٽرو ريلوي شروع ڪئي، جنهن [[ڪولتسيويا لائين]] تي روزاني رش سميت آمدورفت جي ڪيترن ئي مسئلن کي گهٽائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news
|author=RBTH
|date=9 September 2016
|title=How Moscow's new light rail system will make life easier for passengers
|work=Russia Beyond
|access-date=23 December 2016
}}&lt;/ref&gt;

ميٽرو اسٽيشنن کي فن جي نمائش لاءِ مناسب جڳهه سمجهڻ، ۽ اهو خيال ته ماسڪو جا مزدور روزانو انهن کي ڏسندا، سبب اسٽالن جي دور ۾ ڪيترين ئي ميٽرو اسٽيشنن کي الڳ الڳ موضوعن تي ٻڌل منفرد طرز سان تعمير ڪيو ويو (يعني هر اسٽيشن جو ڊزائن هڪ مخصوص موضوع تي ٻڌل وڏي فني تنصيب هوندو هو). مثال طور، [[اليڪٽروزاوودسڪايا اسٽيشن]] جو موضوع ويجهو موجود بلب ٺاهيندڙ ڪارخاني تان ورتل هو، جتي سيرامڪ بلب هولڊرن ۽ بلبن جي شڪلن مان متاثر سينگار ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.railway-technology.com/features/moscow-metro-design/
|title=The people's palace: exploring Moscow Metro's evolving designs
|website=Railway Technology
|date=10 December 2018
|access-date=30 September 2020
}}&lt;/ref&gt; &quot;شاندار ڊزائن&quot; واري اها روايت، جنهن ۾ هر اسٽيشن کي هڪ منفرد موضوع تي سينگاريو ويندو هو، 1979ع جي آخر ڌاري ٻيهر بحال ڪئي وئي.

ماسڪو جو ميٽرو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مصروف ميٽرو نظامن مان هڪ آهي، جنهن 2019ع دوران 2.6 ارب مسافرن کي آمدورفت جون سهولتون فراهم ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Seddon
|first=Max
|date=13 February 2021
|title=The people's subway: the Soviet Union's ornate metros in pictures
|work=Financial Times
|access-date=21 September 2021
}}&lt;/ref&gt;

روسي گاديءَ واري شهر ۾ 21,500 کان وڌيڪ وائي فائي رسائي جا مرڪز موجود آهن، جيڪي شاگردن جي هاسٽلن، پارڪن، ثقافتي ۽ راندين جي ادارن، ۽ [[گارڊن رنگ]] ۽ [[ٿرڊ ٽرانسپورٽ رنگ]] جي اندر واقع آهن. سيپٽمبر 2020ع کان آگسٽ 2021ع تائين ماسڪو ۾ شهري وائي فائي نيٽ ورڪ لاءِ 1,700 نوان رسائي مرڪز قائم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://totaltele.com/online-city-1-7-thousand-new-wi-fi-access-points-have-been-installed-in-moscow-in-a-year/
|title=Online city: 1.7 thousand new Wi-Fi access points have been installed in Moscow in a year
|website=Total Telecom
|date=16 November 2021
|access-date=9 January 2022
}}&lt;/ref&gt; وائي فائي نيٽ ورڪ جي جوڙجڪ اهڙي نموني ترتيب ڏنل آهي، جو شهري ٻيهر سڃاڻپ (ري-آٿورائيزيشن) کان سواءِ انٽرنيٽ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.foreignaffairs.co.nz/2021/06/29/mil-osi-russian-federation-city-wi-fi-network-is-available-in-four-more-student-dormitories-in-moscow/
|title=MIL-OSI Submissions: Russian Federation – City Wi-Fi network is available in four more student dormitories in Moscow
|website=ForeignAffairs.co.nz
|date=29 June 2021
|access-date=21 September 2021
}}&lt;/ref&gt;

=== مونو ريل ===
{{Main|ماسڪو مونو ريل}}

[[File:Moscow Monorail.jpg|thumb|ماسڪو مونو ريل جون ٻه ٽرينون]]
[[ماسڪو ميٽرو]] هڪ مختصر [[مونو ريل]] لائين (لائين 13) پڻ هلائي ٿو. هي لائين [[تيميريازيفسڪايا]] ميٽرو اسٽيشن کي [[اوليتسا سرگئي آئيزنشٽائنا]] اسٽيشن سان ڳنڍي ٿي، ۽ [[وي ڊي اين ايڇ]] (VDNH) نمائش مرڪز ۽ ميٽرو جي لائين 6 واري اسٽيشن ''وي ڊي اين خ'' جي ويجهو گذري ٿي. هي لائين 2004ع ۾ کولِي وئي. جيڪڏهن ڪو مسافر گذريل 90 منٽن اندر ماسڪو ميٽرو ۾ سفر ڪري چڪو هجي ته  انٽرچنج لاءِ اضافي ڀاڙو ادا ڪرڻو نه پوندو.

=== بس، ٽرالي بس ۽ برقي بس ===
{{Main|ماسڪو ۾ برقي بسون}}

[[File:KamAZ-6282 in Moscow.jpg|thumb|آڪٽوبر 2020ع تائين ماسڪو وٽ يورپ جو سڀ کان وڏو برقي بسن جو بيڙو هو، جنهن ۾ 500 برقي بسون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.mos.ru/news/item/80244073/
|title=В Москве вышел на линию 500-й электробус
|language=ru
|publisher=Mos.ru
|date=8 October 2020
|access-date=8 October 2020
}}&lt;/ref&gt;]]

جيئن ته شهر جي مرڪز کان ٻاهر موجود ميٽرو اسٽيشنون ٻين ڪيترن ئي شهرن جي ڀيٽ ۾ هڪ ٻئي کان گهڻو پري آهن، ڪٿي ڪٿي 4 ڪلوميٽر (2.5 ميل) تائين، تنهنڪري هر اسٽيشن کان ڀرپاسي جي رهائشي علائقن ڏانهن بسن جو هڪ وسيع نيٽ ورڪ پکڙيل آهي. ماسڪو وٽ ڊگهي فاصلي ۽ بين شهري مسافرن لاءِ هڪ مرڪزي بس ٽرمينل پڻ موجود آهي، جيڪو روزانو لڳ ڀڳ 25,000 مسافرن جي آمدورفت سنڀالي ٿو ۽ ماسڪو جي لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ڊگهي فاصلي وارين بس رستن کي خدمتون فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.mosgortrans.ru/
|title=See also
|language=ru
|publisher=Mosgortrans
|access-date=22 July 2006
}}&lt;/ref&gt;

شهر جي هر وڏي گهٽيءَ تي گهٽ ۾ گهٽ هڪ بس رستو موجود آهي. انهن مان ڪيترن ئي رستن سان گڏ ٽرالي بسن جا رستا پڻ هلن ٿا، جن لاءِ مٿان برقي تارن جو نظام لڳل آهي.

لڳ ڀڳ 600 ڪلوميٽر (370 ميل) ڊگهي واحد برقي تار، 8 ڊپو، 104 رستا ۽ 1,740 گاڏين سان گڏ، ماسڪو جو ٽرالي بس نظام دنيا جو سڀ کان وڏو ٽرالي بس نظام هو. پر ميونسپل حڪومت، جنهن جي اڳواڻي [[سرگئي سوبيانن]] ڪري رهيو هو، 2014ع ۾ ٽرالي بس نظام کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي جاءِ تي برقي بسن کي متعارف ڪرائڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو هو. 2018ع تائين ماسڪو جي ٽرالي بس نظام وٽ رڳو 4 ڊپو ۽ ڪيترائي ڪلوميٽر غير استعمال ٿيل برقي تارون باقي رهيون. شهر جي مرڪز ۾ [[گارڊن رنگ]] (سادووئي ڪولتسو) جي اندر لڳ ڀڳ سڀئي ٽرالي بس تارون 2016–2017ع دوران مرڪزي گهٽين جي ٻيهر تعمير (&quot;موايا اوليتسا&quot;) سبب هٽايون ويون. 15 نومبر 1933ع تي شروع ٿيل هي نظام دنيا جو ڇهون قديم ترين فعال ٽرالي بس نظام پڻ هو.

2018ع ۾ گاڏيون ٺاهيندڙ ڪمپنين [[ڪاماز]] ۽ [[GAZ]]، [[ماسگورٽرانس]] جي ٽينڊر ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن تحت شهر جي عوامي آمدورفت واري نظام لاءِ 200 برقي بسون ۽ 62 انتهائي تيز رفتار چارجنگ اسٽيشنون فراهم ڪرڻيون هيون. ٺاهيندڙ ڪمپنيون ايندڙ 15 سالن تائين بسن ۽ چارجنگ اسٽيشنن جي معيار ۽ قابلِ اعتماد آپريشن جون ذميوار هونديون. شهر 2021ع کان صرف برقي بسون خريد ڪرڻ شروع ڪندو، ۽ آهستي آهستي ڊيزل بسن جي بيڙي کي تبديل ڪندو. اميد ظاهر ڪئي وئي ته 2019ع تائين ماسڪو عوامي آمدورفت ۾ برقي ۽ گئس سان هلندڙ گاڏين جي حصي جي لحاظ کان يورپ جي شهرن ۾ اڳواڻ بڻجي ويندو.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.mos.ru/en/news/item/44073073/
|title=First electric buses have started operating in Moscow in regular transport
|date=4 September 2018
|access-date=28 September 2018
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪيبل ڪار ===
{{Main|ماسڪوا درياهه ڪيبل ڪار}}

[[File:Moscow Cable Car.jpg|thumb|[[ماسڪوا درياهه]] ۽ [[لُژنڪي اسٽيڊيم]] جي مٿان گذرندڙ ڪيبل ڪارون]]

26 نومبر 2018ع تي ماسڪو جي ميئر [[سرگئي سوبيانن]]، [[ماسڪوا درياهه]] جي مٿان تعمير ڪيل ڪيبل ڪار جي افتتاحي تقريب ۾ شرڪت ڪئي. هي ڪيبل ڪار [[لُژنڪي]] راندين واري مرڪز کي [[اسپيرو هِلز]] ۽ [[ڪوسيگن گهٽي]] سان ڳنڍي ٿي. [[ووروبيووي گوري]] تي واقع مشهور نظاري واري هنڌ کان [[لُژنڪي اسٽيڊيم]] تائين سفر، جيڪو ڪار ذريعي لڳ ڀڳ 20 منٽ وٺندو هو، هاڻي صرف پنجن منٽن ۾ مڪمل ٿي وڃي ٿو.

=== ٽرام ===
{{Main|ماسڪو ۾ ٽرام}}

[[File:Vityaz-M (71-931M) tram, Tverskaya Zastava.jpg|thumb|[[ٽويرسڪايا زاستاوا اسڪوائر]] وٽان گذرندڙ هڪ ''ويتياز-ايم'' ٽرام]]

ماسڪو ۾ ٽرامن جو هڪ وسيع نظام موجود آهي، جيڪو پهريون ڀيرو 1899ع ۾ شروع ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://tram.ruz.net/history/
|title=История Московского трамвая
|language=ru
|access-date=22 July 2006
}}&lt;/ref&gt; سڀ کان نئين ٽرام لائين 1984ع ۾ تعمير ڪئي وئي. ماسڪو واسين طرفان ان جو روزانو استعمال نسبتاً گهٽ آهي ۽ شهر جي ڪل سفرن جو لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ نيٽ ورڪ جون ڪيتريون ئي اهم ڪڙيون ختم ڪيون ويون آهن. تنهن هوندي به، ڪجهه ضلعن ۾ ٽرامون اڃا تائين ميٽرو اسٽيشنن تائين پهچڻ لاءِ اهم ذريعو آهن. ٽرامون ميٽرو لائينن جي وچ ۾ پڻ اهم رابطا مهيا ڪن ٿيون، مثال طور [[سوڪولنيچيسڪايا لائين]] (لال لائين، نمبر 1) جي [[يونيورسٽيٽ اسٽيشن]] ۽ [[ڪالوژسڪو-ريژسڪايا لائين]] (نارنگي لائين، نمبر 6) جي [[پروفسويزنايا اسٽيشن]] جي وچ ۾، يا [[ووئڪووسڪايا]] ۽ [[اسٽروگينو]] جي وچ ۾.

[[File:Moscow tram map 2025-09.svg|thumb|ماسڪو جي ٽرام نظام جو نقشو]]
شهر ۾ ٽرام جا ٽي الڳ نيٽ ورڪ موجود آهن:

* '''ڪراسنوپريسنينسڪوئي ڊپو نيٽ ورڪ'''، جنهن جو اولهه وارو آخري نقطو [[اسٽروگينو]] (ڊپو) ۽ اوڀر وارو آخري نقطو [[دمترووسڪايا]] پليٽفارم جي ويجهو آهي. هي نيٽ ورڪ 1973ع ۾ ٻين کان الڳ ٿي ويو، پر 1997ع تائين لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر ٽريڪ ۽ ٽن سوئچن ذريعي ٻيهر ڳنڍي سگهجي پيو. هي نيٽ ورڪ ماسڪو ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ آهي ۽ آمدورفت جي لحاظ کان ان ۾ ڪو خاص ڪمزور حصو ناهي، سواءِ ڊپو ڏانهن ويندڙ لائين (جتي مسافرن لاءِ بس هلائي وڃي ٿي) ۽ دمترووسڪايا واري ٽرام چڪر جي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو هاڻي نه عام منتقلي وارو هنڌ رهيو آهي ۽ نه ئي مرمتي مرڪز.

* '''اپاڪوف ڊپو نيٽ ورڪ'''، جيڪو اوڀر ۾ [[وارشاوسڪي لين]]–[[سيمفيروپولسڪي بليوارڊ]] کان اولهه ۾ [[يونيورسٽيٽ اسٽيشن]] تائين ۽ وچ ۾ [[بليوارڊ لين]] تائين خدمتون فراهم ڪري ٿو. هي نيٽ ورڪ رڳو [[دوبيننسڪايا گهٽي]] ۽ [[ڪوجيونوچيسڪايا گهٽي]] جي چوواٽي ذريعي ڳنڍيل آهي. [[ووستوچنايا گهٽي]] ذريعي ٻيو رابطو 1987ع ۾ [[ڊائنامو]] ڪارخاني ۾ لڳل باهه سبب بند ڪيو ويو ۽ 1992ع کان پوءِ [[آوتوزاوودسڪي پل]] وٽ اهو رابطو ٻيهر بحال نه ٿي سگهيو. بهرحال، ضرورت پوڻ تي هن نيٽ ورڪ کي ٻئي ڊپو (هاڻي رستا 35 ۽ 38) ذريعي به خدمتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون.

* '''مکيه ٽي ڊپو نيٽ ورڪ'''، جيڪي ريلوي گيٽ ۽ ٽرام مرمتي ڪارخاني سان ڳنڍيل آهن.

ان کان علاوه، ٽرام جي حامين جو خيال آهي ته نيون تيز رفتار آمدورفت جون خدمتون، جهڙوڪ شهر ڏانهن ميٽرو، [[بوتوو]] هلڪي ميٽرو ۽ [[ماسڪو مونو ريل]]، جيڪڏهن زميني سطح تي ٽرام لائينن جي صورت ۾ هجن ها ته وڌيڪ اثرائتيون ثابت ٿين ها. سندن خيال موجب ٽرامن سان لاڳاپيل مسئلا فني نه، پر ناقص انتظام ۽ آپريشن جو نتيجو آهن. نيٽ ورڪ جي واڌ نه ٿيڻ باوجود، ماسڪو لاءِ ٽرامن جا نوان ماڊل تيار ڪيا ويا آهن.

=== ٽيڪسي ===

تجارتي ٽيڪسي خدمتون ۽ روٽ ٽيڪسيون (مارشروٽڪا) ماسڪو ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. 2010ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري، [[يانڊيڪس ٽيڪسي]]، [[اوبر]] ۽ [[گيٽ]] جهڙن سروس پليٽفارمن ڪيترن ئي نجي ڊرائيورن ۽ ننڍن ٽيڪسي فراهم ڪندڙن جي جاءِ والاري، ۽ 2015ع تائين اهي ماسڪو ۾ سڀني ٽيڪسي آرڊرن مان 50 سيڪڙو کان وڌيڪ جون خدمتون سرانجام ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.rbc.ru/
|title=Гонки на такси: на чем быстрее и дешевле ездить
|website=RBC.ru
|access-date=24 July 2015
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.rbc.ru/
|title=Оцифрованные шашки: как технологии перекроили рынок такси
|website=RBC Инновации
|access-date=5 August 2015
}}&lt;/ref&gt;

روسي ٽيڪنالاجي ڪمپني [[يانڊيڪس]] ماسڪو ۾ خودڪار (خود هلندڙ) ٽيڪسين جي آزمائش ڪري رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-tech-firm-yandex-test-self-driving-taxis-moscow-this-year-2021-09-08/
|title=Russian tech firm Yandex to test self-driving taxis in Moscow this year
|work=Reuters
|date=8 September 2021
|access-date=29 October 2021
}}&lt;/ref&gt;

=== ريلوي ===

[[File:Komsomolskaya Square.JPG|thumb|[[ڪومسومولسڪايا اسڪوائر]]، جيڪا اتي موجود ٽن شاندار ريلوي ٽرمينلن—[[لينن گراڊسڪي ريل ٽرمينل]]، [[ياروسلاوسڪي ريل ٽرمينل]] ۽ [[ڪازانسڪي ريل ٽرمينل]]—سبب &quot;ٽن اسٽيشنن وارو اسڪوائر&quot; جي نالي سان مشهور آهي.]]

شهر ۾ ڪيترائي ريلوي اسٽيشنون موجود آهن. ماسڪو جا ڏهه ريلوي ٽرمينل (''ووڪزال'') هي آهن:

* [[بيلوروسڪي ريل ٽرمينل]]
* [[ڪازانسڪي ريل ٽرمينل]]
* [[ڪيئفسڪي ريل ٽرمينل]]
* [[ڪورسڪي ريل ٽرمينل]]
* [[لينن گراڊسڪي ريل ٽرمينل]]
* [[پاويليتسڪي ريل ٽرمينل]]
* [[ريژسڪي ريل ٽرمينل]]
* [[ساويولووسڪي ريل ٽرمينل]]
* [[ياروسلاوسڪي ريل ٽرمينل]]
* [[ووستوچني ريلوي ٽرمينل]]


اهي ٽرمينل شهر جي مرڪز جي ويجهو، يا [[ماسڪو ميٽرو]] جي دائروي لائين (لائين 5) جي ڀرسان واقع آهن، ۽ سڀئي شهر جي مرڪز ڏانهن ويندڙ ميٽرو لائينن سان ڳنڍيل آهن. هر ٽرمينل يورپ ۽ ايشيا جي مختلف علائقن کان ايندڙ ۽ ويندڙ ٽرينن جي خدمت ڪندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.themoscowtimes.com/
|title=Getting to Russia: Arriving by Train
|website=The Moscow Times
|access-date=3 July 2006
}}&lt;/ref&gt; ماسڪو ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن. جيئن ته ريل جا ٽڪيٽ نسبتاً سستا آهن، تنهنڪري روسين لاءِ، خاص طور تي روس جي ٻئي وڏي شهر [[سينٽ پيٽرسبرگ]] ڏانهن سفر ڪرڻ وقت، ريل سڀ کان وڌيڪ پسنديده آمدورفت جو ذريعو آهي. ماسڪو [[ٽرانس-سائبيرين ريلوي]] جو اولهه وارو آخري اسٽيشن آهي، جيڪا روس جي لڳ ڀڳ 9,300 ڪلوميٽر (5,800 ميل) علائقي مان گذرندي [[ولادي ووستوك]] تائين، جيڪو پئسفڪ سمنڊ جي ڪناري تي واقع آهي، پهچي ٿي.

مضافاتي علائقا ۽ سيٽلائيٽ شهر [[اليڪٽرچڪا]] (برقي ريل) جي مسافر نيٽ ورڪ ذريعي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن. اليڪٽرچڪا ٽرينون انهن سڀني ٽرمينلن تان ويجهن وڏن ريلوي اسٽيشنن (140 ڪلوميٽر يا 87 ميل تائين) ڏانهن روانيون ٿين ٿيون.

2010ع واري ڏهاڪي دوران [[ماسڪو ريلوي]] جي ''لِٽل رنگ'' کي بار بار هلندڙ مسافر ريل سروس لاءِ تبديل ڪيو ويو. اهو مڪمل طور [[ماسڪو ميٽرو]] سان ڳنڍيل آهي، ۽ مسافرن لاءِ سروس 10 سيپٽمبر 2016ع تي شروع ڪئي وئي. شهر جي اترئين حصي ۾ هڪ ڳنڍيندڙ ريلوي لائين [[بيلوروسڪي ريل ٽرمينل]] کي ٻين ريلوي لائينن سان ملائي ٿي. هن لائين کي ڪجهه مضافاتي ٽرينون استعمال ڪن ٿيون.

=== ماسڪو سينٽرل سرڪل ===

[[File:ES2G, Luzhniki platform.jpg|thumb|لائين 14 جي [[لُژنڪي اسٽيشن]] تي ''لاسٽوچڪا'' ٽرين]]

1903ع کان [[ماسڪو ريلوي]] جو ''ماسڪووسڪايا اوڪروژنايا ژيليزنائيا دوروگا''  ان وقت جي ماسڪو شهر جي چوڌاري هڪ دائروي ريلوي لائين ٺاهيندو هو، پر 2010ع واري ڏهاڪي ۾ [[ماسڪو سينٽرل سرڪل]] (MCC) ۾ تبديل ٿيڻ کان اڳ تائين اها رڳو غير برقي، ٻارڻ تي هلندڙ لوڪوموٽو ريلوي طور استعمال ٿيندي هئي.

'''ماسڪو سينٽرل سرڪل''' 54 ڪلوميٽر (34 ميل) ڊگهي هڪ شهري دائروي ميٽرو-ريلوي لائين آهي، جيڪا تاريخي ماسڪو کي گهيرو ڪري ٿي. اها [[ماسڪو ريلوي]] جي ''لِٽل رنگ'' سان گڏ تعمير ڪئي وئي، جنهن جون ڪجهه پٽڙيون پڻ هن نظام ۾ شامل ڪيون ويون. [[ماسڪو سينٽرل سرڪل]] 10 سيپٽمبر 2016ع تي مسافرن لاءِ کوليو ويو.

هن لائين جي مالڪي ماسڪو حڪومت جي ملڪيت واري ڪمپني '''MKZD''' وٽ آهي، جڏهن ته آپريشن [[ماسڪو ميٽرو]] ذريعي ڪيو وڃي ٿو، ۽ وفاقي حڪومت جي ملڪيت واري [[روسي ريلويز]] کي آپريشنل ذيلي ٺيڪيدار طور مقرر ڪيو ويو آهي.

=== ماسڪو سينٽرل ڊائيميٽرز ===

[[File:EG2Tv at Moscow Belorusskaya.jpg|thumb|[[ماسڪو بيلوروسڪي ريل ٽرمينل]] تي پهچندڙ هڪ ''EG2Tv'' ٽرين]]


هڪ ٻيو نظام، جيڪو حقيقي ''ايس-بان'' (S-Bahn) طرز تي ''مضافات–شهر–مضافات'' ريلوي نيٽ ورڪ ٺاهي ٿو، '''ماسڪو سينٽرل ڊائيميٽرز''' آهي. هي هڪ گذرندڙ (پاس-ٿرو) ريلوي نظام آهي، جيڪو ''ووڪزال'' (ريلوي ٽرمينلن) جي آخري اسٽيشنن کان بائي پاس لائينون تعمير ڪري وجود ۾ آندو ويو، يعني انهن مرڪزي اسٽيشنن کان بچندي، جيڪي اڳ ۾ بين شهري ۽ شهري-مضافاتي ٻنهي قسمن جي ريل آمدورفت لاءِ استعمال ٿينديون هيون،&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.railjournal.com/passenger/metros/moscow-central-diameters-russia-opens-to-the-public/
|title=Moscow Central Diameters, Russia, opens to the public
|website=International Railway Journal
|date=25 November 2019
|access-date=24 December 2019
}}&lt;/ref&gt; ۽ اهڙيءَ طرح ماسڪو جي مرڪز مان گذرندڙ ريلوي لائينون قائم ڪيون ويون.

رٿيل پنجن لائينن مان پهريون ٻه لائينون مڪمل ڪري 21 نومبر 2019ع تي عوام لاءِ کوليون ويون.

=== رستا ===

[[File:Tverskaya Zastava square.jpg|thumb|[[ٽويرسڪايا زاستاوا اسڪوائر]] تي هڪ چوراهو]]

شهر ۾ روزانو 26 لک (2.6 ملين) کان وڌيڪ ڪارون هلن ٿيون. تازن سالن ۾ گاڏين جي تعداد ۾ تيزيءَ سان اضافو ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ٽرئفڪ جام ۽ پارڪنگ جي کوٽ شهر جا اهم مسئلا بڻجي ويا آهن.

[[ماسڪو رنگ روڊ]] (MKAD)، [[ٿرڊ ٽرانسپورٽ رنگ]] ۽ رٿيل پر منسوخ ٿيل [[فورٿ ٽرانسپورٽ رنگ]]، ماسڪو جي شهر جي حدن اندر موجود رڳو ٽن فري ويز مان آهن. ان کان سواءِ، ٻيا ڪيترائي روڊي نظام به شهر جي چوڌاري دائري نما ترتيب ۾ پکڙيل آهن.

=== هوائي آمدورفت ===

ماسڪو جي خدمت لاءِ پنج بنيادي تجارتي هوائي اڏا موجود آهن: [[شيريميتييوو بين الاقوامي هوائي اڏو]] (SVO)، [[دوموديدووو بين الاقوامي هوائي اڏو]] (DME)، [[ونوڪووو بين الاقوامي هوائي اڏو]] (VKO)، [[ژوڪوفسڪي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (ZIA)، ۽ [[اوستافييوو بين الاقوامي هوائي اڏو]] (OSF).

[[File:SVO Terminal B building.jpg|thumb|[[شيريميتييوو بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو روس جو سڀ کان وڌيڪ مصروف ۽ يورپ جو يارهون سڀ کان وڌيڪ مصروف هوائي اڏو آهي.]]

[[شيريميتييوو بين الاقوامي هوائي اڏو]] ماسڪو جي سڀني هوائي اڏن مان عالمي سطح تي سڀ کان وڌيڪ ڳنڍيل آهي، جتان ماسڪو جي 60 سيڪڙو بين الاقوامي اڏامن جي آمدورفت ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;MoscowAirports&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.go-russia.com/moscow_airports.html
|title=Moscow Airports
|website=Go-Russia
|date=7 October 2007
|access-date=7 October 2007
}}&lt;/ref&gt; اهو [[SkyTeam]] اتحاد جي سڀني ميمبر هوائي ڪمپنين ۽ [[ايروفلوٽ]] (جيڪا پڻ اسڪاء ٽيمجي ميمبر آهي) جو مکيه مرڪز پڻ آهي. [[دوموديدووو بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن جي انگ جي لحاظ کان روس جو اڳواڻ هوائي اڏو آهي ۽ ڊگهي فاصلي وارين ملڪي ۽ [[آزاد رياستن جي دولت مشترڪه|سي آءِ ايس]] منزلن ڏانهن اهم داخلا دروازو آهي، جڏهن ته بين الاقوامي آمدورفت ۾ به اهو شيريميتييوو سان مقابلو ڪري ٿو. اهو [[S7 ايئرلائينز]] جو مرڪز آهي، ۽ [[ون ورلڊ]] ۽ [[اسٽار الائنس]] جي اڪثر ميمبر هوائي ڪمپنيون به پنهنجي بين الاقوامي مرڪز طور دوموديدووو استعمال ڪن ٿيون. [[ونوڪووو بين الاقوامي هوائي اڏو]] تان [[ترڪش ايئر لائنز]]، [[وز ايئر ابوظهبي]] ۽ ٻين هوائي ڪمپنين جون اڏامون هلن ٿيون، جڏهن ته [[اوستافييوو بين الاقوامي هوائي اڏو]] بنيادي طور ڪاروباري هوابازي جون خدمتون سرانجام ڏئي ٿو.

ماسڪو جا هوائي اڏا [[ماسڪو رنگ روڊ]] (MKAD) کان مختلف فاصلن تي واقع آهن: [[دوموديدووو بين الاقوامي هوائي اڏو]] سڀ کان پري، 22 ڪلوميٽر (14 ميل) تي واقع آهي؛ [[ونوڪووو بين الاقوامي هوائي اڏو]] 11 ڪلوميٽر (7 ميل)، [[شيريميتييوو بين الاقوامي هوائي اڏو]] 10 ڪلوميٽر (6 ميل)، جڏهن ته [[اوستافييوو بين الاقوامي هوائي اڏو]] سڀ کان ويجهو، لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر (5.0 ميل) جي مفاصلي تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;MoscowAirports&quot; /&gt;

ماسڪو جي ويجهو (ماسڪو اوبلاسٽ ۾) ڪيترائي ننڍا هوائي اڏا پڻ موجود آهن، جن مان [[مياچڪووو هوائي اڏو]] قابلِ ذڪر آهي، جيڪو نجي جهازن، هيليڪاپٽرن ۽ چارٽر اڏامن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.sostav.ru/
|title=Аэропорт сменил хозяев. «Мячково» будет развивать компания «Финпромко»
|website=Sostav.ru
|access-date=1 April 2021
}}&lt;/ref&gt;

== ميڊيا == 
{{main|روس جي ميڊيا}}

ماسڪو روس جي لڳ ڀڳ سڀني ملڪ گير ٽيليويزن نيٽ ورڪن، ريڊيو اسٽيشنن، اخبارن ۽ رسالن جو مرڪز آهي.

=== اخبارون === {{further|روس ۾ اخبارن جي فهرست}}

انگريزي ٻوليءَ جي ميڊيا ۾ ''[[دي ماسڪو ٽائمز]]'' شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MoscowTimesAdvertising&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.themoscowtimes.com/doc/Adv.html |title=اشتهارن بابت ڄاڻ |website=دي ماسڪو ٽائمز |archive-url=https://web.archive.org/web/20060706182233/http://www.themoscowtimes.com/doc/Adv.html |archive-date=6 July 2006 |access-date=6 July 2006 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ''[[دي ماسڪو نيوز]]'' روس جي سڀ کان پراڻي انگريزي ٻوليءَ واري هفتيوار اخبار هئي. ''[[ڪمرسانت]]''، ''[[ويدوموستي]]'' ۽ ''[[نووايا گازيٽا]]'' روسي ٻوليءَ جا ميڊيا ادارا آهن، جن جا مرڪزي دفتر ماسڪو ۾ واقع آهن. ''ڪمرسانت'' ۽ ''ويدوموستي'' ملڪ جي سڀ کان پراڻين روسي ٻوليءَ وارين ڪاروباري اخبارن مان آهن.

=== ٽيليويزن ۽ ريڊيو === {{see also|روس ۾ ٽيليويزن}}

آر ٽي آر اين جي عمارت

ماسڪو جي ٻين ميڊيا ادارن ۾ ''[[ايخو ماسڪوي]]''، جيڪو سوويت يونين ۽ روس جو پهريون خانگي خبرن وارو ريڊيو ۽ معلوماتي ادارو هو، ۽ ''[[اين ٽي وي روس|اين ٽي وي]]''، جيڪو روس جي شروعاتي خانگي ملڪيت وارين ٽيليويزن اسٽيشنن مان هڪ هو، شامل آهن. ماسڪو ۾ ايف ايم بينڊ تي ريڊيو اسٽيشنن جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 50 آهي.

'''ماسڪو جا ٽيليويزن نيٽ ورڪ:'''

[[چينل ون روس|چينل ون]]

[[روسيا-1]]

[[روسيا-2]]

[[اين ٽي وي روس|اين ٽي وي]]

[[ٽي وي سينٽر]]

[[چينل 5 روس|چينل 5]]

[[روسيا ڪلچرا]]

[[روسيا-24]]

[[روس جو عوامي ٽيليويزن]]

[[رين ٽي وي]]

[[ايس ٽي ايس روس|ايس ٽي ايس]]

[[ٽي اين ٽي روس|ٽي اين ٽي]]

[[ٽي وي-3 روس|ٽي وي-3]]

[[زويزدا ٽي وي|زويزدا]]

[[دوماشني]]

[[ڪاروُسيل ٽي وي|ڪاروُسيل]]

[[پيريٽس ٽي وي|پيريٽس]]

[[يورونيوز]]

[[2×2 ٽي وي چينل|2×2]]

[[پياتنيتسا!]]

[[ڊزني چينل روس|ڊزني چينل]]

[[آر بي سي ٽي وي|آر بي سي]]

[[ماسڪوا 24]]

[[دوشد ٽي وي|ٽي وي رين]]

[[آر يو ٽي وي]]

[[پيٽرسبرگ – چينل 5]]


'''ماسڪو جون ريڊيو اسٽيشنون:'''

''[[روسڪوئي ريڊيو|روسي ريڊيو]]''

''[[يوروپا پلس]]''

''[[ڊي ايف ايم]]''

''[[اين آر جي روس|اين آر جي]]''

''[[ريڊيو ميڪسمم]]''

''[[وائس آف رشيا|روس جو آواز]]''، انگريزيءَ ۾

''[[ريڊيو فري يورپ/ريڊيو لبرٽي|ريڊيو فريڊم]]''، سوبودا

''[[ميگاپولس ايف ايم]]''

''[[ريڊيو ڪلچرا]]''

''[[پائنيئر ايف ايم]]''

''[[زويزدا ريڊيو|زويزدا]]''

''[[ڪومسومولسڪايا پراودا]]''

''[[ريڊيو آرفيوس|آرفيوس]]''

''[[ريڊيو مونٽي ڪارلو روس|مونٽي ڪارلو]]''

''[[لو ريڊيو روس|لو ريڊيو]]''

''دي مين''، گلاونايا

''[[گووريت ماسڪوا]]''

''[[ريڊيو داچا]]''

''[[ناشي ريڊيو]]''

''[[ريڊيو 7]]''

''[[هيومر ايف ايم]]''

''[[ريٽرو ايف ايم]]''

''[[ريڊيو الٽرا روس|الٽرا]]''

''[[ڪيڪس ايف ايم]]''

''[[ڪارنيول ريڊيو|ڪارنيول]]''

''دوبري پيسني''، يعني سٺا گيت

''[[وياج ايف ايم]]''

''[[ڪينو ايف ايم]]''

''[[فينام ايف ايم]]''

''[[فرسٽ پاپولر]]''

''پوليتسيسڪايا وولنا''، يعني پوليس لهر

''[[ريڊيو اسپورٽ روس|ريڊيو اسپورٽ]]''

''[[ريڊيو روسي]]''

''[[ريڊيو پودماسڪوويي]]''

''[[ريڊيو ڪمپني ماسڪو]]''

''[[يو ايف ايم]]''

''[[ريڊيو ماياڪ|ماياڪ]]''

''[[بزنس ايف ايم روس|بزنس ايف ايم]]''

''[[آوتوراديو]]''

''مويا سيميا''، يعني منهنجو خاندان

''[[ايڪس ايف ايم روس|ايڪس ايف ايم]]''

''[[فريش ريڊيو]]''

''[[سلور رين ريڊيو|سلور رين]]''

''[[ريڊيو شانسن|شانسن]]''

''[[ايم-ريڊيو]]''

''[[آرفي]]''

''[[ايخو ماسڪوي]]''

''[[ريڊيو جاز]]''

''[[ڪلاسيڪ ريڊيو]]''

''[[ويسٽي ايف ايم]]''

''[[سٽي ايف ايم ماسڪو|سٽي ايف ايم]]''

''[[ريليڪس ايف ايم]]''

''[[ڪمرسانت ايف ايم]]''

''[[راڪ ايف ايم]]''

''[[چلڊرنز ريڊيو روس|ٻارن جو ريڊيو]]''

''[[ريڊيو آلا]]''

''[[بيسٽ ايف ايم]]''

''[[نيڪسٽ ايف ايم]]''

''[[هٽ ايف ايم روس|هٽ ايف ايم]]''

''[[ريڊيو رڪارڊ]]''

''[[ڪيپيٽل ايف ايم ماسڪو]]''

== قابلِ ذڪر شخصيتون ==
{{main|ماسڪو سان تعلق رکندڙ شخصيتن جي فهرست}}
{{further|زمرو:ماسڪو سان تعلق رکندڙ شخصيتون}}

[[File:Kiprensky Pushkin.jpg|thumb|[[اليگزينڊر پشڪن]]، جنهن کي جديد روسي ادب جو باني سمجهيو وڃي ٿو، 1799ع ۾ ماسڪو ۾ ڄائو.]]

[[File:Joseph Kreutzinger - Alexander Suvorov.jpg|thumb|[[اليگزينڊر سووروف]]، 1730ع ۾ ماسڪو ۾ ڄائو.]]

[[File:Dostoevsky 1872.jpg|thumb|[[فيودور دوستويفسڪي]]، 1821ع ۾ ماسڪو ۾ ڄائو.]]


[[File:Peter der-Grosse 1838.jpg|thumb|[[پيٽر اعظم]]، 1672ع ۾ ماسڪو ۾ ڄائو.]]

== بين الاقوامي ناتا==
{{Main|روس ۾ جڙواں شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}}

=== جڙواں شهر – ڀينر شهر ===

ماسڪو جا هيٺين شهرن سان جڙواں شهر (ڀيڻ شهر) جا لاڳاپا آهن:

* [[الماتي]]، [[قازقستان]]
* [[انقره]]، [[ترڪي]]
* [[آستانه]]، [[قازقستان]]
* [[باڪو]]، [[آذربائيجان]]
* [[بينڪاڪ]]، [[ٿائيلينڊ]]
* [[بيجنگ]]، [[چين]]
* [[بخارسٽ]]، [[رومانيا]]
* [[بوينس آئرس]]، [[ارجنٽائن]]
* [[ڪوسڪو]]، [[پيرو]]
* [[دبئي]]، [[گڏيل عرب امارات]]
* [[گانجا، آذربائيجان|گانجا]]، [[آذربائيجان]]
* [[هو چي منهه شهر]]، [[ويٽنام]]
* [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]]
* [[ليوبليانا]]، [[سلووينيا]]
* [[لنڊن]]، [[برطانيه]]
* [[منيلا]]، [[فلپائن]]
* [[نئين دهلي]]، [[ڀارت]]
* [[پيانگ يانگ]]، [[اتر ڪوريا]]
* [[رشت]]، [[ايران]]
* [[ريڪياوڪ]]، [[آئس لينڊ]]
* [[ريگا]]، [[لاتويا]]
* [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]]
* [[تاشقند]]، [[ازبڪستان]]
* [[تهران]]، [[ايران]]
* [[ٽوڪيو]]، [[جاپان]]
* [[اولان باتر]]، [[منگوليا]]

=== سهڪار وارا معاهدا ===

ماسڪو جا هيٺين شهرن سان سهڪار وارا معاهدا آهن:

* [[بينڪاڪ]]، [[ٿائيلينڊ]] (1997ع)
* [[لزبن]]، [[پورچوگال]] (1997ع)
* [[ميڊرڊ]]، [[اسپين]] (2006ع)
* [[تل ابيب]]، [[اسرائيل]] (2001ع)
* [[تونس]]، [[تيونس]] (1998ع)
* [[يريون]]، [[آرمينيا]] (1995ع)

=== اڳوڻا جڙواں شهر ۽ ڀيڻ شهر ===

* [[برلن]]، [[جرمني]] (روس–يوڪرين جنگ سبب معطل)
* [[برنو]]، [[چيڪ جمهوريه]] (روس–يوڪرين جنگ سبب ختم)
* [[شڪاگو]]، [[آمريڪا]]
(روس–يوڪرين جنگ سبب معطل)
* [[ڊسلڊورف]]، [[جرمني]] (روس–يوڪرين جنگ سبب معطل)
* [[خارڪيف]]، [[يوڪرين]]
* [[ڪيئف]]، [[يوڪرين]]
* [[پراگ]]، [[چيڪ جمهوريه]] (2014ع کان روس–يوڪرين جنگ سبب معطل)
* [[ٽالن]]، [[ايسٽونيا]]
* [[ولنيوس]]، [[لٿونيا]]
* [[وارسا]]، [[پولينڊ]] (روس–يوڪرين جنگ سبب ختم)

==حوالا==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.mos.ru/ سرڪاري ويب سائيٽ]
* [https://um.mos.ru/ 1785ع کان 2018ع تائين ماسڪو جي رهائشي علائقن جو تعاملي نقشو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200623091608/https://um.mos.ru/ |date=23 June 2020}}
* [https://travel2moscow.com/ ماسڪو لاءِ سرڪاري سفري رهنما]
* [https://www.mos.ru/en/ ماسڪو جي انتظاميا جي سرڪاري ويب سائيٽ]
* [https://www.moscow.ru/ ماسڪو بابت معلوماتي ويب سائيٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527065855/https://www.moscow.ru/ |date=27 May 2020}} {{ٻولي|ru}}
* [https://historic-cities.huji.ac.il/russia/moscow/maps.html ماسڪو جا پراڻا نقشا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116064528/https://historic-cities.huji.ac.il/russia/moscow/maps.html |date=16 January 2021}}. ايرن لائور نقشا گڏ ڪرڻ، [[اسرائيل جي قومي لائبريري]]، تاريخي شهرن جي تحقيقي منصوبي جو حصو. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325110245/https://historic-cities.huji.ac.il/ |date=25 March 2022}}

{{Portal|جاگرافي|روس|يورپ}}

[[زمرو:ماسڪو]]
[[زمرو:روس ۾ 12هين صديءَ جون قائم ڪيل آباديون]]
[[زمرو:يورپ جون گاديون]]
[[زمرو:ماسڪووسڪي اوئيزد]]
[[زمرو:12هين صديءَ ۾ قائم ٿيل آباديون]]
[[زمرو:روس جا وفاقي شهر]]
[[زمرو:روس جو گولڊن رنگ]]
[[زمرو:روس جا تاريخي شهر]]
[[زمرو:ميگا شهر]]
[[زمرو:ماسڪو]]
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:راڄڌانيون]]
[[زمرو:روس ۾ شهر]]
[[زمرو:ماسڪو اوبلاسٽ]]
[[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:ماسڪو اوبلاسٽ جا شهر]]</text>
      <sha1>8lazvorwqx30pzylyeiwyvfh8oy2jmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسلامي ثقافت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41291</id>
    <revision>
      <id>401288</id>
      <parentid>399580</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T00:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72269" sha1="ebo8c5yqi9eln4vua82jsu3siou7h6x" xml:space="preserve">{{Short description|Cultural practices common among various peoples of the Muslim world}}
'''اسلامي ثقافتون''' يا مسلم ثقافتون تاريخي ثقافتي طريقن کي ظاهر ڪن ٿيون، جيڪا مسلم دنيا ۾ رهندڙ مختلف ماڻهن ۾ ترقي ڪيا. اهي طريقا، جڏهن ته هميشه مذهبي نه هوندا آهن، عام طور تي اسلام جي پهلوئن کان متاثر آھن، خاص طور تي جڏھن مذهب مختلف نسلي ۽ قومي پس منظر وارن ماڻهن جي پاڻ ۾ ميلاپ لاءِ هڪ مؤثر ذريعو طور ڪم ڪري ٿو ۽ اهڙي طرح انهن جي ثقافتن کي هڪ عام مسلم سڃاڻپ جي بنياد تي گڏ ٿيڻ جي قابل بڻائي ٿو. مسلم ثقافت جون ابتدائي شڪلون، راشدون خلافت کان وٺي اموي خلافت ۽ ابتدائي عباسي خلافت تائين،&lt;ref&gt;تاريخ بني عباس ۽ بنو فاطمه عمر حسن لغاري&lt;/ref&gt; بنيادي طور تي عربن، بازنطينين ۽ فارسين جي موجوده ثقافتي طريقن تي ٻڌل هيون. بهرحال، جيئن اسلامي سلطنتون تيزي سان وڌيون، مسلم ثقافت وڌيڪ متاثر ٿي ۽ ايراني، پاڪستاني، بنگلاديشي، هندستاني، ڪاڪيشين، ترڪ، ملائي، صومالي، بربر ۽ انڊونيشيائي ثقافتن مان گهڻو ڪجهه جذب ڪيو ويو.&lt;ref&gt;اسپين جي تاريخ مترجم ميمڻ قادر حسن لغاري&lt;/ref&gt;
[[File:201 Dome Mosque 02.jpg|thumb|تانگائيل، [[بنگلاديش]] ۾ 201 گنبذن واري مسجد]]
[[File:Blue Mosque Courtyard Dusk Wikimedia Commons.jpg|thumb|[[استنبول]]، [[ترڪي]] جي سلطان احمد مسجد]]
[[File:A typical charminar evening.jpg|thumb|[[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]]، [[ڀارت]] [[رمضان المبارڪ|رمضان]] جي مهيني ۾ |250x250px]]
[[File:Badshahi Mosque front picture.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]]، [[لاھور|لاهور]]، [[پاڪستان]] ]]
مختلف ڪارڻ جي ڪري، اسلامي عقيدن جو اطلاق مختلف ٿقافتن ۽ روايات ۾ ڪجهه فرق سان هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.economist.com/news/international/21577045-new-survey-global-muslim-opinion-dont-expect-consistency-minds-unmade|title=Minds unmade|date=4 May 2013|newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;
== اسلامي ثقافت جي تعريف ==

[[اسلامي ثقافت]] جي اصطلاح جي جامع تعريف ڪرڻ سولو ڪم نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ثقافت]] هڪ وسيع مفهوم رکي ٿي، جنهن ۾ انساني زندگيءَ جا ڪيترائي پهلو شامل آهن. ثقافت رڳو ڪنهن هڪ شعبي يا فن تائين محدود نه هوندي، بلڪه [[تاريخ]]، [[ادب]]، [[طب]]، [[انجنيئرنگ]]، [[رياضي]]، علم، فڪر ۽ سماجي قدرن سميت زندگيءَ جي مختلف شعبن تي مشتمل هوندي آهي. انهيءَ لحاظ سان هڪ باخبر ۽ ثقافتي شخص مختلف علمي ۽ سماجي معاملن کي سمجهڻ ۽ انهن سان لاڳاپيل ڄاڻ کي استعمال ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.

قديم دور جي [[عربي ٻولي]] ۽ اسلامي علمن جي عالمن &quot;ثقافت&quot; جي اصطلاح کي اڄ جي وسيع مفهوم ۾ استعمال نه ڪيو، ۽ نه ئي &quot;اسلامي ثقافت&quot; جي نالي سان ڪو مستقل علم قائم ڪيو. هي اصطلاح جديد دور ۾ اُن وقت رائج ٿيو، جڏهن مسلمانن مغربي علمن ۽ فڪري مطالعي سان واقفيت حاصل ڪئي ۽ انهن مان ڪيترائي علمي ۽ تعليمي اصطلاح اختيار ڪيا.&lt;ref name=&quot;alukah.net&quot;&gt;ڊاڪٽر مفرح بن سليمان القوسي، &quot;تعريف الثقافة الإسلامية&quot;، شبڪة الآلوكة.&lt;/ref&gt;

انهيءَ سبب اڄ تائين &quot;اسلامي ثقافت&quot; جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي، جنهن تي سڀني عالمن جو اتفاق هجي. مختلف عالمن ۽ مفڪرن پنهنجي علمي نقطهٔ نظر موجب ان جون مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. هڪ مشهور تعريف موجب اسلامي ثقافت مان مراد آهي: **&quot;اسلامي امت جي بنيادي عنصرن، جهڙوڪ دين، ٻولي، تاريخ، تهذيب، گڏيل قدرن ۽ مقصدن، جي ماضي ۽ حال جي تناظر ۾ ڄاڻ.&quot;**&lt;ref&gt;ڊاڪٽر رجب سعيد شهوان، ''دراسات في الثقافة الإسلامية''.&lt;/ref&gt;

ڪجهه ٻين عالمن اسلامي ثقافت کي **&quot;اسلامي امت ۽ اسلامي دين سان لاڳاپيل معاصر چئلينجن جي سڃاڻپ&quot;** قرار ڏنو آهي، جڏهن ته هڪ ٻي جامع تعريف موجب اسلامي ثقافت **&quot;اسلام جي مڪمل نظامِ حيات، ان جي قدرن، نظامن، فڪر ۽ انساني ورثي جي تنقيدي جائزي بابت علم&quot;** آهي.&lt;ref name=&quot;alukah.net&quot; /&gt; ڪيترن محققن جي نظر ۾ اها تعريف وڌيڪ جامع سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها اسلامي ثقافت جي اهم موضوعن کي مجموعي طور پنهنجي اندر شامل ڪري ٿي.

مسلمانن جو آئينه زندگي آهي. هن جو سڀ کان اهم سرچشمو الله جي ذات تي ايمان ۽ آخرت جو يقين آهي. مسلمانن جي ثقافت جا روشن پهلو جهاد ڪرڻ، خلافت جو نظام، بيعت جو رواج، هجرت جو درجو ۽ احڪام نصرت جي لغت جي اهميت، صداقت، ايثار، امانت، خلق جي خدمت، حقوق الوالدين، حقوق العباد، عزيزن جا حق پاڙيسرين جا حق، تبليغ، حلال ۽ حرام جي تفريق اسلامي ثقافت جا شه پارا آهن. انسان کي سڀني مخلوقن ۾ مٿانهون مقام حاصل آهي. سوچڻ ۽ سمجهڻ جي قوت کيس ٻي مخلوق کان امتياز بخشي ٿي. اسلام ۾ مردن ۽ عورتن لاءِ علم لازمي قرار ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته علم انسان کي اشرف بنائي رشتن جي سڃاڻپ ڪرائي ٿو. اسلامي ثقافت ۾ رنگ ۽ نسل کي ترجيح ڪونهي، بلڪ عملي ڪردار کي آهي. ثقافت انساني جذبات احساسات جي صحيح ترجمان آهي.&lt;ref&gt;رسالو: سرتيون؛ مضمون: ثقافت؛ از: زيب النساء شاھه؛ جون 1995ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄام شورو&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;فيروز الغات اردو فيروز الدين اينڊ سنز&lt;/ref&gt;

==== تعريف جي اصطلاحن جي وضاحت ====

* '''علم:''' دليلن تي ٻڌل اهڙو ادراڪ، جيڪو رڳو گمان يا ظني ڄاڻ کان مٿانهون هجي، ۽ منظم [[تعليم]] ۽ تحقيق جي نتيجي ۾ حاصل ٿئي.
* '''اسلام جو منهاج:''' &quot;منهاج&quot; مان مراد واضح رستو يا طريقو آهي، ۽ اسلام جو منهاج اهو مڪمل نظامِ حيات آهي، جيڪو [[حضرت محمد ﷺ]] ذريعي انسانيت کي ڏنو ويو ۽ جيڪو قيامت تائين لاڳو رهندو.
* '''جامعيت:''' اسلامي ثقافت اسلام جي تعليمات کي هڪ مڪمل ۽ گڏيل نظام طور ڏسي ٿي، نه ڪي جدا جدا حصن جي صورت ۾.
* '''هم آهنگي:''' اسلامي ثقافت ۾ قدر، نظام ۽ فڪر هڪ ٻئي سان ڳنڍيل ۽ باهمي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جڏهن ته انفرادي اسلامي علمن، جهڙوڪ [[عقيدو]] ۽ [[فقهه]]، جو دائرو مخصوص موضوعن تائين محدود هوندو آهي.
* '''قدر:''' اهي اخلاقي ۽ انساني اصول، جن تي انساني زندگيءَ جي تعمير ٿئي ٿي، جهڙوڪ حق، انصاف، احسان ۽ [[آزادي]].
* '''نظام:''' اهي قانون، ضابطا ۽ تشريعي اصول، جيڪي انسان جي انفرادي ۽ اجتماعي زندگيءَ جي رهنمائي ڪن، جيئن عبادت، اخلاق ۽ سماجي نظام.
* '''فڪر:''' عقل جي سوچ، غور ۽ ان مان پيدا ٿيندڙ علمي نتيجا.
* '''انساني ورثي جو تنقيدي جائزو:''' انساني تهذيب، ثقافت، علم ۽ فڪر جي ورثي جو جاچيل ۽ متوازن مطالعو، جنهن ذريعي ان جي مثبت ۽ منفي پهلوئن کي اسلامي اصولن جي روشنيءَ ۾ پرکيو وڃي.

== اسلامي ثقافت جي اهميت ==

[[فائل:Saudi Culture - സൗദി സംസ്കാരം 20.JPG|thumb|[[دف]]، اسلامي ۽ روايتي موسيقيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ ساز.]]

[[اسلامي ثقافت]] مسلمانن جي فڪري، اخلاقي ۽ تهذيبي سڃاڻپ جو بنيادي حصو آهي. اها مسلمان کي پنهنجي عقيدي، قدرن ۽ تاريخي ورثي سان ڳنڍي ٿي، ۽ ماضي، حال ۽ مستقبل جي وچ ۾ فڪري تسلسل پيدا ڪري ٿي. اسلامي امت جي [[اسلامي تاريخ|تاريخ]]، [[ادب]]، اخلاقي قدر ۽ تهذيبي ورثو اسلامي ثقافت جا اهم جز آهن. انهيءَ ڪري مسلمانن لاءِ پنهنجي ثقافت جي حفاظت، ان جي واڌ ويجهه ۽ ان کي نئين دور جي تقاضائن سان هم آهنگ رکڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;[[محب الدين الخطيب]]، ''منهج الثقافة الإسلامية''.&lt;/ref&gt;

اسلامي ثقافت جي اهميت کي هيٺين پهلوئن مان سمجهي سگهجي ٿو:

* اسلامي قدرن، عقيدن ۽ اخلاقي اصولن جي حفاظت ۽ واڌاري ۾ مدد.
* مسلمانن ۾ پنهنجي ديني ۽ تهذيبي سڃاڻپ کي مضبوط ڪرڻ.
* اسلامي تهذيب ۽ تمدن جي علمي، فڪري ۽ ثقافتي ڪاميابين کي اجاگر ڪرڻ.
* اسلامي امت کي درپيش سماجي، فڪري ۽ ثقافتي مسئلن جي سڃاڻپ ۽ انهن جي حل لاءِ رهنمائي فراهم ڪرڻ.
* جديد دور ۾ اسلامي ثقافت جي ڪردار، ان جي چئلينجن ۽ ترقيءَ جي امڪانن کي واضح ڪرڻ.&lt;ref&gt;اسلام ويب، ''الثقافة الإسلامية وأهميتها''.&lt;/ref&gt;

== اسلامي ثقافت جي تجديد ==

[[اسلامي ثقافت]] جي مطالعي ۽ واڌاري کي جديد دور ۾ نوان رخ مليا آهن. ڪيترين ئي عربي ۽ اسلامي ملڪن جي يونيورسٽين اسلامي ثقافت کي پنهنجي مختلف تدريسي پروگرامن ۾ بنيادي مضمون طور شامل ڪيو آهي. ان کان علاوه [[اسلامي دنيا جي تعليمي، علمي ۽ ثقافتي تنظيم]] (آئيسيسڪو)، جيڪا [[اسلامي تعاون تنظيم]] سان لاڳاپيل هڪ اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ جنهن جو مرڪز [[رباط]]، [[مراڪش]] ۾ آهي، اسلامي ثقافت ۽ تهذيب جي واڌاري لاءِ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي. تنظيم جو مقصد اسلامي دنيا جي علمي ۽ تمدني ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ سان گڏ اسلامي تهذيب جي انساني قدرن ۽ ثقافتي ورثي کي عالمي سطح تي متعارف ڪرائڻ آهي.

2005ع کان آئيسيسڪو '''اسلامي ثقافت جون گاديون''' (Capitals of Islamic Culture) نالي پروگرام شروع ڪيو، جيڪو 2004ع ۾ [[الجيريا]] ۾ ٿيل اسلامي ملڪن جي ثقافت جي وزيرن جي چوٿين ڪانفرنس جي فيصلي موجب اختيار ڪيو ويو. هن پروگرام تحت [[مڪو]] کي پهرين اسلامي ثقافت جي گاديءَ جو اعزاز ڏنو ويو. ان کان پوءِ هر سال عربي، ايشيائي ۽ آفريقي علائقن مان چونڊيل شهرن کي اسلامي ثقافت جي گادي قرار ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته ڪڏهن ڪڏهن ثقافت جي وزيرن جي ڪانفرنس جي ميزبان شهر کي به هن فهرست ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;''عواصم الثقافة الإسلامية.. مشروع حضاري إنساني''، اسلام ٽوڊي.&lt;/ref&gt;

هن پروگرام جو مقصد اسلامي ثقافت جي واڌاري، ان جي فڪري ۽ تمدني پيغام جي تجديد، ۽ انهن شهرن جي تاريخي ۽ ثقافتي ورثي کي اجاگر ڪرڻ آهي، جن اسلامي تاريخ دوران علم، ادب، فن، سائنس ۽ تهذيب جي ترقيءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. ان ذريعي اسلامي ثقافت جي عالمي اهميت کي وڌيڪ نمايان ڪرڻ ۽ مختلف قومن جي وچ ۾ ثقافتي رابطن کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي.

[[فائل:Spain Andalusia Granada BW 2015-10-25 17-22-07.jpg|thumb|225px|[[الحمرا]]، [[اسپين]]؛ اسلامي تعميرڪاريءَ جو هڪ مشهور يادگار، جيڪو يورپ ۾ اسلامي تهذيب جي اهم نشانين مان هڪ آهي.]]

[[فائل:Sultan Ahmed Mosque, Istambul.jpg|thumb|225px|[[سلطان احمد مسجد]]، [[استنبول]]؛ جنهن جي تعمير 1616ع ۾ مڪمل ٿي.]]

== اسلامي ثقافت جون گاديون ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! سال
! شهر
! ملڪ
! سرڪاري ويب سائيٽ
! علائقو
|-
| 2005ع
| [[مڪو|مڪو معظم]]
| [[سعودي عرب]]
|
|
|-
| 2006ع
| [[حلب]]
| [[شام]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2006ع
| [[اصفهان]]
| [[ايران]]
|
| [[ايشيا]]
|-
| 2006ع
| [[ٽمبڪٽو]]
| [[مالي]]
|
| [[آفريقا]]
|-
| 2007ع
| [[فاس]]
| [[مراڪش]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2007ع
| [[تاشقند]]
| [[ازبڪستان]]
|
| [[ايشيا]]
|-
| 2007ع
| [[داڪار]]
| [[سينيگال]]
|
| [[آفريقا]]
|-
| 2008ع
| [[اسڪندريا]]
| [[مصر]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2008ع
| [[لاهور]]
| [[پاڪستان]]
|
| [[ايشيا]]
|-
| 2008ع
| [[جيبوتي شهر|جيبوتي]]
| [[جيبوتي]]
|
| [[آفريقا]]
|-
| 2009ع
| [[قيروان]]
| [[تيونس]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2009ع
| [[باڪو]]
| [[آذربائيجان]]
|
| [[ايشيا]]
|-
| 2009ع
| [[ڪوالالمپور]]
| [[ملائيشيا]]
|
| [[ايشيا]]
|-
| 2009ع
| [[انجامينا]]
| [[چاڊ]]
|
| [[آفريقا]]
|-
| 2010ع
| [[تريم]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.independentarabia.com/node/131976/
 |title=تريم حضرموت بقايا عاصمة للثقافة الإسلامية
 |date=2 July 2020
 |website=انڊيپينڊنٽ عربيه
 |language=ar
 |access-date=3 November 2021
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514195148/https://www.independentarabia.com/node/131976/
 |archive-date=14 May 2021
}}&lt;/ref&gt;
| [[يمن]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2010ع
| [[دوشنبي]]
| [[تاجڪستان]]
|
| [[ايشيا]]
|-
| 2010ع
| [[موروني]]
| [[ڪوموروس]]
|
| [[آفريقا]]
|-
| 2011ع
| [[تلمسان]]
| [[الجيريا]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2011ع
| [[نواڪشوط]]
| [[موريتانيا]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2011ع
| [[جڪارتا]]
| [[انڊونيشيا]]
|
| [[ايشيا]]
|-
| 2011ع
| [[ڪوناڪري]]
| [[گني]]
|
| [[آفريقا]]
|-
| 2012ع
| [[نجف]]
| [[عراق]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2012ع
| [[ڍاڪا]]
| [[بنگلاديش]]
|
| [[ايشيا]]
|-
| 2012ع
| [[نيامي]]
| [[نائيجر]]
|
| [[آفريقا]]
|-
| 2013ع
| [[مدينو منورو]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.alarabiya.net/saudi-today/2013/12/14/
 |title=المدينة المنورة تحتفي باختيارها عاصمة للثقافة الإسلامية
 |date=14 December 2013
 |website=العربيه
 |language=ar
 |access-date=3 November 2021
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309181442/https://www.alarabiya.net/saudi-today/2013/12/14/
 |archive-date=9 March 2022
}}&lt;/ref&gt;
| [[سعودي عرب]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2014ع
| [[شارجا]]
| [[گڏيل عرب امارات]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2015ع
| [[نزويٰ]]
| [[عمان]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2015ع
| [[الماتي]]
| [[قازقستان]]
|
| [[ايشيا]]
|-
| 2015ع
| [[ڪوٽونو]]
| [[بنين]]
|
| [[آفريقا]]
|-
| 2016ع
| [[ڪويت شهر]]
| [[ڪويت]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2016ع
| [[مالي (مالديپ)|مالي]]
| [[مالديپ]]
|
| [[ايشيا]]
|-
| 2016ع
| [[فري ٽائون]]
| [[سيرا ليون]]
|
| [[آفريقا]]
|-
| 2017ع
| [[سنار]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.mena.org.eg/feature-stories/dbcall/id/380
 |title=مدينة سنار السودانية عاصمة للثقافة الإسلامية 2017
 |website=مڊل ايسٽ نيوز ايجنسي
 |access-date=3 November 2021
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904025743/https://www.mena.org.eg/feature-stories/dbcall/id/380
 |archive-date=4 September 2019
}}&lt;/ref&gt;
| [[سوڊان]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2017ع
| [[عمان (شهر)|عمان]]
| [[اردن]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2017ع
| [[مشهد]]
| [[ايران]]
|
| [[ايشيا]]
|-
| 2017ع
| [[ڪمپالا]]
| [[يوگنڊا]]
|
| [[آفريقا]]
|-
| 2018ع
| [[المحرق]]
| [[بحرين]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2018ع
| [[ناخچيوان]]
| [[آذربائيجان]]
|
| [[ايشيا]]
|-
| 2018ع
| [[ليبرول]]
| [[گيبون]]
|
| [[آفريقا]]
|-
| 2019ع
| [[تيونس شهر|تيونس]]
| [[تيونس]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2019ع
| [[بندر سري بيگاوان]]
| [[برونائي]]
|
| [[ايشيا]]
|-
| 2019ع
| [[بسائو]]
| [[گني بسائو]]
|
| [[آفريقا]]
|-
| 2020ع
| [[قاهره]]
| [[مصر]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2020ع
| [[بخارا]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.icesco.org/blog/2020/05/28/
 |title=آفاق جديدة للتعاون بين الإيسيسكو وأوزبكستان احتفاء ببخارى عاصمة الثقافة في العالم الإسلامي
 |website=اسلامي دنيا جي تعليمي، علمي ۽ ثقافتي تنظيم
 |language=ar
 |access-date=3 November 2021
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202064012/https://www.icesco.org/blog/2020/05/28/
 |archive-date=2 December 2020
}}&lt;/ref&gt;
| [[ازبڪستان]]
|
| [[ايشيا]]
|-
| 2020ع
| [[باماڪو]]
| [[مالي]]
|
| [[آفريقا]]
|-
| 2021ع
| [[دوحا]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.icesco.org/blog/2021/03/01/
 |title=انطلاق احتفالية الدوحة عاصمة الثقافة في العالم الإسلامي 2021
 |website=اسلامي دنيا جي تعليمي، علمي ۽ ثقافتي تنظيم
 |language=ar
 |access-date=3 November 2021
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104000449/https://www.icesco.org/blog/2021/03/01/
 |archive-date=4 November 2021
}}&lt;/ref&gt;
| [[قطر]]
| [https://www.dcciw.qa/ سرڪاري ويب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2021ع
| [[اسلام آباد]]
| [[پاڪستان]]
|
| [[ايشيا]]
|-
| 2021ع
| [[بانجول]]
| [[گيمبيا]]
|
| [[آفريقا]]
|-
| 2022ع
| [[دمشق]]
| [[شام]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2022ع
| [[بانڊونگ]]
| [[انڊونيشيا]]
|
| [[ايشيا]]
|-
| 2022ع
| [[ياونڊي]]
| [[ڪيمرون]]
|
| [[آفريقا]]
|-
| 2023ع
| [[بنگازي]]
| [[لبيا]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2023ع
| [[سلانگور]]
| [[ملائيشيا]]
|
| [[ايشيا]]
|-
| 2023ع
| [[مقديشو]]
| [[صوماليا]]
|
| [[آفريقا]]
|-
| 2024ع
| [[مراڪش]]
| [[مراڪش]]
|
| [[عرب دنيا|عرب علائقو]]
|-
| 2024ع
| [[ڪابل]]
| [[افغانستان]]
|
| [[ايشيا]]
|-
| 2024ع
| [[لومي]]
| [[ٽوگو]]
|
| [[آفريقا]]
|}

== ٻوليون ۽ ادب ==
{{Main|اسلامي ادب}}
{{See also|اسلامي نصيحت وارو ادب}}

=== عربي ===
{{Main|عربي ادب}}

'''[[عربي ادب]]''' (عربي: '''الأدب العربي'''، ''الادب العربي'') مان مراد اهو [[ادب]] آهي، جيڪو [[عربي ٻولي]] ۾ [[نثر]] ۽ [[شاعري]] جي صورت ۾ تخليق ڪيو ويو آهي. عربي ۾ ادب لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ ''ادب'' آهي، جيڪو شائستگي، تهذيب، اخلاق ۽ علمي پرورش جي مفهوم مان نڪتل آهي.

عربي ادب جي شروعات پنجين صدي عيسويءَ ۾ ٿي، جڏهن ته ان کان اڳ عربي ٻوليءَ جا رڳو ٿورا لکيل نمونا موجود هئا. [[قرآن]]، جيڪو اسلام جو مقدس ڪتاب آهي، عربي ٻوليءَ جي فصيح ترين ادبي شاهڪارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ ان عربي ٻولي، [[عربي ثقافت]] ۽ عربي ادب جي ارتقا تي گهرو ۽ دائمي اثر ڇڏيو.&lt;ref&gt;Jones, p. ix.&lt;/ref&gt; [[اسلامي سونهري دور]] ۾ عربي ادب پنهنجي عروج تي پهتو، جنهن دوران شاعري، نثر، تاريخ، فلسفي ۽ سائنس جي ڪيترين ئي صنفن ۾ نمايان تصنيفون وجود ۾ آيون. عربي ادب اڄ به عرب دنيا سميت ٻين ملڪن ۾ سرگرم آهي ۽ ان جا شاعر ۽ اديب عالمي سطح تي اهم ادبي حيثيت رکن ٿا.

=== فارسي ===
{{Main |فارسي تمدن|فارسي ادب}}

'''[[فارسي ادب]]''' ۾ [[اولھه ايراني ٻوليون|اولھه ايراني ٻولين]]، خاص طور [[وچولي فارسي]] ۽ [[جديد فارسي]] ۾ تخليق ڪيل زباني ۽ لکت واريون ادبي تخليقون شامل آهن. هي دنيا جي قديم ترين ادبي روايتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=Spooner1994&gt;{{cite book|last1=Spooner|first1=Brian|editor1-last=Marashi|editor1-first=Mehdi|title=Persian Studies in North America: Studies in Honor of Mohammad Ali Jazayery|date=1994|publisher=Brill|location=Leiden|pages=177–178|chapter=Dari, Farsi, and Tojiki|isbn=9780936347356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Spooner2012&gt;{{cite book|last1=Spooner|first1=Brian|editor1-last=Schiffman|editor1-first=Harold|title=Language Policy and Language Conflict in Afghanistan and Its Neighbors|date=2012|publisher=Brill|location=Leiden|page=94|chapter=Dari, Farsi, and Tojiki|isbn=9789004201453}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=CWL2013&gt;{{cite book|editor1-last=Campbell|editor1-first=George L.|editor2-last=King|editor2-first=Gareth|title=Compendium of the World's Languages|edition=3rd|publisher=Routledge|year=2013|page=1339|chapter=Persian|isbn=9781136258466}}&lt;/ref&gt;

فارسي ادب جي تاريخ اڍائي هزار سالن کان به وڌيڪ عرصي تي پکڙيل آهي. ان جا بنيادي مرڪز [[وڏو ايران]] جا علائقا رهيا آهن، جن ۾ موجوده [[ايران]]، [[عراق]]، [[شام]]، [[افغانستان]]، [[قفقاز]]، [[ترڪيي]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جا ڪيترائي علائقا شامل آهن، جتي فارسي مختلف دورن ۾ مقامي يا سرڪاري ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=Spooner1994 /&gt;

فارسي ادب رڳو نسلي ايرانين تائين محدود نه رهيو. ڪيترن ئي [[ترڪ]]، [[قفقازي]] ۽ [[هندستاني]] شاعرن ۽ اديبن پڻ فارسي ٻوليءَ ۾ شاهڪار تخليقون ڪيون، جڏهن ته ڪيترن نسلي ايرانين يوناني ۽ عربي ٻولين ۾ پڻ اهم ادبي ڪم ڪيو.

دنيا جي عظيم ادبي روايتن مان هڪ سمجهيو ويندڙ فارسي ادب ۾ [[فردوسي]]، [[سعدي شيرازي]]، [[حافظ شيرازي]]، [[عطار نيشاپوري]]، [[نظامي گنجوي]]، [[مولانا جلال الدين رومي]] ۽ [[عمر خيام]] جهڙا شاعر شامل آهن، جن جي شاعري ۽ فڪر عالمي ادب تي گهرو اثر ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;Arthur John Arberry, ''The Legacy of Persia'', Oxford: Clarendon Press, 1953.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Von David Levinson; Karen Christensen, ''Encyclopedia of Modern Asia'', 2002.&lt;/ref&gt;

فارسي ادب جون قديم ترين محفوظ لکتون [[قديم فارسي]] ۽ [[وچولي فارسي]] سان تعلق رکن ٿيون، جڏهن ته جديد فارسي ادب جي وڏي ترقي [[ايران جي اسلامي فتح]] کان پوءِ ٿي. [[عباسي خلافت]] جي قيام کان پوءِ ايراني عالم، شاعر ۽ منشي اسلامي دنيا جي علمي ۽ ادبي مرڪزن ۾ نمايان حيثيت اختيار ڪرڻ لڳا. [[طاهري]] ۽ [[ساماني]] حڪمرانن جي سرپرستي هيٺ [[خراسان]] ۽ [[ماوراءُ النهر]] جديد فارسي ادب جا اهم مرڪز بڻيا.&lt;ref&gt;Frye, R. N., &quot;Darī&quot;, ''The Encyclopaedia of Islam''.&lt;/ref&gt;

=== برصغير ===
{{Main|برصغير ۾ فارسي ٻولي|بنگالي ادب|بنگلاديش جو ادب}}

[[غزنوي خاندان]] جي برصغير ۾ آمد کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ هزار سالن تائين فارسي-اسلامي تهذيب برصغير جي ثقافت تي گهرو اثر وڌو. [[غزنوي سلطنت]]، [[دهلي سلطنت]]، [[بنگال سلطنت]]، [[دکن جون سلطنتون]] ۽ [[مغل سلطنت]] ۾ فارسي سرڪاري ۽ درٻاري ٻولي طور استعمال ٿيندي هئي. فارسي شاعري جون صنفون، خاص طور [[غزل]]، [[اردو ادب]] ۽ ٻين برصغيري ٻولين جي ادب تي گهرو اثرانداز ٿيون.

هڪ دور ۾ ايران جي ڀيٽ ۾ برصغير ۾ وڌيڪ فارسي ادب تخليق ٿيو. ويهين صديءَ تائين [[علامه اقبال]] پڻ پنهنجي ڪيترين اهم شاعرانه تخليقن لاءِ فارسي ٻولي استعمال ڪئي. فارسي ٻوليءَ جي پهرين اخبار به برصغير ۾ شايع ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڇپائيءَ جون مشينون هتي جلد متعارف ٿيون.

[[بنگال]] ۾ مسلمان اديبن اسلامي روايتن، داستانن، تاريخ، ڪائناتيات، محبت ۽ ثقافت تي ٻڌل ادب تخليق ڪيو، جنهن بنگالي ٻوليءَ کي نمايان ادبي وسعت بخشي. چوڏهين صديءَ ۾ [[شاهه محمد صغير]] کان شروع ٿيندڙ اها روايت ڇهن سؤ سالن کان وڌيڪ عرصي تائين جاري رهي ۽ ان کي مختلف حڪمرانن جي سرپرستي پڻ حاصل رهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ [[قاضي نذر الاسلام]] بنگالي اسلامي ادب کي نئين فڪري رخ ڏنو. هن نوآباديات ۽ ظلم خلاف انقلابي شاعري سان گڏ بنگالي [[غزل]] جي هڪ مشهور روايت پڻ قائم ڪئي. [[بيگم رقيه]] جو ناول ''سلطانا جو خواب'' (''Sultana's Dream'') نسواني سائنسي افساني جي شروعاتي شاهڪارن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.

[[يونيسڪو]] 21 فيبروري کي [[مادري ٻوليءَ جو عالمي ڏينهن]] طور ملهائي ٿو، جيڪو 17 نومبر 1999ع تي منظور ڪيل فيصلي جي نتيجي ۾ عالمي سطح تي لاڳو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Language Movement|website=Banglapedia}}&lt;/ref&gt;

=== ترڪي ===
{{Main|ترڪي ادب}}

يارهين صدي عيسويءَ کان [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] ۾ اسلامي ادب تيزيءَ سان ترقي ڪرڻ لڳو، پر ان کان پوءِ به ڪيترين صدين تائين ترڪي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[فارسي ٻولي]] سرڪاري ۽ علمي ادب جي بنيادي ٻولي رهي. [[اناطوليا]] ۾ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقين]] جي آمد کان پوءِ فارسي ٻولي، ادب ۽ ثقافت کي وڏي هٿي ملي. [[سلطانت روم]]، جيڪا سلجوقين جي هڪ شاخ هئي، فارسي ٻولي، فنون ۽ ادب کي اناطوليا ۾ متعارف ڪرائڻ ۽ فروغ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ فارسي کي سلطنت جي [[سرڪاري ٻولي]] طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;Sigfried J. de Laet. ''History of Humanity: From the seventh to the sixteenth century''. UNESCO, 1994.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gábor Ágoston; Bruce Alan Masters. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire''. Infobase Publishing, 2009.&lt;/ref&gt;

[[عثماني سلطنت]] سلجوقين جي هن ادبي ۽ انتظامي روايت کي جاري رکيو. فارسي ڪيترن ئي صدين تائين عثماني درٻار ۽ سرڪاري انتظام جي اهم ٻولي رهي، جڏهن ته عام ماڻهن جي رابطي جي ٻولي آهستي آهستي [[عثماني ترڪي]] بڻجي وئي. پندرهين ۽ سورهين صديءَ تائين عثماني ترڪي روزمره جي زندگيءَ ۾ نمايان حيثيت حاصل ڪري چڪي هئي، جڏهن ته ان جي ادبي صورت شاعري، نثر ۽ علمي تصنيفن لاءِ به وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳي.&lt;ref&gt;Doris Wastl-Walter. ''The Ashgate Research Companion to Border Studies''. Ashgate Publishing, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BertoldSpuler69&quot;&gt;Bertold Spuler. ''Persian Historiography &amp; Geography''. Pustaka Nasional.&lt;/ref&gt;

وقت سان گڏ [[عثماني ترڪي]] هڪ مڪمل ادبي ٻولي جي حيثيت اختيار ڪئي، جيڪا سائنسي، تاريخي ۽ ادبي موضوعن جي اظهار لاءِ پڻ موزون سمجهي ويندي هئي. بهرحال، ان جي ادبي ذخيرن ۾ فارسي ۽ عربي مان ورتل لفظن جو تناسب ڪڏهن ڪڏهن 88 سيڪڙو تائين پهچي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;BertoldSpuler69&quot; /&gt;

[[ڪرماني]] حڪمرانن سترهين صديءَ ۾ ترڪي کي پنهنجي رياست جي سرڪاري ٻولي قرار ڏنو، پر اها وڏي سلطنت جي سرڪاري ٻولي نه بڻجي سگهي. [[عثماني سلطنت]] جي قيام کان پوءِ عثماني ترڪي شاعري، نثر ۽ سرڪاري انتظام جي مکيه ٻولي بڻجي وئي ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين سلطنت جي سرڪاري ٻولي طور مڪمل حيثيت حاصل ڪري وئي. ان جي ابتڙ، [[برصغير]] ۾ [[فارسي ٻولي]] اوڻيهين صديءَ تائين مسلمان ۽ هندو رياستن جي سرڪاري ۽ اهم ادبي ٻولي طور برقرار رهي.

== فن ==
{{Main|اسلامي فن}}

[[فائل:Pir_Gazi_and_his_tiger_in_Sundarbans.jpg|thumb|[[پٽاچترا]] ۾ [[غازي پير]] جي تصوير، [[سندر بن]]، [[بنگلاديش جو فن|بنگلاديش]]]]
[[فائل:Wayang Pandawa.jpg|thumb|225px|[[وايانگ ڪولت]]، انڊونيشيا جي ڇانوَ واري پتلي بازي جو فن، جيڪو مقامي ۽ اسلامي روايتن جي ميلاپ کي ظاهر ڪري ٿو]]
[[فائل:Behzad advice ascetic.jpg|thumb|225px|''زاهد جي نصيحت''، سورهين صديءَ جي هڪ [[فارسي ننڍڙي مصوري]]]]

اسلامي عوامي فن ۾ عام طور جاندار شڪلين جي بدران غير تصويري (غير تمثيلي) آرائش کي ترجيح ڏني ويندي آهي. ان ۾ خاص طور نباتاتي نمونا، گهمايل [[عربيسڪ]] نقش، [[اسلامي خطاطي]] ۽ [[اسلامي جاميٽري نمونا|جاميٽري نمونا]] وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن. اهي نمونا ٺڪر، ڌاتوءَ جي شين، ڪاشي ڪاري ۽ وڏين عمارتن، خاص طور [[مسجد]]ن، جي اندرين ۽ ٻاهرين سينگار ۾ نمايان نظر اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Sheila R. Canby|title=Islamic Art in Detail|year=2005|publisher=Harvard University Press|pages=26–}}&lt;/ref&gt;

ان جي باوجود اسلامي فن ۾ انساني ۽ جانورن جي تصويرڪشيءَ جي به هڪ ڊگهي روايت موجود آهي، خاص طور مصوري ۽ آرائشي اُڀريل نقشن ۾. [[فارسي ننڍڙي مصوري]]، [[مغل ننڍڙي مصوري]]، عربي ۽ [[عثماني ننڍڙي مصوري]] ۾ انساني شڪليون وڏي تعداد ۾ ملن ٿيون. اهي تصويرون گهڻو ڪري بادشاهن، اميرن يا علمي حلقن جي ذاتي ڪتابن ۽ مرقعن تائين محدود هونديون هيون، جڏهن ته [[قرآن]] جي قلمي نسخن ۽ ٻين مقدس متنن ۾ جاندارن جون تصويرون شامل ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Sheila R. Canby|title=Islamic Art in Detail|year=2005|publisher=Harvard University Press}}&lt;/ref&gt;

=== جاندارن جي تصويرڪشي ===
{{Main|اسلام ۾ جاندارن جي تصويرڪشي}}

[[فائل:Mehrab of Goaldi mosque, Sonargaon, Narayanganj.jpg|thumb|[[بنگلاديش جي تعميرڪاري|بنگالي]] [[محراب]]، [[گوالدي مسجد]]]]

اسلام جي ڪجهه تشريحن موجب جاندارن جون تصويرون ٺاهڻ کان پاسو ڪرڻ جي هدايت ملي ٿي، جنهن کي اسلامي بي تمثيليت (Aniconism) چيو وڃي ٿو. ان جو هڪ سبب بت پرستيءَ کان بچڻ ۽ ٻيو اهو عقيدو آهي ته جاندار پيدا ڪرڻ جو اختيار رڳو الله کي حاصل آهي. جيتوڻيڪ [[قرآن]] جاندارن جي تصويرڪشيءَ تي واضح پابندي نٿو لڳائي، پر [[حديث]] ۾ اهڙين تصويرن بابت وڌيڪ صريح هدايتون ملن ٿيون، جن ۾ تصوير ٺاهيندڙن کي قيامت جي ڏينهن بابت تنبيه ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;esposito&quot;&gt;{{cite book|author=John L. Esposito|title=What Everyone Needs to Know about Islam|edition=2nd|publisher=Oxford University Press|year=2011|pages=14–15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;met&quot;&gt;{{cite web|title=Figural Representation in Islamic Art|website=The Metropolitan Museum of Art|url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/figs/hd_figs.htm}}&lt;/ref&gt;

مختلف دورن ۽ علائقن ۾ مسلمان عالمن انهن هدايتن جي مختلف تشريح ڪئي آهي. مذهبي اسلامي فن ۾ عام طور [[اسلامي خطاطي]]، [[اسلامي جاميٽري نمونا|جاميٽري نمونا]] ۽ [[عربيسڪ]] نباتاتي آرائش کي اهميت ڏني وئي، جڏهن ته ايران، هندستان ۽ اناطوليه جي اوڀر وارن علائقن جي ڪجهه قلمي نسخن ۾ [[محمد ﷺ]] ۽ ٻين مذهبي شخصيتن جون تصويرون پڻ ملن ٿيون، جن جو مقصد تاريخي يا ادبي واقعن جي وضاحت هو، نه ته عبادت يا بت پرستي.&lt;ref name=&quot;esposito&quot; /&gt;

ٻئي طرف اسلامي دنيا جي غير مذهبي فن ۾ انساني ۽ جانورن جي تصويرڪشي گهڻي ترقي ڪئي، جيتوڻيڪ مذهبي حساسيتن جي ڪري انهن تصويرن کي گهڻو ڪري علامتي يا آرائشي انداز ۾ پيش ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;met&quot; /&gt;

=== خطاطي ===
{{Main|اسلامي خطاطي}}
{{See also|سيني خط}}

اسلامي خطاطي عربي رسم الخط تي ٻڌل خوبصورت هٿ لکت ۽ فن خطاطي جو نالو آهي، جيڪو اسلامي ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل علائقن ۾ ترقي ڪئي. ان ۾ [[عربي خطاطي]]، [[فارسي خطاطي]] ۽ [[عثماني خطاطي]] جون روايتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Bloom&quot;&gt;{{cite book|last=Blair|first=Sheila S.|author2=Bloom, Jonathan M.|title=The Art and Architecture of Islam: 1250–1800|publisher=Yale University Press|year=1995}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ens&quot;&gt;Chapman, Caroline (2012). ''Encyclopedia of Islamic Art and Architecture''.&lt;/ref&gt; عربي ۾ ان کي ''خط اسلامي'' چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ اسلامي تحرير يا اسلامي خط آهي.&lt;ref name=&quot;typography&quot;&gt;{{cite web|title=Arabic Calligraphy as a Typographic Exercise|author=Julia Kaestle|date=10 July 2010}}&lt;/ref&gt;

اسلامي خطاطي جي ترقي جو سڀ کان گهرو تعلق [[قرآن]] سان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قرآن جون آيتون ۽ سورتون خطاطيءَ جو بنيادي متن رهيون آهن. تنهن هوندي به اسلامي خطاطي رڳو مذهبي متنن تائين محدود نه رهي، پر ان کي عمارتن، ڪتابن، ڌاتوءَ جي شين، ٺڪر، ڪپڙي ۽ ٻين ڪيترين ئي فنڪاري شين جي سينگار لاءِ به استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Blair, Sheila S. (2003). &quot;The Mirage of Islamic Art&quot;. ''The Art Bulletin''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Allen, Terry (1988). ''Five Essays on Islamic Art''.&lt;/ref&gt;

روايتن موجب [[محمد ﷺ]] فرمايو ته: ''&quot;الله تعاليٰ جنهن شيءِ کي سڀ کان پهرين پيدا ڪيو، اها قلم هئي.&quot;''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Roxburgh, David J. (2008). &quot;The Eye is Favored for Seeing the Writing's Form&quot;. ''Muqarnas''.&lt;/ref&gt;

اسلامي خطاطي جا ٻه بنيادي رسم الخط [[ڪوفي خط]] ۽ [[نسخ خط]] آهن، جن مان وقت سان گڏ ڪيترائي مقامي ۽ علائقائي انداز وجود ۾ آيا. جديد دور ۾ اسلامي خطاطي روايتي فن کان اڳتي وڌي جديد بصري فن ۾ پڻ اهم جاءِ والاري آهي، جتي ڪيترائي فنڪار خطاطي کي جديد تجريدي فن سان گڏائي نوان فني تجربا پيش ڪن ٿا.
== تعميرڪاري ==
{{Main|اسلامي تعميرڪاري}}

[[اسلامي تعميرڪاري]] مان مراد انهن [[تعميري طرز|تعميري طرزَن]] جو مجموعو آهي، جيڪي [[اسلام]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ غير مذهبي عمارتن ۾ استعمال ٿيا آهن. ان جي ارتقا اسلام جي شروعاتي دور کان وٺي اڄ تائين جاري رهي آهي. شروعاتي اسلامي تعميرڪاري تي [[رومي تعميرڪاري]]، [[بازنطيني تعميرڪاري]]، [[فارسي تعميرڪاري]] ۽ ٻين انهن علائقن جي تعميراتي روايتن جو گهرو اثر پيو، جيڪي مسلمانن ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ دوران فتح ڪيا.&lt;ref name=&quot;Krautheimer&quot;&gt;Krautheimer, Richard. ''Early Christian and Byzantine Architecture''. Yale University Press, 1965.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fletcher, Banister. ''A History of Architecture on the Comparative Method''. 4th Edition.&lt;/ref&gt;

اوڀر طرف اسلام جي واڌ سان گڏ اسلامي تعميرڪاري تي [[چيني تعميرڪاري]] ۽ [[هندستاني تعميرڪاري]] جا اثر پڻ ظاهر ٿيا، خاص طور [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾. وقت سان گڏ اسلامي تعميرڪاري پنهنجون منفرد خصوصيتون اختيار ڪيون، جن ۾ [[اسلامي خطاطي]]، [[اسلامي جاميٽري نمونا|جاميٽري نمونا]] ۽ [[عربيسڪ]] آرائش وسيلي عمارتن جي سينگار کي نمايان حيثيت حاصل ٿي. اسلامي تعميرڪاري جا اهم قسم [[مسجد]]، [[مقبرو]]، [[محل]] ۽ [[قلعو]] آهن، جڏهن ته انهن مان متاثر ٿي [[حمام|عوامي حمامن]]، [[چشمو|چشمن]] ۽ رهائشي عمارتن جا به ڪيترائي نمونا وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Cop149&quot;&gt;Copplestone, p.149.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Jama Masjid, Delhi, India (2006) 1.jpg|[[جامع مسجد دهلي]] جو اتر اوڀر وارو دروازو.
File:Kairouan Mosque Courtyard.jpg|[[قيروان جي جامع مسجد]]، جيڪا [[تيونس]] ۾ واقع آهي، اتر آفريڪا جي قديم ترين مسجدن مان هڪ ۽ اسلامي تهذيب جي اهم يادگارن مان آهي.
File:Patio de los Arrayanes Alhambra 03 2014.jpg|[[الحمرا]] جو محل ۽ قلعو، جيڪو يارهين صديءَ ۾ تعمير ٿيو.
File:Sixty Dome Mosque,Bagerhat.jpg|[[ٺهه گنبذن واري مسجد]]، [[خليفت آباد]]، [[بنگلاديش]]؛ [[بنگال سلطنت]] جي تعميرڪاريءَ جو هڪ نمايان مثال.
&lt;/gallery&gt;

=== اسلامي تعميرڪاري جون خاصيتون ===

اسلامي تعميرڪاري کي هيٺين نمايان خصوصيتن جي بنياد تي سڃاتو وڃي ٿو، جن مان گهڻيون [[مديني جي مسجد نبوي]] ۽ اسلام کان اڳ موجود عبادتگاهن جي تعميراتي روايتن مان اخذ ڪيون ويون:

* وڏا [[صحن]]، جيڪي اڪثر مرڪزي نماز واري هال سان ڳنڍيل هوندا آهن.
* [[مينار]]، جيڪي شروعاتي دور ۾ نگراني ۽ روشنيءَ لاءِ به استعمال ٿيندا هئا. دنيا جو قديم ترين محفوظ مينار [[قيروان جي جامع مسجد]] ۾ موجود آهي، جيڪو ٻئي ۽ ٽئين هجري صديءَ جي وچ واري عرصي ۾ تعمير ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Burckhardt|first=Titus|title=Art of Islam: Language and Meaning|publisher=World Wisdom|year=2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Davidson|first1=Linda Kay|last2=Gitlitz|first2=David Martin|title=Pilgrimage: From the Ganges to Graceland|publisher=ABC-CLIO|year=2002}}&lt;/ref&gt;
* [[محراب]]، جيڪو مسجد جي اندرئين ڀت ۾ [[مڪو]] جي رخ جي نشاندهي ڪندو آهي.
* [[گنبذ]]، جن جو شروعاتي اسلامي استعمال اٺين صديءَ ۾ [[مسجد نبوي]] ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.
* [[ايوان (تعميرڪاري)|ايوان]]، جيڪو عمارت جي مختلف حصن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.
* [[اسلامي جاميٽري نمونا|جاميٽري نمونن]] ۽ [[عربيسڪ]] آرائش جو استعمال.
* [[عربي خطاطي]] وسيلي سينگار.
* تعمير ۾ توازن (Symmetry) جو لحاظ.
* [[وضو]] لاءِ پاڻيءَ جا حوض يا چشما.
* شوخ ۽ نمايان رنگن جو استعمال.
* عمارت جي ٻاهرين ڏيک جي ڀيٽ ۾ اندرين جڳهه جي خوبصورتي ۽ ترتيب تي وڌيڪ ڌيان.

== ناٽڪ ==
[[فائل:Jatra_theatre.jpg|thumb|[[جاترا]] جو هڪ ناٽڪي ڏيک، [[بنگلاديش جو ناٽڪ|بنگلاديش]]]]
[[فائل:COLLECTIE TROPENMUSEUM Houten wajangpop Amir Hamza alias Menak alias Jayengrana voorstellend TMnr 6148-5-4a.jpg|225px|thumb|[[وايانگ]] ناٽڪ ۾ [[امير حمزه]] جو انڊونيشي پتلو]]

اسلام ۾ عام طور ناٽڪ کي جائز فن سمجهيو ويندو آهي، بشرطيڪه ان جو مواد اسلامي اصولن جي خلاف نه هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |last=Meri |first=Josef W. |author2=Bacharach, Jere L. |year=2006 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=0-415-96691-4 |page=807}}&lt;/ref&gt; وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ ناٽڪ جا سڀ کان مشهور روپ [[پتلي ناٽڪ]] هئا، جن ۾ هٿ جون پتليون، [[پاڇي جو ناٽڪ]] ۽ تندن سان هلندڙ پتليون شامل هيون. ان کان علاوه، ''تعزيو'' نالي زندهه ناٽڪ به پيش ڪيا ويندا هئا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ]] جي اهم واقعن کي اداڪاري وسيلي پيش ڪيو ويندو هو. [[شيعو اسلام|شيعي]] روايت ۾ تعزيا خاص طور [[علي بن ابي طالب]] جي فرزندن [[حسن بن علي]] ۽ [[حسين بن علي]] جي شهادت جي واقعن تي ٻڌل هوندا هئا. مذهبي ناٽڪن کان سواءِ، ''اخراجه'' نالي غير مذهبي ناٽڪن جو ذڪر به وچئين دور جي [[ادب]] ۾ ملي ٿو، جيتوڻيڪ اهي پتلي ناٽڪن ۽ تعزين جي ڀيٽ ۾ گهٽ مشهور هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Moreh|first=Shmuel|chapter=Live Theatre in Medieval Islam|title=Studies in Islamic History and Civilization|publisher=Brill|year=1986|pages=565–601}}&lt;/ref&gt;

دنيا جي قديم ۽ اڄ تائين زندهه رهندڙ پتلي ناٽڪن مان هڪ [[وايانگ]] آهي، جيڪو [[انڊونيشيا]] ۾ پيش ڪيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ان جون ڪيتريون ئي ڪهاڻيون اسلام کان اڳ واريون آهن، پر ان ۾ اسلامي داستانن، خاص طور [[امير حمزه]] جي ڪارنامن، کي پڻ اهم جاءِ ڏني وئي آهي. اسلامي وايانگ کي ''وايانگ سادات'' يا ''وايانگ مينڪ'' چيو ويندو آهي.

[[ڪراگوز]]، جيڪو ترڪيءَ جو مشهور [[پاڇي جو ناٽڪ]] آهي، علائقي جي ڪيترين ئي پتلي ناٽڪ جي روايتن تي اثرانداز ٿيو. هڪ راءِ موجب هي فن [[چين]] کان [[هندستان]] جي رستي [[مرڪزي ايشيا]] پهتو ۽ اتان ترڪ قومن وسيلي [[اناطوليا]] ۾ متعارف ٿيو. ٻي راءِ مطابق پاڇي جو ناٽڪ سورهين صديءَ ۾ [[مصر]] کان اناطوليا پهتو، جڏهن [[سلطان سليم اول]] 1517ع ۾ مصر فتح ڪرڻ کان پوءِ هڪ پاڇي جي ناٽڪ کان متاثر ٿي ان جي فنڪار کي [[استنبول]] وٺي آيو. بعد ۾ [[سليمان اعظم]] جي دور ۾ هي فن عثماني درٻار ۾ وڌيڪ مقبول ٿيو.&lt;ref&gt;Tradition Folk The Site by Hayali Mustafa Mutlu&lt;/ref&gt;

اسلامي دنيا جي ٻين علائقن ۾ ''خيال الظل'' (پاڇي جو خيال) نالي پاڇي جي ناٽڪ جي روايت به ترقي ڪئي. هن ناٽڪ ۾ زندهه موسيقي، جهڙوڪ ڍول، دف ۽ بانسري، سان گڏ دونهو، باهه، گجگوڙ ۽ ٻين صوتي اثرن جو استعمال ڪري تماشائين لاءِ دلچسپ ماحول پيدا ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;John Feeney, ''Saudi Aramco World'', 1999.&lt;/ref&gt;

[[ايران]] ۾ پتلي ناٽڪ جي روايت هزارين سال پراڻي سمجهي وڃي ٿي، جيتوڻيڪ شروعاتي دور ۾ هٿ ۽ تندن سان هلندڙ پتليون وڌيڪ مشهور هيون.&lt;ref&gt;Willem Floor, ''The History of Theatre in Iran'', Mage Publishers, 2005.&lt;/ref&gt; [[قاجار خاندان]] جي دور ۾ ترڪي اثر هيٺ نوان انداز متعارف ٿيا. ''خيمه شب بازي'' فارسي روايتي پتلي ناٽڪ آهي، جيڪو هڪ ننڍڙي خيمي ۾ موسيقار ۽ ڪهاڻيڪار (''مرشد'' يا ''نقال'') جي مدد سان پيش ڪيو ويندو آهي. هي ناٽڪ اڪثر روايتي چانهه خانن ۽ قهوه خانن ۾ پيش ڪيو ويندو هو، جتي مرشد ۽ پتلين جي وچ ۾ گفتگو ذريعي ڪهاڻي اڳتي وڌندي هئي. اڄ به ايران ۾ پتلي ناٽڪ مقبول آهي، جنهن جو هڪ جديد مثال ''[[رستم ۽ سهراب]]'' پتلي اوپيرا آهي.

[[مسقط]]، [[عمان]] ۾ قائم [[رائل اوپيرا هائوس مسقط]] اسلامي دنيا جو پهريون وڏو اوپيرا هائوس سمجهيو وڃي ٿو، جنهن اسلامي ثقافت ۽ مغربي ڪلاسيڪي موسيقي جي وچ ۾ ثقافتي رابطي کي هٿي ڏني آهي.

1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ مذهبي قومپرستي ٻنهي حصن جي ناٽڪي ادب تي نمايان اثر وڌو. [[اوڀر پاڪستان]] (هاڻوڪو [[بنگلاديش]]) ۾ [[ابراهيم خان]]، [[ابراهيم خليل]] ۽ [[اڪبر الدين]] جهڙن ناٽڪ نويسن برصغير ۽ [[وچ اوڀر]] جي اسلامي تاريخ تي ٻڌل ناٽڪ تخليق ڪيا، جن ۾ مسلمان حڪمرانن ۽ [[پاڪستان تحريڪ]] جي تاريخ کي نمايان ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Theatre|author=Zillur Rahman John}}&lt;/ref&gt;

== رقص ==

اسلامي [[فقهه]] جي ڪجهه عالمن رقص بابت جنس جي بنياد تي مختلف رايا ڏنا آهن. انهن موجب عورتن لاءِ رڳو عورتن جي محفلن ۾ رقص ڪرڻ جائز آهي، جيئن شادين ۽ ٻين خوشين جي موقعن تي رواج آهي، جڏهن ته مردن لاءِ ان کان پاسو ڪرڻ جي صلاح ڏني وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Muslim Women Sing: Hausa Popular Song |last=Mack |first=Beverly B. |year=2004 |publisher=Indiana University Press |page=4 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Embodiment, Morality, and Medicine |last=Cahill |first=Lisa Sowle |author2=Farley, Margaret A. |year=1995 |publisher=Springer |page=43 }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[امام غزالي]] ۽ [[امام نووي]] جهڙن عالمن رقص کي اهڙي فرق کان سواءِ جائز قرار ڏنو، پر اهڙي رقص کي ناپسند ڪيو جيڪو شهوت کي اڀاري يا بي حيائي جو سبب بڻجي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Alchemy of Happiness |author=Al-Ghazzali}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Reliance of the Traveller|url=https://abudaniyal.files.wordpress.com/2016/05/reliance2_complete.pdf}}&lt;/ref&gt;

روايتي اسلامي معاشري ۾ ڪيترائي [[صوفي سلسلو|صوفي سلسلا]] پنهنجي [[ذڪر]] جي رسمن دوران مخصوص رقصي حرڪتن کي عبادت جو حصو سمجهندا آهن. ذڪر مان مراد الله جي ياد آهي، جيڪا هڪ روحاني عبادت آهي ۽ رسمي نماز کان مختلف هوندي آهي. ان دوران سالڪ پنهنجي سوچ، احساس ۽ توجهه کي الله ڏانهن مرڪوز ڪندو آهي ته جيئن روحاني معرفت حاصل ڪري سگهي. ذڪر انفرادي يا جماعت سان [[شيخ]] جي رهنمائي هيٺ ڪيو ويندو آهي ۽ ان ۾ خاموش مراقبو، قرآن جون آيتون يا [[الله جا نوانوي نالا]] ورجائڻ، ساهه تي ضابطو رکڻ ۽ موزون جسماني حرڪتون شامل ٿي سگهن ٿيون. ڪيترن صوفي سلسلن انهن رسمن کي شاعري ۽ روايتي موسيقي سان گڏ مخصوص رقص جي صورت ۾ به ترقي ڏني آهي.

[[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڪيمياءِ سعادت]]'' ۽ مشهور تصنيف ''[[احياءُ علوم الدين]]'' ۾ ذڪر دوران موسيقي ۽ رقص جي استعمال تي بحث ڪيو آهي. سندس خيال موجب، جيڪڏهن عبادت ڪندڙ جو دل پاڪ هجي ته موسيقي ۽ رقص روحاني ترقي ۽ خدا سان قربت حاصل ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;Ghazzālī, Claud Field. ''The Alchemy of Happiness''. 1991.&lt;/ref&gt;

ان سلسلي جو مشهور مثال [[مولانا جلال الدين رومي]] پاران قائم ڪيل [[مولويه سلسلو]] آهي، جنهن جي مشهور روحاني رسم [[سماع]] آهي. هن رسم ۾ درويش مسلسل گهمندي الله جي ياد ۾ مشغول ٿيندا آهن، جنهن ڪري مغربي دنيا ۾ انهن کي ''گهمندڙ درويش'' (Whirling Dervishes) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Whirling Dervishes |last=Friedlander|first=Shems |author2=Uzel, Nezih |year=1992 |publisher=SUNY Press }}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ ۾ [[ترڪيي]] ۾ سيڪيولر پاليسين سبب مولويه سلسلي ۽ ان جي رسمن تي پابندي لڳائي وئي، پر 2008ع ۾ [[يونيسڪو]] ''مولويه سماع'' کي [[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جا شاهڪار|انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ هن رسم ۾ ٻيهر دلچسپي وڌڻ لڳي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Mevlevi Sama Ceremony|url=http://www.unesco.org/culture/intangible-heritage/39eur_uk.htm}}&lt;/ref&gt;

[[مصر]] ۽ [[شام (تاريخي علائقو)|بلاد شام]] ۾ مولويه سماع جي روايت ''تنوره'' جي نالي سان مشهور ٿي، جنهن کي ٻين صوفي سلسلن پڻ ڪجهه تبديلين سان اختيار ڪيو. اهڙيءَ طرح [[چشتي سلسلو]]، جيڪو [[افغانستان]] ۽ [[برصغير]] جي قديم ۽ اهم صوفي سلسلن مان آهي، پڻ سماع ۽ وجداني رقص جي روايت کي جاري رکيو. هن سلسلي جو [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]] ۽ [[قوالي]] جي ارتقا ۾ اهم ڪردار رهيو، خاص طور [[امير خسرو]] جي خدمتن وسيلي.

عبادتي رقص جا ٻيا مثال [[مغرب عربي]] ۾ [[گناوا موسيقي]] سان، [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] جي مسلمان معاشرن ۾ پڻ ملن ٿا. ان جي ابتڙ [[نقشبندي سلسلو]] عام طور ذڪر دوران موسيقي ۽ رقص استعمال نٿو ڪري.

مذهبي رسمن کان علاوه مسلمان معاشرن ۾ شادين، [[ميلاد النبي]]، [[عيد الاضحيٰ]] ۽ ٻين عوامي تقريبن دوران به روايتي رقصي جلوس ۽ مقامي لوڪ ناچ پيش ڪيا ويندا آهن. ڪيترين اسلامي تهذيبن، جهڙوڪ [[مغل سلطنت|مغلي]]، [[عثماني سلطنت|عثماني]]، [[فارسي]] ۽ [[جاوي]] درٻارن ۾ ڪلاسيڪي رقص جا مخصوص انداز به ترقي ڪيا، جڏهن ته [[بدو]]، [[طوارق]] ۽ [[پشتون]] قومن سميت ڪيترن علائقن ۾ مقامي لوڪ رقص پڻ رائج رهيا. ڪجهه رقص، جهڙوڪ مصري [[رقص شرقي]]، تفريح ۽ ڪڏهن ڪڏهن علاج جي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيندا رهيا آهن.

اوڻيهين صديءَ جي آخر کان وٺي صوفي سلسلن جو اثر ڪيترن علائقن ۾ گهٽجڻ لڳو. نوآبادياتي حڪومتن، جديديت پسند تحريڪن ۽ سيڪيولر پاليسين ڪيترين روايتي رسمن کي محدود ڪيو. جديد دور ۾ سخت گير تحريڪن، خاص طور [[وهابيت]] سان لاڳاپيل گروهن، صوفي رسمن جي مخالفت ڪئي، ۽ ڪجهه شدت پسند تنظيمن جهڙوڪ [[داعش]] ۽ [[طالبان]] مصر، [[پاڪستان]] ۽ ٻين ملڪن ۾ ذڪر جي محفلن کي نشانو بڻايو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1045796|title=Steeped in ancient mysticism, passion of Pakistani Sufis infuriates Taliban}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1315839|title=Damadam Mast Qalandar is a Cry of Rebellion Against Established Orders}}&lt;/ref&gt;

== موسيقي ==
{{Main|اسلامي موسيقي}}

اسلامي دنيا ۾ موسيقي جون روايتون گهڻ رخي ۽ متنوع آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ [[اسلام]] مختلف قومن، ٻولين ۽ ثقافتن ۾ پکڙيل آهي. مسلمان معاشرن ۾ مذهبي، روحاني، درٻاري، لوڪ ۽ ڪلاسيڪي موسيقي جا ڪيترائي انداز رائج رهيا آهن. اسلامي دنيا جا روايتي مرڪز، جهڙوڪ [[عربستان]]، [[وچ اوڀر]]، [[اتر آفريڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]]، اسلامي موسيقي جي ارتقا ۾ بنيادي حيثيت رکن ٿا.

اسلامي موسيقي جي مشهور روايتن ۾ هيٺيان انداز شامل آهن:
* [[عربي ڪلاسيڪي موسيقي]]
* [[ايران جي مذهبي موسيقي]]
* [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]]
* [[قوالي]]

[[سلجوقي ترڪ]]، جيڪي اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ [[اناطوليا]] ۾ آباد ٿيا ۽ پوءِ [[عثماني سلطنت]] قائم ڪئي، اسلامي موسيقي جي ترقي تي گهرو اثر ڇڏيو. عثماني دور ۾ [[ترڪي ڪلاسيڪي موسيقي]] اسلامي موسيقي جي اهم روايتن مان هڪ بڻجي وئي، جنهن ۾ [[تقسيم (موسيقي)|تقسيم]] جهڙن سازي اندازن کي خاص اهميت حاصل ٿي.

[[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]]، [[هندستان]] ۽ [[مالائي ٻيٽن جو مجموعو]] ۾ پڻ وڏي مسلمان آبادي موجود آهي. جيتوڻيڪ انهن علائقن جي موسيقي اسلامي دنيا جي مرڪزي علائقن کان مختلف آهي، پر مقامي روايتن ۽ اسلامي ثقافت جي ميلاپ سان منفرد موسيقي جا انداز وجود ۾ آيا. ڏکڻ هندستان ۾ [[ماپيلا گيت]] ۽ [[دف مٽو]] ان جا نمايان مثال آهن.

اسلام جي ظهور کان اڳ به انهن علائقن جي وچ ۾ واپاري لاڳاپا موجود هئا، جن ذريعي موسيقي جا انداز پڻ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيندا رهيا. اسلام جي پکڙجڻ کان پوءِ وسيع اسلامي سلطنتن ۽ واپاري رابطن انهن موسيقي روايتن جي ڏي وٺ کي وڌيڪ هٿي ڏني. خاص طور [[صوفي سلسلو|صوفي سلسلن]] پنهنجي روحاني رسمن ۽ [[ذڪر]] سان گڏ موسيقي کي اسلامي دنيا جي مختلف علائقن تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

[[علاؤالدين خان]]، [[علي اڪبر خان]] ۽ [[گل محمد خان]] برصغير جي مسلمان ڪلاسيڪي موسيقي جي مشهور شخصيتن مان شمار ٿين ٿا، جڏهن ته [[رونا ليليٰ]] جديد موسيقيءَ جي ميدان ۾ ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي شهرت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sharma&quot;&gt;{{cite web |last=Sharma |first=Devesh |title=Beyond Borders: Runa Laila |url=http://www.filmfare.com/interviews/beyond-borders-runa-laila-1479.html |website=Filmfare}}&lt;/ref&gt;

[[نظرل سنگيت]] [[قاضي نذر الاسلام]] جي لڳ ڀڳ چار هزار گيتن ۽ [[غزل]]ن تي مشتمل هڪ اهم موسيقي روايت آهي. اسلامي ثقافت سان لاڳاپيل ٻين موسيقي روايتن ۾ [[جاري گان]]، [[او من رمضانير اوئي روزار شيشي]]، [[ڀاوائيا]] ۽ [[ڀاٽيالي]] پڻ شامل آهن.

اسلامي مذهبي موقعن سان لاڳاپيل موسيقي ۽ نعتيه روايتن بابت وڌيڪ معلومات لاءِ [[عيدالفطر]]، [[عيدالاضحيٰ]]، [[عاشورا]]، [[حسيني ماتم]]، [[ميلاد النبي]]، [[ليلة المعراج]] ۽ [[شب برات]] جا مضمون پڻ ڏسجن.

== خانداني زندگي ==
{{مکيه|اسلامي شادي|اسلامي ازدواجي ريتون}}

[[فائل:ꠚꠥꠠꠤꠞ ꠛꠣꠠꠤ ꠁꠍꠔꠣꠞꠤ.jpg|thumb|[[فُرير باري افطاري]]، [[سلهٽ]] واري علائقي جي [[بنگالي مسلمانن]] جي هڪ روايت، جنهن ۾ [[رمضان]] دوران ڌيءَ جي ساهرن ڏانهن [[افطار]] موڪلي ويندي آهي.]]

مسلمان خاندان ۾ ٻار جي پيدائش سان گڏ ڪيترين مذهبي رسمن جو آغاز ٿيندو آهي. ٻار جي ڄمڻ کان پوءِ سندس ساڄي ڪن ۾ [[اذان]] ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |editor=Juan E. Campo |title=Encyclopedia of Islam |publisher=Facts on File |year=2009 |page=106}}&lt;/ref&gt; ستين ڏينهن [[عقيقو]] ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ جانور ذبح ڪري ان جو گوشت ضرورت مند ماڻهن ۾ ورهايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Nigosian-120&quot;&gt;{{cite book |last=Nigosian |first=S.A. |title=Islam: Its History, Teaching, and Practices |publisher=Indiana University Press |year=2004 |page=120}}&lt;/ref&gt; ان موقعي تي ٻار جا وار به ڪوڙيا ويندا آهن ۽ انهن جي وزن جي برابر چاندي يا ان جي قيمت خيرات طور ڏني ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Nigosian-120&quot; /&gt;

والدين ۽ خاندان جا بزرگ ٻارن جي خوراڪ، رهائش ۽ تعليم سان گڏ کين اخلاقي قدر، اسلامي تعليمات ۽ عبادتن جي سکيا ڏيڻ کي پڻ پنهنجي ذميواري سمجهندا آهن.&lt;ref name=&quot;Campo-136&quot;&gt;{{cite encyclopedia |editor=Juan E. Campo |title=Encyclopedia of Islam |publisher=Facts on File |year=2009 |page=136}}&lt;/ref&gt;

[[اسلامي شادي|شادي]] مسلمان خاندان جو بنيادي بنياد سمجهي ويندي آهي. اسلامي قانون موجب شادي هڪ قانوني معاهدو آهي، جيڪو ٻن اهل ڌرين جي رضامندي ۽ ٻن شاهدن جي موجودگيءَ ۾ منعقد ٿيندو آهي. ان معاهدي تحت گهوٽ تي لازم هوندو آهي ته هو ڪنوار کي [[مهر]] ادا ڪري، جيڪو سندس شرعي حق آهي.&lt;ref&gt;
* {{Harvtxt|Waines|2003|pp=93–96}}
* ''The Oxford Dictionary of Islam'' (2003), p. 339.
* {{Harvtxt|Esposito|1998|p=79}}
&lt;/ref&gt;

دنيا جي مختلف ملڪن ۽ ثقافتن ۾ رهندڙ مسلمانن جي شادين جون رسمون ۽ سماجي روايتون هڪ ٻئي کان مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر اسلامي اصولن جي بنيادي گهرجن ۾ يڪسانيت برقرار رهي ٿي. ڪيترن ئي مسلمان معاشرن ۾ روايتي طور عورت گهريلو معاملن ۽ مرد معاشي ذميوارين تي وڌيڪ ڌيان ڏيندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ جديد دور ۾ انهن ڪردارن ۾ نمايان تبديليون پڻ آيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Eaton |first=Gai |title=Remembering God: Reflections on Islam |publisher=The Islamic Texts Society |year=2000 |pages=92–93}}&lt;/ref&gt;

=== وفات جون رسمون ===

مسلمان جي وفات کان اڳ، سندس ويجها ماڻهو کيس [[شهادت]] پڙهڻ جي تلقين ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي روايت موجب آخري لفظ طور ايمان جي گواهي ڏيڻ کي اهميت ڏني وئي آهي. وفات کان پوءِ ميت کي ساڳئي جنس جا ماڻهو [[غسل ميت|غسل]] ڏيندا آهن ۽ پوءِ کيس سفيد ڪپڙي جي ٽن چادرن، يعني [[ڪفن]]، ۾ ويڙهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Matt Stefon |title=Islamic Beliefs and Practices |publisher=Britannica Educational Publishing |year=2010 |page=83}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ ميت کي [[جنازو|جنازي]] تي رکي مسجد يا نمازِ جنازه جي مقرر هنڌ تي آندو ويندو آهي، جتي [[نماز جنازه]] ادا ڪئي ويندي آهي. نماز کان پوءِ ميت کي قبرستان ۾ اسلامي طريقي مطابق دفن ڪيو ويندو آهي.

== تقريبون ۽ سرگرميون ==

[[فائل:Bazar Ramadhan Semarang.JPG|thumb|229x229px|[[سمارانگ]]، [[مرڪزي جاوا]]، [[انڊونيشيا]] ۾ ''ليباران'' جي موقعي تي لڳل بازار، جتي عيد لاءِ خوراڪ ۽ ڪپڙا وڪرو ڪيا وڃن ٿا.]]

* [[وعظ محفل]]
* [[اجتماع]]
* [[محفل]]
* [[تبليغ]]
* [[ليباران]]
* [[مودڪ]]

== آداب ۽ خوراڪ ==
{{Main|اسلامي آداب|اسلامي غذائي قانون}}

[[فائل:মেজবানি - 20547794036.jpg|thumb|[[بنگالي ثقافت]] ۾ [[ميزبان]] جي روايتي دعوت، [[چٽگانگ]]]]

اسلام ۾ روزمره جي زندگيءَ سان لاڳاپيل ڪيترائي عمل [[اسلامي آداب|آداب]] جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. انهن ۾ هڪ ٻئي کي ''[[السلام عليڪم]]'' چئي سلام ڪرڻ، کاڌي کان اڳ ''[[بسم الله]]'' پڙهڻ، ۽ کائڻ پيئڻ وقت ساڄي هٿ جو استعمال شامل آهي. [[اسلامي طهارت]] جا اصول ذاتي صفائي ۽ صحت کي وڏي اهميت ڏين ٿا. مسلمان خاندانن ۾ [[ختنو]] پڻ هڪ عام مذهبي عمل آهي. وفات کان پوءِ اسلامي روايت موجب ميت کي غسل ڏئي، [[ڪفن]] پارايو ويندو آهي، پوءِ [[نماز جنازه]] ادا ڪري اسلامي طريقي سان قبر ۾ دفن ڪيو ويندو آهي.

اسلامي شريعت موجب مسلمانن لاءِ ڪجهه کاڌا حرام قرار ڏنا ويا آهن، جن ۾ سوئر جو گوشت، رت، [[مردار جانور]] ۽ [[شراب]] شامل آهن. گوشت رڳو اهڙي حلال جانور جو کائڻ جائز آهي، جنهن کي الله جي نالي سان اسلامي طريقي موجب ذبح ڪيو ويو هجي، يا جيڪو اهلِ ڪتاب (يهودي يا عيسائي) طرفان شرعي اصولن موجب ذبح ڪيو ويو هجي. شڪار يا مڇي، جيڪا ماڻهو پاڻ شڪار ڪري، پڻ جائز آهي. اهڙي جائز خوراڪ کي [[حلال]] چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;
* {{Cite quran|5|5|style=ref}}
* {{Harvtxt|Curtis|2005|p=164}}
* {{Harvtxt|Esposito|2002b|p=111}}
* {{Cite encyclopedia |title=Slaughter |encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online |author=Ersilia Francesca}}
&lt;/ref&gt;

قرآن مجيد ۾ حلال ۽ حرام خوراڪ بابت واضح هدايتون ڏنيون ويون آهن. مثال طور:

&lt;blockquote&gt;
هن توهان تي رڳو مُردار، رت، سوئر جو گوشت، ۽ اهو جانور حرام ڪيو آهي، جنهن تي الله کان سواءِ ڪنهن ٻئي جو نالو ورتو ويو هجي. پوءِ جيڪو سخت مجبوريءَ ۾ هجي، نه سرڪشي ڪندڙ هجي ۽ نه ئي حد کان وڌندڙ، ته بيشڪ الله وڏو بخشڻهار، نهايت رحم وارو آهي.

— [[قرآن مجيد]]، [[سورة النحل]]، آيت 115
&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote&gt;
(اي نبي!) چئو: مون ڏانهن جيڪا وحي نازل ڪئي وئي آهي، ان ۾ مان ڪنهن به کائڻ واري لاءِ ڪا شيءِ حرام نٿو ڏسان، سواءِ مُردار، وهندڙ رت، سوئر جي گوشت جي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ناپاڪ آهي، يا اهو جانور جنهن تي الله کان سواءِ ڪنهن ٻئي جو نالو ورتو ويو هجي. پوءِ جيڪو مجبوريءَ سبب کائڻ تي مجبور ٿئي، نه نافرمانيءَ جي ارادي سان ۽ نه ضرورت کان وڌي، ته بيشڪ تنهنجو پاليندڙ وڏو بخشڻهار، نهايت رحم وارو آهي.

— [[قرآن مجيد]]، [[سورة الانعام]]، آيت 145
&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote&gt;
توهان تي مُردار، رت، سوئر جو گوشت، اهو جانور جنهن تي الله کان سواءِ ڪنهن ٻئي جو نالو ورتو ويو هجي، گهٽيل، ڌڪ سان مريل، اوچائيءَ تان ڪري مريل، سڱ هڻي مريل، ۽ اهو جنهن کي درندن کاڌو هجي (سواءِ ان جي جنهن کي اوهان وقت تي ذبح ڪيو هجي)، ۽ اهي جانور جيڪي بتن جي آڏو قربان ڪيا وڃن، حرام ڪيا ويا آهن... اڄ مون اوهان لاءِ اوهان جو دين مڪمل ڪري ڇڏيو، پنهنجي نعمت اوهان تي پوري ڪري ڇڏي، ۽ اوهان لاءِ اسلام کي دين طور پسند ڪيو. پوءِ جيڪو بک سبب مجبور ٿي وڃي، بغير گناهه جي ارادي جي، ته بيشڪ الله وڏو بخشڻهار، نهايت رحم وارو آهي.

— [[قرآن مجيد]]، [[سورة المائده]]، آيت 3
&lt;/blockquote&gt;

== مارشل آرٽ ==
{{ڏسو پڻ|عضلاتي اسلام}}

[[فائل:Boli Khela, Pohela Boishakh (2013) - 19182116999.jpg|thumb|[[پهيلا بوئشاک]] جي موقعي تي [[جبارر بولي کيلا]] جو هڪ منظر، جيڪو [[بنگلاديشي مارشل آرٽ]] جو هڪ روايتي انداز آهي.]]

{{div col|colwidth=20em}}
* [[پهلواني]] – [[ايران]]
* [[ياغلي گريش]] – [[ترڪيي]]
* [[گٽڪا]] – [[پاڪستان]]
* [[ڪراش]] – [[وچ ايشيا]]
* [[استونڪا]] – [[صوماليا]]
* [[نوبا ڪشتي]] – [[سوڊان]]
* [[تحطيب]] – [[مصر]]
* [[لامب ڪشتي]] – [[سينيگال]]
* [[دامبي]] – [[نائيجيريا]]
* [[جبارر بولي کيلا]] – [[بنگلاديش]]
* [[موڪر بولي کيلا]] – [[بنگلاديش]]
* [[لٺي کيلا]] – [[بنگلاديش]]
* [[اسقَي]] – [[ڀارت]]
* [[پنچڪ سيلات]] – [[انڊونيشيا]]
* [[بڪتي نيگارا]] – [[انڊونيشيا]]
* [[ڪنتائو]] – [[انڊونيشيا]]
* [[تارونگ دراجت]] – [[انڊونيشيا]]
* [[سيلات]] – [[انڊونيشيا]]
* [[سيلات ملايو]] – [[ملائيشيا]]
* [[سيني گايونگ فتاني]] – [[ملائيشيا]]
* [[سيني گايونگ]] – [[ملائيشيا]]
* [[توموئي]] – [[ملائيشيا]]
* [[ليان پدوڪن]] – [[ملائيشيا]]
* [[فروسيه]] – [[اولهه ايشيا]]
{{div col end}}

==وڌيڪ ڏسو==
* ماخذات سنڌي اسلامي تعليم ۽ ثقافت فتح الدين ايڇ ميمڻ
* اسلام کا اقتصادي نظام حضرت مولانا [[ابوالاعليٰ مودودي|ابوالاعلى مودودي]]؛ جديد مسائل حضرت مولانا ابوالاعلى مودودي
* عهدنامه عتيق (اردو ترجمو سيد حامد علي)
* تخليق ڪائنات - سيد حامد علي، الحاج ولي محمد طاهر زادا&lt;/ref&gt;
[[فائل:Main chamber of Badshahi Mosque 2006.jpg|225px|thumb|بادشاھي مسجد لاھور]]

* [[ثقافتي مسلمان]]
* [[اسلاميتي]]
* [[ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام]]
* [[اسلامي نصيحتي ادب]]
* [[اسلامي ادب]]
* [[مسلمان ميم]]

==حوالا==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* {{Commons category-inline|اسلامي ثقافت}}

{{مذهب موجب ثقافت}}

{{DEFAULTSORT:اسلامي ثقافت}}
[[زمرو:اسلامي ثقافت]]
[[زمرو:اسلام]]</text>
      <sha1>ebo8c5yqi9eln4vua82jsu3siou7h6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بلڙي شاھ ڪريم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47762</id>
    <revision>
      <id>401294</id>
      <parentid>395715</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T01:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5860" sha1="tn8l68ua976d8t39i2cn2i4sm2anqwi" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name       =  '''&lt;span style='color: Violet'&gt;بلڙي شاھ ڪريم &lt;/span&gt;'''

| official_name           =  Bulri Shah Kareem
 |native_name            =
| settlement_type         = [[شھر]]
| image_skyline           =Pakistan - Sindh - Tando Muhammad Khan.svg
| imagesize               = 240px
| image_alt               =
| image_caption           = سنڌ جي نقشي ۾ ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل ٽنڊو محمد خان ضلعو جنھن م. ھي شھر پڻ واقع آهي
| image_map               = 
| mapsize                 = 100px
| map_alt                 =
| map_caption             =
| coordinates             = {{Coord|24|51|48|N|68|19|49|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}
| pushpin_map             =Sindh# Pakistan
| pushpin_label_position  = left&lt;!-- left, right, top, bottom, none --&gt;
| pushpin_map_alt         =
| pushpin_mapsize         =
| pushpin_map_caption     =
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستا جاصوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       =  {{Flag|سنڌ}} 
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[ ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]]
| population_total       = 6,382
| population_as_of        =2017
| population_est          =
| pop_est_as_of           =
| population_footnotes    =
| area_total_km2          =
| elevation_m             =
| elevation_m_min         =
| elevation_m_max         =
| population_density_km2  =
| leader_title            =چيئرمين، ميونسپلٽي
| leader_name             = 
| leader_title1           = 
| leader_name1            = 
| blank_name_sec2         =[[سنڌ جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] 
| blank_info_sec2         = 1  
| area_code               =  
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] 
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت ]]
| utc_offset1             = +5
| website                 =
| footnotes               =
|postal_code  =
}} 

'''بلڙي شاھ ڪريم '''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Bulri Shah Karim''' }} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ضلعي ٽنڊو محمد خان]] جو هڪ شھر آهي جيڪو [[بلڙي شاھ ڪريم تعلقو|بلڙي شاھ ڪريم تعلقي]] جو صدر مقام آهي. ھن شھر جو نالو سنڌ جي مشھور بزرگ ۽ شاعر شاھ عبدالڪريم بلڙي واري جي نالي تان پيو جيڪو شاھ عبداللطيف ڀٽائي جو ڏاڏو ھيو&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://heritage.eftsindh.com/districts/tmkhan/shah-karim.php|title=Shah Karim Bulri, Tando Muhammad Khan|website=heritage.eftsindh.com|access-date=2020-02-08}}&lt;/ref&gt;. شھر جو شروع ۾ نالو بلڙي ھيو. شاھ عبدالڪريم  (1536-1623)  مٽياري ۾ ڄائو ھو ۽ پوء لڏي بلڙي ۾ آيو جنھن ڪري ھن شھر جو نالو بلڙي شاھ ڪريم پئجي ويو&lt;ref name=&quot;  فرائيڊي&quot;&gt;[https://www.thefridaytimes.com/patron-saint-of-bulri/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113191808/https://www.thefridaytimes.com/patron-saint-of-bulri/ |date=2020-11-13 }} Patron Saint of Bulri
Zulfiqar Ali Kalhoro on the life and legacy of Shah Abdul Karim and the order of Karimi Faqirs
￼ by Zulfiqar Ali Kalhoro  October 2, 2020 فرائيڊي ٽائيمز&lt;/ref&gt;. چوڻ ۾ اچي ٿو ته بلڙي ھڪ عورت جو نالو ھيو&lt;ref name=&quot;  ڊان&quot;&gt; [ https://www.dawn.com/news/470020/sajjada-nashin-of-bulri-shah-karim-dies-in-new-york]  &lt;/ref&gt;. ان جي مزار پڻ ھتي واقع آهي جيڪا ھن شھر جي سياحت جو مرڪز آھي. ھن شھر م لکي محلو ۽ شيدي محلو واقع آهن. شھر م ھڪ سرڪاري اسپتال چوويھ ڪلاڪ صحت جي سھولت مھيا ڪري ٿي. ھن شھر کان پنج ڪلوميٽرن جي فاصلي تي جھوڪ شريف واقع آهي جتي صوفي شاھ عنايت شھيد جي درگاھ آھي جتي ھر سال ھزارين ماڻھو زيارت لاءِ ايندا آهن. ھن شھر جو هي پوسٽل ڪوڊ يا زپ ڪوڊ 73020 آھي&lt;ref name=&quot; پوسٽل &quot;&gt;[ https://www.thepostalcodes.net {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502072344/https://www.thepostalcodes.net/ |date=2021-05-02 }} › ...Bulri Shah Karim Postal code - Pakistan Postal Codes] پوسٽل ڪوڊ&lt;/ref&gt;.
==آبادي==
 
2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي  6,382 ھئي&lt;ref name=&quot; پي بي ايس &quot;&gt; [https://www.pbs.gov.pk › sindhPDFWeb resultstando muhammad khan summary - DISTRICT AND TEHSIL LEVEL ...]  &lt;/ref&gt;.

==تعليم==
ھن شھر م پرائمري، مڊل، سيڪنڊري ۽ ھڪ ھائر سيڪنڊري تعليم جي سھولت لاء اسڪول موجود آهن. گريجوئيشن لاء پڻ ھتي گورنمينٽ ڊگري ڪاليج واقع آهي.

==ٽائون ڪاميٽي==
بلڙي شاھ ڪريم شھر ٻہ وارڊن تي مشتمل آهي جنھن ۾ ھڪ ميمڻ محلو ۽ ٻئي ۾ لکي محلو اچي وڃن ٿو. شھر جو درجو ٽائون ڪاميٽي وارو آھي. ھر وارڊ مان ھڪ جنرل ڪائونسلر سڌي چونڊ وسيلي چونڊجندو آهي. ڪل ڪائونسلر گڏجي شھر جي ٽائون ڪميٽي جي چيئرمين ۽ وائس چيئرمين کي چونڊيندا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ جا قصبا]]
[[زمرو:پاڪستان جا قصبا]]
[[زمرو:ٽنڊو محمد خان تعلقو]]
[[زمرو:ٽنڊو محمد خان ضلعي جا قصبا]]</text>
      <sha1>tn8l68ua976d8t39i2cn2i4sm2anqwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جھاد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56010</id>
    <revision>
      <id>401296</id>
      <parentid>400684</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T02:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151534" sha1="dyo82x8wqrfgdc2oosozjm78wemrpxx" xml:space="preserve">{{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}}

'''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.&lt;ref name=&quot;ODI&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EI2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}&lt;/ref&gt; اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.&lt;ref name=ODI/&gt;&lt;ref name=&quot;DeLong-Bas 2018&quot;&gt;{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning &quot;struggle&quot;, ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}&lt;/ref&gt;

''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.&lt;ref name=&quot;DeLong-Bas 2018&quot; /&gt;&lt;ref name=Bonner&gt;{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}&lt;/ref&gt;{{rp|13}}&lt;ref name=&quot;ER&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}&lt;/ref&gt; مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن.

''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1)
{{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.&lt;ref name=&quot;morgan2010&quot;&gt;{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MIC&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}&lt;/ref&gt; هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.&lt;ref name=Esposito&gt;{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}&lt;/ref&gt;{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DeLong-Bas 2018&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ER&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EI2&quot; /&gt; هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].&lt;ref name=Esposito/&gt;{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.&lt;ref&gt;{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}&lt;/ref&gt;{{rp|pages=46}}

[[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;DeLong-Bas 2018&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hallaq334&quot;&gt;{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.&lt;ref name=&quot;hallaq334&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jalal 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}}
|title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}&lt;/ref&gt; گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.&lt;ref name=&quot;DeLong-Bas 2018&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Badara 2017&quot;&gt;{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}&lt;/ref&gt;{{rp|93}}&lt;ref name=&quot;Jalal 2009&quot; /&gt; اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.&lt;ref name=&quot;ODI&quot; /&gt;

== لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما ==

لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=Oz/&gt; ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.&lt;ref name=&quot;Jihād&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}&lt;/ref&gt; ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.&lt;ref name=Oz&gt;{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}&lt;/ref&gt; روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Jihād&quot;/&gt;

هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=hanswehr&gt;{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}}
|title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}&lt;/ref&gt; پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Jihād&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, &amp; Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}&lt;/ref&gt;{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.&lt;ref&gt;قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}&lt;/ref&gt; [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}&lt;/ref&gt;

[[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.&lt;ref name=&quot;OISO&quot;&gt;{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Peters-jihad-OEIW&quot;&gt;{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Berkey-2003&quot;&gt;{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قرآن ===
لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.&lt;ref name=Oz/&gt; انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.&lt;ref name=Oz/&gt; قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}&lt;/ref&gt; احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.&lt;

{{rp|56}}

=== حديث ===
''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.&lt;ref name=Oz/&gt; [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;bukhari&quot;&gt;{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Streusand-1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==اسلام ۾ جهاد جو تصور==
'''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي.

{{quote|&quot;[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]&quot;. (سورت الحج 39)

ترجمو:&quot; جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي&quot;.|القرآن|}}

جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي.

{{quote|&quot;[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]&quot;(سورت النساء 76)

ترجمو:&quot; جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن&quot;.|القرآن|}}

اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته &quot; جڏهن توهان&quot; يرون&quot; کان پار ٿي&quot; ڪنعان &quot; ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. &quot;رامائڻ&quot; ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. &quot;گيتا&quot; جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي

1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي &quot;[[ذمي]]&quot; چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ &quot;عهد&quot; جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو.

2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي &quot;معاهد&quot; يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي.

3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي &quot;حربي&quot; چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا.

{{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته:
 چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي.

پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي.

مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون.

ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي.

ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}}

دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق &quot;مها ڀارت&quot; جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين.
پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا.


== وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' ==
روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;DeLong-Bas 2018&quot;/&gt; شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.&lt;ref&gt;Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 &lt;!-- quote=&quot;from the lifetime of the Prophet Muhammad onward&quot; Lewis. --&gt; Chapter 2]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis-1988&quot;&gt;{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Peters-jihad&quot;/&gt;{{rp|116}}

”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}}

&lt;blockquote&gt;ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“&lt;ref name=&quot;bbcislam&quot;&gt;{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.&lt;ref&gt;[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Streusand-greater&quot;&gt;{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}&lt;/ref&gt; هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;bbcislam&quot;/&gt; [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.&lt;ref name=Kadri12&gt;{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }}
&lt;/ref&gt;{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}}

[[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو:
* دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي.
* زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي.
* هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.
* تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.&lt;ref name=&quot;Khadduri&quot;&gt;{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|56}}

هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،&lt;ref&gt;{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}&lt;/ref&gt; ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:&lt;ref&gt;{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status= dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |date=22 January 2022 }}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}}

هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}&lt;/ref&gt; هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،&lt;ref&gt;{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}&lt;/ref&gt; جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}&lt;/ref&gt;

[[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو:

{{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“&lt;ref name=&quot;yaqeeninstitute.org&quot;&gt;{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}&lt;/ref&gt;}}

وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.

گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.&lt;ref name=&quot;Khomeini-greater&quot;&gt;{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}&lt;/ref&gt;

رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1=Schaefer
 |first1=Robert W.
 |date=22 October 2010
 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad''
 |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}}
 |series=Praeger Security International
 |publication-place=Santa Barbara, California
 |publisher=Bloomsbury Publishing USA
 |page=64
 |isbn=9780313386350
 |access-date=22 November 2023
}}
&lt;/ref&gt;

== دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' ==
ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[جُس ايڊ بيلم]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[جُس ان بيلو]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=جديد بين الاقوامي قانون وانگر، اسلامي قانونِ جنگ ۾ به جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانونن (''جُس اِن بيلو''؛ جنگ هلندي دوران جا ضابطا) بابت قاعدا، جنگ شروع ڪرڻ جي قانوني جواز (''جُس ايڊ بيلم''؛ جنگ شروع ڪرڻ جا ضابطا) بابت قاعدن کان وڌيڪ تفصيلي آهن.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AEF99&gt;{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.&lt;ref name=AEF01&gt;{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}&lt;/ref&gt;{{rp|30}}&lt;ref name=AEF99/&gt;{{rp|150–151}}

''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}&lt;/ref&gt;{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.

{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: &quot;the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims&quot;}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.{{rp|78–79}}

اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“{{rp|78–79}}&lt;ref&gt;Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.&lt;/ref&gt; حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=AEF99/&gt;{{rp|152}}

جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}&lt;/ref&gt;

شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،&lt;ref name=&quot;Peters-jihad-OEIW&quot;/&gt; پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.&lt;ref name=OCAP/&gt; البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي. حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.&lt;ref name=Prism10&gt;{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}&lt;/ref&gt;{{rp|152}}

=== جنگ جا ضابطا ===
{{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}}

{{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟
|3=[[علي بن ابي طالب]]
|4=''نهج البلاغه''&lt;ref name=Prism10/&gt;{{rp|155}}
}}
{{Clear}}
اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.&lt;ref name=V15&gt;{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}&lt;/ref&gt;{{rp|33–35}}
{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.&lt;ref name=V15/&gt;{{rp|33–35}}
{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.&lt;ref name=V15/&gt;{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.

البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.&lt;ref name=V15/&gt;{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}&lt;ref name=Prism10/&gt;{{rp|154}}

[[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.
{{rp|55–56}}

فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهھن.

دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}&lt;/ref&gt;{{rp|101}}

دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو. ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.{{rp|126–128}}

گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو، پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.&lt;ref name=V15/&gt;{{rp|39}}

اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن.

== تاريخ ==
{{See also|محمد جون فوجي مهمون}}

اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.&lt;ref name=&quot;johnson-147&quot;&gt;{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}}
|title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}&lt;/ref&gt;

[[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Berkey2003&quot;&gt;{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}&lt;/ref&gt;

عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.&lt;ref name=&quot;Khadduri-1955-62&quot;&gt;{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}&lt;/ref&gt;{{rp|60}}

=== روايتي دور ===

[[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».&lt;ref name=&quot;qref|2|256&quot;&gt;{{qref|2|256|b=yl}}&lt;/ref&gt; جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.&lt;ref name=EIO-djihad&gt;{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Peters-1977-3&quot;&gt;{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}&lt;/ref&gt; ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.&lt;ref name=Lewis&gt;{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;OCAP&quot;&gt;{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}&lt;/ref&gt;

[[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=Lewis/&gt; قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=Kadri12/&gt;{{rp|150–151}}

اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو:
* ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛
* ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛
* ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}&lt;/ref&gt;

اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac &amp; Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}&lt;/ref&gt;{{rp|36ff}}

{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.{{rp|80}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}&lt;/ref&gt;{{rp|58}}

''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.&lt;ref name=Kadri12/&gt;{{rp|150–151}}

روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Khadduri&quot;/&gt;{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;lewis-2004-31&quot;&gt;{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}&lt;/ref&gt; هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.&lt;ref name=&quot;lewis-237&quot;&gt;{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}&lt;/ref&gt;{{rp|222–223}}

اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|205–208}}&lt;ref name=Bonner/&gt;{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.&lt;ref name=Bonner/&gt;{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;onlinelibrary.wiley.com&quot;&gt;{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.&lt;ref name=&quot;chaudhry-spoils&quot;&gt;{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== شروعاتي اسلامي فتحون ====
{{main|شروعاتي اسلامي فتحون}}
[[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]]

اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.&lt;ref name=Lewis/&gt;{{rp|4}}

انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.&lt;ref name=Bonner/&gt;{{rp|60–61}}

ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.&quot;{{rp|87}}

ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“{{rp|76}}

ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.&lt;ref name=Bonner/&gt;{{rp|62–63}}

=== روايتي دور کان پوءِ ===

ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.&lt;ref&gt;{{citation needed|date=March 2016}}&lt;/ref&gt; مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}&lt;/ref&gt;{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.&lt;ref name=&quot;johnson-147&quot;/&gt;

[[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Peters-jihad&quot;&gt;{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}&lt;/ref&gt;{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}&lt;ref name=&quot;Peters-jihad&quot;/&gt;{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.&lt;ref&gt;{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}&lt;/ref&gt;{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.&lt;ref name=Peters-jihad/&gt;{{rp|125}}

ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}}

ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته:
&lt;blockquote&gt;
”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“
&lt;/blockquote&gt;&lt;ref name=&quot;Peters-jihad&quot;/&gt;{{rp|48}}

[[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.&lt;ref name=Lewis-1988/&gt;{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Lewis-revolt&quot;&gt;{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}&lt;/ref&gt; سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=jt1&gt;{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي.

[[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.&lt;ref name=Prism10/&gt;{{rp|158–159}}

ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Fayz&quot;&gt;{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}&lt;/ref&gt;

=== نوآباديات ۽ جديديت ===
[[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]]

جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.&lt;ref name=Bonner/&gt;{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.&lt;ref name=Bonner/&gt;{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.&lt;ref name=OCAP /&gt;

[[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.&lt;ref name=&quot;OEIP&quot;&gt;{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;OEIP&quot;/&gt;

[[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.&lt;ref name=Bonner/&gt;{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=Bonner/&gt;{{rp|159–160}}

نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}}

[[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]]

[[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.&lt;ref&gt;{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}&lt;/ref&gt;

اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.&lt;ref name=Lewis/&gt; [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;
=== پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد ===
{{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}}
[[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]]

جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف &quot;عظيم جهاد&quot;]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،&lt;ref name=Lewis-revolt/&gt;&lt;ref name=jt1/&gt;{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.&lt;ref name=&quot;Ardic-2012-192&quot;&gt;{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}&lt;/ref&gt; (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)&lt;ref name=Kadri12/&gt;{{rp|157}}

1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}&lt;/ref&gt;

1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي &quot;اسلامي بيداري ليگ&quot; قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}}

هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}&lt;/ref&gt;
=== نوآباديات کان پوءِ ===
{{Main|اسلامزم|اسلامزم  جي تنقيد}}

ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: &quot;الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي.&quot;&lt;ref name=&quot;sacred&quot;&gt;{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;slogan&quot;&gt;{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote=&quot;الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي.&quot;|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).&lt;ref name=Kadri12/&gt;{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Al-Khatib&quot;&gt;{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.&lt;ref name=&quot;Abū ʻAmr&quot;&gt;{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;miller-387&quot;&gt;But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon &amp; Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hamas Covenant&quot;&gt;{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، &quot;فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Hashmi
|first=Sohail H.
|title=...
|url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}}
|page=14
}}&lt;/ref&gt;
[[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين &quot;بنياد پرست&quot; تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان &quot;جنگي جذبي&quot; جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}&lt;ref name=&quot;Peters-jihad&quot;/&gt;{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}}

جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا.

[[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]]

سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد &quot;ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي.&quot;&lt;ref name=&quot;Milestones&quot;/&gt;{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم &quot;اسلام خلاف جنگ&quot; ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.&lt;ref name=&quot;Milestones&quot;&gt;{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Symon&quot;&gt;{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد &quot;[[اهل ڪتاب]]&quot; پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''ڪليش آف سولائيزيشنس'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي &quot;انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان&quot; سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.&lt;/ref&gt;
{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}}

[[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &amp;#124; History &amp; Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}&lt;/ref&gt;

===دهشتگردي===


ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا.

2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: &quot;الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي.&quot; ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|2}}

تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،&lt;ref name=&quot;q718&quot;&gt;{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;l917&quot;&gt;{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}&lt;/ref&gt;

====عبدالله عزام====
{{Main|عبدالله عزام}}

1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] &quot;ڪافرن&quot; خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Riedel&quot;&gt;{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}&lt;/ref&gt;

عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|130}}

چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست &quot;جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&quot;&lt;ref name=Commins&gt;{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ &quot;بين الاقوامي جهادي&quot; تحريڪ وجود ۾ آئي.&lt;ref name=Commins/&gt;{{rp|156–57}}

عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.&lt;ref name=jt1/&gt; هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.&lt;ref name=&quot;Azzam-DOTML&quot;&gt;{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}&lt;/ref&gt;

فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ &quot;يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان&quot; شايع ڪرايو.&lt;ref name=OBL-jihad&gt;{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا.

===شيعا===
[[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،&lt;ref name=&quot;practices&quot;&gt;{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً &quot;گهٽ ترجيح&quot; حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي &quot;هٿياربند جدوجهد&quot; کي عام طور تي &quot;شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي&quot; تائين محدود سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;nationalae&quot;&gt;{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan|title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires|url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires|url-status=dead|access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013|archive-date=3 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903054558/http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires}}&lt;/ref&gt;

تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو:

&lt;blockquote&gt;
اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: &quot;اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي.&quot; پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: &quot;هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي.&quot;&lt;ref name=WDG&gt;{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}&lt;/ref&gt;{{rp|142}}
&lt;/blockquote&gt;

۽ وڌيڪ لکي ٿو:

&lt;blockquote&gt;
اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.&lt;ref name=WDG/&gt;{{rp|148}}
&lt;/blockquote&gt;

[[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو. يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}&lt;/ref&gt;

== اسلامي فقہ ==
محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل &quot;روايتي&quot; نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.&lt;ref name=Kadri12/&gt;{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،&lt;ref name=Kadri12/&gt;{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به &quot;عام ۽ قابل قبول&quot; بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ &quot;ناقابلِ تصور&quot; سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=Kadri12/&gt;{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، &quot;الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو.&quot;&lt;ref name=Kadri12/&gt;{{rp|175}}

''جهاد'' بابت پهريون يا &quot;روايتي&quot; نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، &quot;دل جي جهاد&quot; جي ڀيٽ ۾ &quot;تلوار جي جهاد&quot; (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،&lt;ref name=Lewis-1988/&gt;{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' &quot;انفرادي فرض&quot; (''فرض عين'') نه، پر &quot;اجتماعي فرض&quot; (''[[فرض ڪفايه]]'') هو، جنهن کي &quot;الله جي راهه ۾&quot; (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،&lt;ref name=Kadri12/&gt;{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.&lt;ref name=Kadri12/&gt;{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;ARSI-BL-xii&quot;&gt;{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}&lt;/ref&gt; مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;جارحاڻي جهاد&quot; (آفينسو جھاد) پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}&lt;/ref&gt;

اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Atlantic 2016&quot;&gt;{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;Atlantic 2016&quot;/&gt; الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Atlantic 2016&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChrisStout&quot;&gt;{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}&lt;/ref&gt;

صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو &quot;غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز&quot; فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، &quot;اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي.&quot;&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;/&gt;

''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي &quot;اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور&quot; قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Atlantic 2016&quot;/&gt; هن وڌيڪ لکيو:

&lt;blockquote&gt;
قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;Atlantic 2016&quot;/&gt;
&lt;/blockquote&gt;

نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي &quot;وڏي ڀلائي&quot; لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين &quot;زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي&quot;، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;ChrisStout&quot;/&gt;

==استعمال==
اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Peters-jihad&quot;/&gt;{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور &quot;ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن&quot;.&lt;ref name=gallop/&gt;

===مسلمانن جي عوامي راءِ===
[[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب &quot;الله ڏانهن فرض&quot;، &quot;الهي ذميواري&quot; يا &quot;الله جي عبادت&quot; هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ &quot;اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ&quot; يا &quot;اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ&quot; جهڙا مطلب شامل هئا.&lt;ref name=&quot;gallop&quot;&gt;{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب &quot;سخت محنت ڪرڻ جو عزم&quot;، &quot;امن کي فروغ ڏيڻ&quot;، ۽ &quot;اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ&quot; پڻ آهن.&lt;ref name=&quot;gallop&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}&lt;/ref&gt;{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt;llum al-&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt;Arabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 &quot;من رائدات الحركة النسائية العربية&quot; (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}&lt;/ref&gt;

===ٻيون جدوجهدون===
شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، &quot;حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي.&quot; سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').&lt;ref name=&quot;Ayoud&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}&lt;/ref&gt; ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني &quot;تلوار جي جهاد&quot;، تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Ayoud&quot;/&gt;

جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح &quot;منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام&quot; قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.&lt;ref name=Peters-jihad/&gt;{{rp|116–17}}

[[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;BBCjihad&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته &quot;سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن:
* تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛
* تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').{{rp|240–41}}

ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن:
* '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).&lt;ref name=whyislam/&gt;
* '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.&lt;ref name=&quot;whyislam&quot;&gt;{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.&lt;ref name=&quot;Streusand-greater&quot;/&gt; ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Jalal 2009&quot;/&gt;{{rp|240}}
* '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.&lt;ref name=&quot;strait&quot;&gt;{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال====
* [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن:
** &quot;هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}&lt;/ref&gt;
** &quot;هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: &quot;ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي.&quot;&lt;ref name=&quot;Robinson&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' (&quot;Struggle&quot;) in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}&lt;/ref&gt;
* [[ميڪسيم روڊنسن]]: &quot;جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن.&quot;{{rp|351}}
* [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.{{rp|53–65}}

===ٻيا گروهه===

====احمديه====
{{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}}

[[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====قرآن پرست====
[[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ &quot;مقدس جنگ&quot; آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of &quot;Just War&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of &quot;Terror&quot; and the Rhetoric of &quot;Jihad&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[اجتهاد]]
* [[اسلام ۽ جنگ]]
* [[اسلامي فوجي فقه]]
* [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]]
* [[مذهبي جنگ]]
* [[ملخيمت متزوا]]
* [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]]
* [[جهاد ازم]]


== ذريعا ==
{{refbegin}}
* {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}}
* &quot;Djihad&quot; in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]''
* {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}}
* {{cite book
 | last = ibn Abd al-Wahhab
 | first = Muhammad
 | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab
 | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb
 | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah
 | year = 1398h
 | location = Riyad
 | edition = First
 | ref = IAWKT
}}
* {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}}
* {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}}
* {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}}
* {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}
* {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}}
* {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}}
* {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}}
{{refend}}

== وڌيڪ مطالعو ==
{{Div col|colwidth=30em}}
* {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}}
* {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}}
* {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}}
* {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}}
* {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}}
* [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991.
* {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}}
* {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}}
* {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}}
* {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}}
* {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}}
* Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. &quot;Le combat sacré&quot; des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993.
* {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}}
* {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}}
{{Div col end}}
==حوالا==
{{Reflist|2}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== خارجي ڳنڍڻا ==
* {{commonscat-inline}}
* {{Wiktionary-inline}}
* {{Wikiquote-inline}}
* {{Wikiversity-inline}}

{{Authority control}}

[[زمرو:جهاد]]
[[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]]
[[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]]
[[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]]

[[زمرو:اسلام]]
[[زمرو:اسلام جا رڪن]]
[[زمرو:اسلامي جنگون]]
[[زمرو:جھادي تنظيمون]]
[[زمرو:قرآن شريف]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]</text>
      <sha1>dyo82x8wqrfgdc2oosozjm78wemrpxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٽانڪ، پاڪستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58403</id>
    <revision>
      <id>401336</id>
      <parentid>397618</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T06:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6764" sha1="fnt6v527k2meauiaiwgugbt3drztaud" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|پاڪستان جو هڪ شهر}}


{{Infobox settlement 
| official_name      =ٽانڪ
| name               =
| settlement_type    =
| image_skyline      =
| imagesize          = 240px
| image_alt          =
| image_caption      =
| image_map          =
| mapsize            = 280
| map_alt            =
| map_caption        =
| coordinates        = {{coord|32.13|70.23|region:PK_type:city|display=inline,title}}
| pushpin_map        = Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan 
| pushpin_label_position =
| pushpin_relief     = yes
| pushpin_map_alt    =
| pushpin_mapsize    =
| pushpin_map_caption=
| subdivision_type   = ملڪ
| subdivision_name   = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1  = صوبي
| subdivision_name1  = [[خيبر پختونخوا]]
| subdivision_type2  = ضلعو
| subdivision_name2  = [[ٽانڪ ضلعو]]
| population_total   = 49,172
| population_as_of   = 2023ع جي آدمشماري
| area_total_km2     = 1679
| elevation_m        = 261
| population_density_km2 =
| blank_name_sec1    = [[شهر]]ن جو تعداد
| blank_info_sec1    = 1
| blank_name_sec2    = [[يونين ڪائونسل]]ن جو تعداد
| blank_info_sec2    = 16
| area_code_type     = [[پاڪستان جا ٽيليفون ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]]
| timezone1          = [[پاڪستان معياري وقت|PST]]
| utc_offset1        = +5
| native_name        = {{hlist|ټانک / ټاڪ|{{nq|ٹانک}}|{{nq|ٽاڪ}}}}
}}

'''ٽانڪ''' ({{langx|ps|ټانک / ټاک}}؛ {{langx|ur|{{nq|ٹانک}}}}؛ {{langx|skr|{{nq|ٹاک}}}}) [[ٽانڪ ضلعو|ٽانڪ ضلعي]] جو گاديءَ وارو شهر آهي، جيڪو [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. هي شهر [[ڊيرا اسماعيل خان]] جي اتر اولهه ۽ [[جنڊولا]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. اهو [[ٽانڪ سب ڊويزن]] (جنهن کي اڳ ''فرنٽيئر ريجن ٽانڪ'' چيو ويندو هو) جي ويجهو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\02\17\story_17-2-2008_pg7_42 JUI-F facing tough competition in NA-25 - Daily Times Pakistan]&lt;/ref&gt; [[لڪي مروت]] ۽ [[بنو]] شهر ان جي اتر اوڀر ۾، جڏهن ته [[ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] ان جي اولهه ۾ واقع آهي.

== آبهوا ==
ٽانڪ ۾ مقامي [[اسٽيپي آبهوا]] (Steppe climate) پائي وڃي ٿي. هتي سڄي سال دوران برسات تمام گهٽ پوي ٿي. [[ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] موجب هتان جي آبهوا '''BSh''' قسم ۾ شمار ٿئي ٿي. ٽانڪ جو سراسري ساليانو گرمي پد 24.1 °C (75.4 °F) آهي، جڏهن ته سراسري سالياني برسات 539 ملي ميٽر (21.2 انچ) ٿئي ٿي.

جون مهيني ۾ گرمي پد سڀ کان وڌيڪ هوندو آهي، جنهن جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 34.5 °C (94.2 °F) هوندو آهي، جڏهن ته جنوري ۾ سڀ کان گهٽ سراسري گرمي پد 11.9 °C (53.4 °F) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.climate-data.org/asia/pakistan/khyber-pakhtunkhwa/tank-714837/ |title=Tank climate: Weather Tank &amp; temperature by month}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==

=== آدمشماري ===
{{Historical populations
|1951|6894
|1961|10582
|1972|14,306
|1981|25,003
|1998|35,741
|2017|47,064
|2023|49,172
|align=center
|percentages=pagr
|footnote=ذريعا:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher=Lahore School}}&lt;/ref&gt;
}}

'''نوٽ:''' اصل انگريزي متن ۾ &quot;Haripur had a population of 91,915&quot; لکيل آهي، جيڪو واضح طور تي غلطي آهي. ان کي هيٺين ريت درست ٿيڻ گهرجي:

2023ع جي [[2023 پاڪستان جي آدمشماري|پاڪستان جي آدمشماري]] موجب ٽانڪ شهر جي آبادي '''49,172''' هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_kp_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;

1972ع ۾ شهر جي آبادي 14,306 هئي، جيڪا وڌي 2023ع جي آدمشماري موجب 49,172 ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tānk (Tank, Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/khyberpakhtunkhwa/tank/6230104__t%C4%81nk/ |access-date=2024-09-05 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي بيهڪ ==
[[File:Silver gilt bowl (detail). From Buddhigharra near Tank, Dera Ismail Khan District, Northwest Frontier Province, Pakistan, ca 3rd-4th c. CE.. British Museum OA 1937.3-19.1. I. I. Smirnov (1869-1918).jpg|thumb|بُدهي گهڙا (ٽانڪ ڀرسان) مان مليل چانديءَ جو سون سان سينگاريل پيالو، برٽش ميوزيم.]]

هي شهر 32°13′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 70°32′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي.&lt;ref name=&quot;IGI&quot;&gt;{{Citation |title=Tank Town - Imperial Gazetteer of India, v. 23, p. 245. |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V23_251.gif |access-date=2026-07-25 |archive-date=2025-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250114212204/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V23_251.gif |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; اهو [[سنڌو درياهه]] جي اتر اولهه ۾ ۽ [[تخت سليمان جبلن]] جي ويجهو واقع آهي.

== تاريخ ==
هي شهر اڳ هڪ قلعي جي اندر واقع هو. 1870ع ۾ [[هينري ميريئن ڊيورينڊ|سر هينري ڊيورينڊ]]، جيڪو [[پنجاب]] جو ليفٽيننٽ گورنر هو، هاٿيءَ تي سوار ٿي قلعي جي دروازي مان لنگهندي حادثي ۾ مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{EB1911 |inline=y |wstitle=Tonk |volume=27 |page=10}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ٽانڪ ضلعي جون آباديون]]
[[زمرو:خيبر پختونخوا جا شهر]]

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[پاڪستان]]
* [[پاڪستان جي شھرن جي فھرست]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{Portal bar|پاڪستان|جاگرافي}}
{{گھڻا سانچا|پاڪستان-اڻپورو|پاڪستان-جاگرافي-اڻپورو}}</text>
      <sha1>fnt6v527k2meauiaiwgugbt3drztaud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نشاۃِ ثانيه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79448</id>
    <revision>
      <id>401371</id>
      <parentid>355736</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T10:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[ريناسنس]] کي [[نشاۃِ ثانيه]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>355736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5271" sha1="d1vend8i2gvm81gk0w316bglibd0c2b" xml:space="preserve">{{short description|European cultural period of the 14th to 17th centuries}}
{{About|the European Renaissance of the 15th and 16th centuries|the earlier European Renaissance|Renaissance of the 12th century|other uses|Renaissance (disambiguation)}}[[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|'''&lt;small&gt;فلورنس، اطالوي ريناسنس جي ڄمڻ جي جاء.  تعمير جي فن جا نوان خيال ۽ بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جا نوان نظام ان زماني ۾ متعارف ڪرايا ويا.&lt;/small&gt;'''|265x265px]]
'''رينائيسنس''' يا ٻيهر جنم (Renaissance؛ {{IPAc-en|UK|r|ə|ˈ|n|eɪ|s|ən|s}} {{Respell|rən|AY|sənss}}, {{IPAc-en|US|ˈ|r|ɛ|n|ə|s|ɑː|n|s|audio=en-us-Renaissance.ogg}} {{Respell|REN|ə|sahnss}}) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/renaissance|title=renaissance|work=[[Cambridge Dictionary]]|access-date=4 April 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John|publisher=Pearson Longman|year=2008|isbn=978-1405881180|edition=3rd|author-link=John C. Wells}}&lt;/ref&gt;  تاريخ جو هڪ دور آهي ۽ هڪ يورپي ثقافتي تحريڪ آهي جيڪا 15هين ۽ 16هين صديءَ کي ڍڪي ٿي. اهو وچين دور کان جديديت ڏانهن منتقلي کي نشان بڻايو ويو ۽ ڪلاسيڪل آڳاٽي دور جي خيالن ۽ ڪاميابين کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش سان منسوب ڪيو ويو. فن، فن تعمير، سياست، ادب، جستجو ۽ سائنس سميت اڪثر شعبن ۾ عظيم سماجي تبديليءَ سان وابسته، ريناسنس جو پهريون مرڪز فلورنس جي جمهوريا هو، پوءِ باقي اٽلي ۽ بعد ۾ سڄي يورپ ۾ هي لهر پکڙجي وئي. ريناسڪيتا (&quot;ٻيهر جنم&quot;) اصطلاح پهريون ڀيرو جيورجيو ويسري جي لائيو آف دي آرٽسٽس (1550ع) ۾ ظاهر ٿي، جڏهن ته لاڳاپيل فرانسيسي لفظ ريناسنس انگريزيءَ ۾ 1830ع واري ڏهاڪي دوران هن دور جي اصطلاح طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Renaissance: a very short introduction|last1=Brotton|first1=Jerry|date=2006|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-280163-0|edition=1. publ|location=Oxford|pages=9}}&lt;/ref&gt;

ريناسنس جي دانشورانه بنياد ان جي انسانيت جي نسخي ۾ قائم ڪئي وئي، رومن انسانيت جي تصور (Roman Humanitas) ۽ طبقاتي يوناني فلسفي جي ٻيهر دريافت مان نڪتل آهي، جهڙوڪ پروٽاگوراس، جنهن چيو هو ته &quot;انسان سڀني شين جو ماپ آهي&quot;. جيتوڻيڪ دھات جي متحرڪ شيئن جي ايجاد بعد ۾ 15هين صدي عيسويء کان خيالن جي پکيڙ کي تيز ڪيو، ريناسنس جي تبديلين سڄي يورپ ۾ هڪ جهڙائي نه هئي: پهريون نشان اٽلي ۾ 13هين صدي جي آخر ۾ ظاهر ٿيو، خاص طور تي ڊانٽي (Dante) جي لکڻين ۽ جيوٽو (Giotto) جون تصويرون سان ٿيو. 

هڪ ثقافتي تحريڪ جي طور تي، ريناسنس ادبي لاطيني جي جديد گلن ۽ مقامي ادب جي هڪ ڌماڪي کي شامل ڪيو، جنهن جي شروعات 14هين صديءَ جي ڪلاسيڪل ذريعن جي بنياد تي سکيا جي بحاليءَ سان ٿي، جنهن جو معاصر پيٽرارچ (Petrarch) کي ڪريڊٽ ڏنو ويو؛ لڪير واري نقطه نظر جي ترقي ۽ مصوري ۾ وڌيڪ قدرتي حقيقت پيش ڪرڻ جي ٻين ٽيڪنالاجي؛ ۽ تدريجي پر وسيع تعليمي سڌارا. هن ڪيترن ئي فنڪاراتي ترقيات ۽ اهڙن پولي ميٿس جهڙوڪ ليونارڊو دا ونسي ۽ مائيڪل اينجلو جي تعاون کي ڏٺو، جن کي &quot;ريناسنس جو ماڻهو&quot; (Renaissance man) جي اصطلاح کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;BBC Science and Nature, ''[https://www.bbc.co.uk/science/leonardo/ Leonardo da Vinci]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;BBC History, ''[https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/michelangelo.shtml Michelangelo]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt;   سياست ۾، ريناسنس سفارتڪاري جي رسمن ۽ ڪنوينشنن جي ترقيءَ ۾ ۽ سائنس ۾ مشاهدي ۽ مبهم استدلال تي ڀروسو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي. ان دور ۾ ٻين علمي ۽ سماجي سائنسي ڪمن ۾ پڻ انقلاب آيو، گڏوگڏ جديد بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جي شعبي جو تعارف ٿيو.&lt;ref name=&quot;jkdiwan&quot; /&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:رينائسنس]]
[[زمرو:تاريخي دور]]
[[زمرو:يورپ جي تاريخ]]
[[زمرو:اولهندي تهذيب]]
[[زمرو:ابتدائي جديد دور]]
[[زمرو:سجاڳيءَ جي تحريڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]]
[[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]]
[[زمرو:وچين دور جون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]]</text>
      <sha1>d1vend8i2gvm81gk0w316bglibd0c2b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401373</id>
      <parentid>401371</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T10:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5293" sha1="ljd9j7rnq5stu05nhp17ga2hjhb1m39" xml:space="preserve">{{short description|European cultural period of the 14th to 17th centuries}}
{{About|the European Renaissance of the 15th and 16th centuries|the earlier European Renaissance|Renaissance of the 12th century|other uses|Renaissance (disambiguation)}}[[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|'''&lt;small&gt;فلورنس، اطالوي ريناسنس جي ڄمڻ جي جاء.  تعمير جي فن جا نوان خيال ۽ بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جا نوان نظام ان زماني ۾ متعارف ڪرايا ويا.&lt;/small&gt;'''|265x265px]]
'''[[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]]''' يا ٻيهر جنم (Renaissance؛ {{IPAc-en|UK|r|ə|ˈ|n|eɪ|s|ən|s}} {{Respell|rən|AY|sənss}}, {{IPAc-en|US|ˈ|r|ɛ|n|ə|s|ɑː|n|s|audio=en-us-Renaissance.ogg}} {{Respell|REN|ə|sahnss}}) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/renaissance|title=renaissance|work=[[Cambridge Dictionary]]|access-date=4 April 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John|publisher=Pearson Longman|year=2008|isbn=978-1405881180|edition=3rd|author-link=John C. Wells}}&lt;/ref&gt;  تاريخ جو هڪ دور آهي ۽ هڪ يورپي ثقافتي تحريڪ آهي جيڪا 15هين ۽ 16هين صديءَ کي ڍڪي ٿي. اهو وچين دور کان جديديت ڏانهن منتقلي کي نشان بڻايو ويو ۽ ڪلاسيڪل آڳاٽي دور جي خيالن ۽ ڪاميابين کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش سان منسوب ڪيو ويو. فن، فن تعمير، سياست، ادب، جستجو ۽ سائنس سميت اڪثر شعبن ۾ عظيم سماجي تبديليءَ سان وابسته، ريناسنس جو پهريون مرڪز فلورنس جي جمهوريا هو، پوءِ باقي اٽلي ۽ بعد ۾ سڄي يورپ ۾ هي لهر پکڙجي وئي. ريناسڪيتا (&quot;ٻيهر جنم&quot;) اصطلاح پهريون ڀيرو جيورجيو ويسري جي لائيو آف دي آرٽسٽس (1550ع) ۾ ظاهر ٿي، جڏهن ته لاڳاپيل فرانسيسي لفظ ريناسنس انگريزيءَ ۾ 1830ع واري ڏهاڪي دوران هن دور جي اصطلاح طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Renaissance: a very short introduction|last1=Brotton|first1=Jerry|date=2006|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-280163-0|edition=1. publ|location=Oxford|pages=9}}&lt;/ref&gt;

ريناسنس جي دانشورانه بنياد ان جي انسانيت جي نسخي ۾ قائم ڪئي وئي، رومن انسانيت جي تصور (Roman Humanitas) ۽ طبقاتي يوناني فلسفي جي ٻيهر دريافت مان نڪتل آهي، جهڙوڪ پروٽاگوراس، جنهن چيو هو ته &quot;انسان سڀني شين جو ماپ آهي&quot;. جيتوڻيڪ دھات جي متحرڪ شيئن جي ايجاد بعد ۾ 15هين صدي عيسويء کان خيالن جي پکيڙ کي تيز ڪيو، ريناسنس جي تبديلين سڄي يورپ ۾ هڪ جهڙائي نه هئي: پهريون نشان اٽلي ۾ 13هين صدي جي آخر ۾ ظاهر ٿيو، خاص طور تي ڊانٽي (Dante) جي لکڻين ۽ جيوٽو (Giotto) جون تصويرون سان ٿيو. 

هڪ ثقافتي تحريڪ جي طور تي، ريناسنس ادبي لاطيني جي جديد گلن ۽ مقامي ادب جي هڪ ڌماڪي کي شامل ڪيو، جنهن جي شروعات 14هين صديءَ جي ڪلاسيڪل ذريعن جي بنياد تي سکيا جي بحاليءَ سان ٿي، جنهن جو معاصر پيٽرارچ (Petrarch) کي ڪريڊٽ ڏنو ويو؛ لڪير واري نقطه نظر جي ترقي ۽ مصوري ۾ وڌيڪ قدرتي حقيقت پيش ڪرڻ جي ٻين ٽيڪنالاجي؛ ۽ تدريجي پر وسيع تعليمي سڌارا. هن ڪيترن ئي فنڪاراتي ترقيات ۽ اهڙن پولي ميٿس جهڙوڪ ليونارڊو دا ونسي ۽ مائيڪل اينجلو جي تعاون کي ڏٺو، جن کي &quot;ريناسنس جو ماڻهو&quot; (Renaissance man) جي اصطلاح کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;BBC Science and Nature, ''[https://www.bbc.co.uk/science/leonardo/ Leonardo da Vinci]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;BBC History, ''[https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/michelangelo.shtml Michelangelo]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt;   سياست ۾، ريناسنس سفارتڪاري جي رسمن ۽ ڪنوينشنن جي ترقيءَ ۾ ۽ سائنس ۾ مشاهدي ۽ مبهم استدلال تي ڀروسو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي. ان دور ۾ ٻين علمي ۽ سماجي سائنسي ڪمن ۾ پڻ انقلاب آيو، گڏوگڏ جديد بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جي شعبي جو تعارف ٿيو.&lt;ref name=&quot;jkdiwan&quot; /&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:رينائسنس]]
[[زمرو:تاريخي دور]]
[[زمرو:يورپ جي تاريخ]]
[[زمرو:اولهندي تهذيب]]
[[زمرو:ابتدائي جديد دور]]
[[زمرو:سجاڳيءَ جي تحريڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]]
[[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]]
[[زمرو:وچين دور جون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]]</text>
      <sha1>ljd9j7rnq5stu05nhp17ga2hjhb1m39</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401374</id>
      <parentid>401373</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T10:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5354" sha1="trwyptu1vkm5y9rccokcn2yljf8ab2b" xml:space="preserve">{{short description|European cultural period of the 14th to 17th centuries}}[[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|'''&lt;small&gt;فلورنس، اطالوي ريناسنس جي ڄمڻ جي جاء.  تعمير جي فن جا نوان خيال ۽ بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جا نوان نظام ان زماني ۾ متعارف ڪرايا ويا.&lt;/small&gt;'''|265x265px]]
'''[[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]]''' يا ٻيهر &lt;small&gt;جنم (Renaissance؛ {{IPAc-en|UK|r|ə|ˈ|n|eɪ|s|ən|s}} {{Respell|rən|AY|sənss}}, {{IPAc-en|US|ˈ|r|ɛ|n|ə|s|ɑː|n|s|audio=en-us-Renaissance.ogg}} {{Respell|REN|ə|sahnss}}) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/renaissance|title=renaissance|work=[[Cambridge Dictionary]]|access-date=4 April 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John|publisher=Pearson Longman|year=2008|isbn=978-1405881180|edition=3rd|author-link=John C. Wells}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; تاريخ جو هڪ دور آهي ۽ هڪ يورپي ثقافتي تحريڪ آهي جيڪا &lt;small&gt;15&lt;/small&gt;هين ۽ &lt;small&gt;16&lt;/small&gt;هين صديءَ کي ڍڪي ٿي. اهو وچين دور کان [[جديديت]] ڏانهن منتقلي کي نشان بڻايو ويو ۽ هن کي ڪلاسيڪل آڳاٽي دور جي خيالن ۽ ڪاميابين کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش سان منسوب ڪيو ويو. بصري فن، فن تعمير، سياست، ادب، ڳولا ۽ سائنس سميت اڪثر شعبن ۾ عظيم سماجي تبديليءَ سان وابسته، هن دور جو پهريون مرڪز فلورنس جي جمهوريا هو، پوءِ باقي اٽلي ۽ بعد ۾ سڄي يورپ ۾ هي لهر پکڙجي وئي.  &quot;ٻيهر جنم&quot; (ريناسڪيتا) اصطلاح پهرين ڀيرا &quot;جيورجيو ويسري جي لائيو آف دي آرٽسٽس&quot; (&lt;small&gt;1550&lt;/small&gt;ع) ۾ ظاهر ٿي، جڏهن ته لاڳاپيل فرانسيسي لفظ &quot;ريناسنس&quot; انگريزيءَ ۾ 1830ع واري ڏهاڪي دوران هن دور جي اصطلاح طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Renaissance: a very short introduction|last1=Brotton|first1=Jerry|date=2006|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-280163-0|edition=1. publ|location=Oxford|pages=9}}&lt;/ref&gt;

ريناسنس جي دانشورانه بنياد ان جي انسانيت جي نسخي ۾ قائم ڪئي وئي، &lt;small&gt;'''رومن انسانيت جي تصور'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;Roman&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Humanitas&lt;/small&gt;) ۽ طبقاتي يوناني فلسفي جي ٻيهر دريافت، جهڙوڪ پروٽاگوراس، مان نڪتل آهي، جنهن چيو هو ته &quot;انسان سڀني شين جو ماپ آهي&quot;. جيتوڻيڪ ڌاتو جي متحرڪ شيئن جي ايجاد بعد ۾ 15هين صدي عيسويء کان خيالن جي پکيڙ کي تيز ڪيو، ريناسنس جي تبديلين سڄي يورپ ۾ هڪ جهڙائي نه هئي: پهريون نشان [[اٽلي]] ۾ 13هين صدي جي آخر ۾ ظاهر ٿيو، خاص طور تي &quot;ڊانٽي&quot; (&lt;small&gt;Dante&lt;/small&gt;) جي لکڻين ۽ &quot;جيوٽو&quot; (&lt;small&gt;Giotto&lt;/small&gt;) جي تصويرن سان ٿيو. 

هڪ ثقافتي تحريڪ جي طور تي، ريناسنس ادبي لاطيني جي جديد شڪلن ۽ مقامي ادب جي هڪ ڌماڪي کي شامل ڪيو، جنهن جي شروعات 14هين صديءَ جي ڪلاسيڪل ذريعن جي بنياد تي سکيا جي بحاليءَ سان ٿي، جنهن جو معاصر پيٽرارچ (&lt;small&gt;Petrarch&lt;/small&gt;) کي ڪريڊٽ ڏنو ويو؛ لڪير واري نقطه نظر جي ترقي ۽ مصوري ۾ وڌيڪ قدرتي حقيقت پيش ڪرڻ جي ٻين ٽيڪنالاجي؛ ۽ تدريجي پر وسيع تعليمي سڌارا. هن ڪيترن ئي فنڪاراتي ترقيات ۽ اهڙن پولي ميٿس جهڙوڪ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] ۽ [[مائيڪل اينجلو]] جي تعاون کي ڏٺو، جن کي &quot;ريناسنس جو ماڻهو&quot; (&lt;small&gt;Renaissance man&lt;/small&gt;) جي اصطلاح کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;BBC Science and Nature, ''[https://www.bbc.co.uk/science/leonardo/ Leonardo da Vinci]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;BBC History, ''[https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/michelangelo.shtml Michelangelo]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt; سياست ۾، ريناسنس سفارتڪاري جي رسمن ۽ روايتن جي ترقيءَ ۾ ۽ سائنس ۾ مشاهدي ۽ مبهم استدلال تي ڀروسو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي. ان دور ۾ ٻين علمي ۽ سماجي سائنسي ڪمن ۾ پڻ انقلاب آيو، گڏوگڏ جديد بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جي شعبي جو تعارف ٿيو.&lt;ref name=&quot;jkdiwan&quot; /&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:رينائسنس]]
[[زمرو:تاريخي دور]]
[[زمرو:يورپ جي تاريخ]]
[[زمرو:اولهندي تهذيب]]
[[زمرو:ابتدائي جديد دور]]
[[زمرو:سجاڳيءَ جي تحريڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]]
[[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]]
[[زمرو:وچين دور جون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]]</text>
      <sha1>trwyptu1vkm5y9rccokcn2yljf8ab2b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401375</id>
      <parentid>401374</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T10:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5332" sha1="hgd4vz3o5dar84qy2rxrky2m7z0fzl5" xml:space="preserve">{{short description|European cultural period of the 14th to 17th centuries}}[[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|'''&lt;small&gt;فلورنس، اطالوي ريناسنس جي ڄمڻ جي جاء.  تعمير جي فن جا نوان خيال ۽ بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جا نوان نظام ان زماني ۾ متعارف ڪرايا ويا.&lt;/small&gt;'''|265x265px]]
'''[[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]]''' يا ٻيهر &lt;small&gt;جنم (Renaissance؛ {{IPAc-en|UK|r|ə|ˈ|n|eɪ|s|ən|s}} {{Respell|rən|AY|sənss}}, {{IPAc-en|US|ˈ|r|ɛ|n|ə|s|ɑː|n|s|audio=en-us-Renaissance.ogg}} {{Respell|REN|ə|sahnss}}) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/renaissance|title=renaissance|work=[[Cambridge Dictionary]]|access-date=4 April 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John|publisher=Pearson Longman|year=2008|isbn=978-1405881180|edition=3rd|author-link=John C. Wells}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; تاريخ جو هڪ دور آهي ۽ هڪ يورپي ثقافتي تحريڪ آهي جيڪا &lt;small&gt;15&lt;/small&gt;هين ۽ &lt;small&gt;16&lt;/small&gt;هين صديءَ کي ڍڪي ٿي. اهو وچين دور کان [[جديديت]] ڏانهن منتقلي کي نشان بڻايو ويو ۽ هن کي ڪلاسيڪل آڳاٽي دور جي خيالن ۽ ڪاميابين کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش سان منسوب ڪيو ويو. بصري فن، فن تعمير، سياست، ادب، ڳولا ۽ سائنس سميت اڪثر شعبن ۾ عظيم سماجي تبديليءَ سان وابسته، هن دور جو پهريون مرڪز فلورنس جي جمهوريا هو، پوءِ باقي اٽلي ۽ بعد ۾ سڄي يورپ ۾ هي لهر پکڙجي وئي.  &quot;ٻيهر جنم&quot; (ريناسڪيتا) اصطلاح پهرين ڀيرا &quot;جيورجيو ويسري جي لائيو آف دي آرٽسٽس&quot; (&lt;small&gt;1550&lt;/small&gt;ع) ۾ ظاهر ٿي، جڏهن ته لاڳاپيل فرانسيسي لفظ &quot;ريناسنس&quot; انگريزيءَ ۾ 1830ع واري ڏهاڪي دوران هن دور جي اصطلاح طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Renaissance: a very short introduction|last1=Brotton|first1=Jerry|date=2006|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-280163-0|edition=1. publ|location=Oxford|pages=9}}&lt;/ref&gt;

ريناسنس جي دانشورانه بنياد ان جي انسانيت جي نسخي ۾ قائم ڪئي وئي، &lt;small&gt;'''رومن انسانيت جي تصور'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;Roman&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Humanitas&lt;/small&gt;) ۽ طبقاتي يوناني فلسفي جي ٻيهر دريافت، جهڙوڪ پروٽاگوراس، مان نڪتل آهي، جنهن چيو هو ته &quot;انسان سڀني شين جو ماپ آهي&quot;. جيتوڻيڪ ڌاتو جي متحرڪ شيئن جي ايجاد بعد ۾ 15هين صدي عيسويء کان خيالن جي پکيڙ کي تيز ڪيو، ريناسنس جي تبديلين سڄي يورپ ۾ هڪ جهڙائي نه هئي: پهريون نشان [[اٽلي]] ۾ 13هين صدي جي آخر ۾ ظاهر ٿيو، خاص طور تي &quot;ڊانٽي&quot; (&lt;small&gt;Dante&lt;/small&gt;) جي لکڻين ۽ &quot;جيوٽو&quot; (&lt;small&gt;Giotto&lt;/small&gt;) جي تصويرن سان ٿيو. 

هڪ ثقافتي تحريڪ جي طور تي، ريناسنس ادبي لاطيني جي جديد شڪلن ۽ مقامي ادب جي هڪ ڌماڪي کي شامل ڪيو، جنهن جي شروعات 14هين صديءَ جي ڪلاسيڪل ذريعن جي بنياد تي سکيا جي بحاليءَ سان ٿي، جنهن جو معاصر پيٽرارچ (&lt;small&gt;Petrarch&lt;/small&gt;) کي ڪريڊٽ ڏنو ويو؛ لڪير واري نقطه نظر جي ترقي ۽ مصوري ۾ وڌيڪ قدرتي حقيقت پيش ڪرڻ جي ٻين ٽيڪنالاجي؛ ۽ تدريجي پر وسيع تعليمي سڌارا. هن ڪيترن ئي فنڪاراتي ترقيات ۽ اهڙن پولي ميٿس جهڙوڪ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] ۽ [[مائيڪل اينجلو]] جي تعاون کي ڏٺو، جن کي &quot;ريناسنس جو ماڻهو&quot; (&lt;small&gt;Renaissance man&lt;/small&gt;) جي اصطلاح کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;BBC Science and Nature, ''[https://www.bbc.co.uk/science/leonardo/ Leonardo da Vinci]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;BBC History, ''[https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/michelangelo.shtml Michelangelo]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt; سياست ۾، ريناسنس سفارتڪاري جي رسمن ۽ روايتن جي ترقيءَ ۾ ۽ سائنس ۾ مشاهدي ۽ مبهم استدلال تي ڀروسو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي. ان دور ۾ ٻين علمي ۽ سماجي سائنسي ڪمن ۾ پڻ انقلاب آيو، گڏوگڏ جديد بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جي شعبي جو تعارف ٿيو.

== حوالا ==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:رينائسنس]]
[[زمرو:تاريخي دور]]
[[زمرو:يورپ جي تاريخ]]
[[زمرو:اولهندي تهذيب]]
[[زمرو:ابتدائي جديد دور]]
[[زمرو:سجاڳيءَ جي تحريڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]]
[[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]]
[[زمرو:وچين دور جون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]]</text>
      <sha1>hgd4vz3o5dar84qy2rxrky2m7z0fzl5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401376</id>
      <parentid>401375</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T10:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* دور= */</comment>
      <origin>401376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9542" sha1="gsvk2gdgoxjlizobxjw3w05ypz20xgu" xml:space="preserve">{{short description|European cultural period of the 14th to 17th centuries}}[[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|'''&lt;small&gt;فلورنس، اطالوي ريناسنس جي ڄمڻ جي جاء.  تعمير جي فن جا نوان خيال ۽ بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جا نوان نظام ان زماني ۾ متعارف ڪرايا ويا.&lt;/small&gt;'''|265x265px]]
'''[[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]]''' يا ٻيهر &lt;small&gt;جنم (Renaissance؛ {{IPAc-en|UK|r|ə|ˈ|n|eɪ|s|ən|s}} {{Respell|rən|AY|sənss}}, {{IPAc-en|US|ˈ|r|ɛ|n|ə|s|ɑː|n|s|audio=en-us-Renaissance.ogg}} {{Respell|REN|ə|sahnss}}) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/renaissance|title=renaissance|work=[[Cambridge Dictionary]]|access-date=4 April 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John|publisher=Pearson Longman|year=2008|isbn=978-1405881180|edition=3rd|author-link=John C. Wells}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; تاريخ جو هڪ دور آهي ۽ هڪ يورپي ثقافتي تحريڪ آهي جيڪا &lt;small&gt;15&lt;/small&gt;هين ۽ &lt;small&gt;16&lt;/small&gt;هين صديءَ کي ڍڪي ٿي. اهو وچين دور کان [[جديديت]] ڏانهن منتقلي کي نشان بڻايو ويو ۽ هن کي ڪلاسيڪل آڳاٽي دور جي خيالن ۽ ڪاميابين کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش سان منسوب ڪيو ويو. بصري فن، فن تعمير، سياست، ادب، ڳولا ۽ سائنس سميت اڪثر شعبن ۾ عظيم سماجي تبديليءَ سان وابسته، هن دور جو پهريون مرڪز فلورنس جي جمهوريا هو، پوءِ باقي اٽلي ۽ بعد ۾ سڄي يورپ ۾ هي لهر پکڙجي وئي.  &quot;ٻيهر جنم&quot; (ريناسڪيتا) اصطلاح پهرين ڀيرا &quot;جيورجيو ويسري جي لائيو آف دي آرٽسٽس&quot; (&lt;small&gt;1550&lt;/small&gt;ع) ۾ ظاهر ٿي، جڏهن ته لاڳاپيل فرانسيسي لفظ &quot;ريناسنس&quot; انگريزيءَ ۾ 1830ع واري ڏهاڪي دوران هن دور جي اصطلاح طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Renaissance: a very short introduction|last1=Brotton|first1=Jerry|date=2006|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-280163-0|edition=1. publ|location=Oxford|pages=9}}&lt;/ref&gt;

ريناسنس جي دانشورانه بنياد ان جي انسانيت جي نسخي ۾ قائم ڪئي وئي، &lt;small&gt;'''رومن انسانيت جي تصور'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;Roman&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Humanitas&lt;/small&gt;) ۽ طبقاتي يوناني فلسفي جي ٻيهر دريافت، جهڙوڪ پروٽاگوراس، مان نڪتل آهي، جنهن چيو هو ته &quot;انسان سڀني شين جو ماپ آهي&quot;. جيتوڻيڪ ڌاتو جي متحرڪ شيئن جي ايجاد بعد ۾ 15هين صدي عيسويء کان خيالن جي پکيڙ کي تيز ڪيو، ريناسنس جي تبديلين سڄي يورپ ۾ هڪ جهڙائي نه هئي: پهريون نشان [[اٽلي]] ۾ 13هين صدي جي آخر ۾ ظاهر ٿيو، خاص طور تي &quot;ڊانٽي&quot; (&lt;small&gt;Dante&lt;/small&gt;) جي لکڻين ۽ &quot;جيوٽو&quot; (&lt;small&gt;Giotto&lt;/small&gt;) جي تصويرن سان ٿيو. 

هڪ ثقافتي تحريڪ جي طور تي، ريناسنس ادبي لاطيني جي جديد شڪلن ۽ مقامي ادب جي هڪ ڌماڪي کي شامل ڪيو، جنهن جي شروعات 14هين صديءَ جي ڪلاسيڪل ذريعن جي بنياد تي سکيا جي بحاليءَ سان ٿي، جنهن جو معاصر پيٽرارچ (&lt;small&gt;Petrarch&lt;/small&gt;) کي ڪريڊٽ ڏنو ويو؛ لڪير واري نقطه نظر جي ترقي ۽ مصوري ۾ وڌيڪ قدرتي حقيقت پيش ڪرڻ جي ٻين ٽيڪنالاجي؛ ۽ تدريجي پر وسيع تعليمي سڌارا. هن ڪيترن ئي فنڪاراتي ترقيات ۽ اهڙن پولي ميٿس جهڙوڪ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] ۽ [[مائيڪل اينجلو]] جي تعاون کي ڏٺو، جن کي &quot;ريناسنس جو ماڻهو&quot; (&lt;small&gt;Renaissance man&lt;/small&gt;) جي اصطلاح کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;BBC Science and Nature, ''[https://www.bbc.co.uk/science/leonardo/ Leonardo da Vinci]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;BBC History, ''[https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/michelangelo.shtml Michelangelo]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt; سياست ۾، ريناسنس سفارتڪاري جي رسمن ۽ روايتن جي ترقيءَ ۾ ۽ سائنس ۾ مشاهدي ۽ مبهم استدلال تي ڀروسو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي. ان دور ۾ ٻين علمي ۽ سماجي سائنسي ڪمن ۾ پڻ انقلاب آيو، گڏوگڏ جديد بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جي شعبي جو تعارف ٿيو.

==دور===
===اطالوي نشاةِ ثانيه===
هن دور جي شروعات—15هين صديءَ جي ابتدائي نشاةِ ثانيا ۽ تقريباً 1250 يا 1300ع واري عرصي کان شروع ٿيندڙ اطالوي &quot;پروٽو-رينيسانس&quot; (ابتدائي اڀار وارو دور)—ڪافي حد تائين &quot;جديد وچئين دور&quot; (Late Middle Ages) سان ملي ٿي، جنهن جو عام طور تي وقت 1350 کان 1500ع جي وچ ۾ مڃيو وڃي ٿو. وچيون دور پاڻ هڪ ڊگهو عرصو هو جنهن ۾ جديد دور وانگر تدريجي تبديليون اينديون رهيون؛ انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ عبوري دور هجڻ جي ناتي، نشاةِ ثانيا جون ٻنهي دورن سان گهڻيون مشابهتون آهن، خاص طور تي انهن جي ابتدائي ۽ آخري مرحلن سان. 
 
نشاةِ ثانيه جي شروعات اٽليءَ جي ڪيترين ئي رياستن مان هڪ، فلورنس (Florence) شهر ۾ ٿي. اطالوي نشاةِ ثانيا جو اختتام 1527ع ۾ ٿيو، جڏهن &quot;ليگ آف ڪوگنيڪ&quot; (League of Cognac) واري جنگ دوران مقدس رومن شهنشاهه چارلس پنجين (Charles V) روم تي حملو ڪيو. ان باوجود، ان جا اثر نامور اطالوي مصورن جهڙوڪ ٽنٽوريٽو (Tintoretto)، سوفونسيبا اينگويسولا (Sofonisba Anguissola) ۽ پائولو ويرونيس (Paolo Veronese) جي فن ۾ برقرار رهيا، جن 16هين صديءَ جي وچ کان آخر تائين پنهنجو ڪم جاري رکيو.

ان جي شروعات ۽ خصوصيتن جي وضاحت لاءِ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن، جن ۾ ڪيترن ئي عنصرن تي ڌيان ڏنو ويو آهي، جهڙوڪ ان وقت فلورنس جون سماجي ۽ شهري خاصيتون: ان جو سياسي ڍانچو، اتي جي بااثر خاندان &quot;ميڊيسي&quot; (Medici) جي سرپرستي، ۽ عثماني سلطنت هٿان قسطنطنيه جي فتح کانپوءِ يوناني عالمن ۽ انهن جي لکڻين جو اٽليءَ ڏانهن لڏپلاڻ. نشاةِ ثانيه دوران ٻيا اهم مرڪز وينس، جينوا، ميلان، روم (پوپ جي حڪمرانيءَ وارو دور) ۽ نيپلز هئا. اٽليءَ کان، نشاةِ ثانيه سڄي يورپ ۾ ۽ ان سان گڏوگڏ آمريڪي، آفريڪي ۽ ايشيائي علائقن تائين پکڙجي وئي، جن تي ان وقت يورپي نوآبادياتي طاقتن جي حڪمراني هئي يا جتي عيسائي مشنري سرگرم هئا. 

نشاةِ ثانيه جي تاريخي اڀياس (historiography) جو سلسلو ڊگهو ۽ پيچيده رهيو آهي. تاريخي دورن جي واضح ورهاست بابت عام شڪ و شبھي جي تناظر ۾، تاريخ دانن جي وچ ۾ ان دور بابت ڪافي بحث مباحثا ٿيا آهن؛ هنن 19هين صديءَ ۾ ”نشاةِ ثانيا“ ۽ ان دور جي ثقافتي هيروز کي ”رينيسانس مين“ (Renaissance men) طور حد کان وڌيڪ اجاگر ڪرڻ واري رجحان تي سوال اٿاريا آهن ۽ هڪ اصطلاح توڙي تاريخي دور جي درجي بندي طور ”نشاةِ ثانيا“ جي افاديت تي شڪ جو اظهار ڪيو آهي. 

ڪجهه مبصرن سوال ڪيو آهي ته ڇا نشاۃِ ثانيه وچين دور کان هڪ ثقافتي &quot;اڳڀرائي&quot; هئي، ان جي بدران ان کي ڪلاسيڪل قديم دور لاءِ مايوسي ۽ يادگيري جي دور جي طور تي ڏٺو آهي، جڏهن ته سماجي ۽ معاشي مورخن، خاص طور تي لونگيو ڊوري جي، ان جي بدران ٻنهي دورن جي وچ ۾ تسلسل تي ڌيان ڏنو آهي، جيڪي ڳنڍيل آهن، جيئن پينوفسڪي مشاهدو ڪيو، &quot;هزار لاڳاپن سان&quot;. 
==جائزو==
 اصل: خصوصيتون: پھيلائڻ: تاريخ نگاري: ٻيا نشاۃِ ثانيه: پڻ ڏسو: 
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:رينائسنس]]
[[زمرو:تاريخي دور]]
[[زمرو:يورپ جي تاريخ]]
[[زمرو:اولهندي تهذيب]]
[[زمرو:ابتدائي جديد دور]]
[[زمرو:سجاڳيءَ جي تحريڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]]
[[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]]
[[زمرو:وچين دور جون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]]</text>
      <sha1>gsvk2gdgoxjlizobxjw3w05ypz20xgu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401377</id>
      <parentid>401376</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T10:48:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* دور */</comment>
      <origin>401377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9541" sha1="ofrfqnduek2iuiga0ku6atrg3a1j6wd" xml:space="preserve">{{short description|European cultural period of the 14th to 17th centuries}}[[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|'''&lt;small&gt;فلورنس، اطالوي ريناسنس جي ڄمڻ جي جاء.  تعمير جي فن جا نوان خيال ۽ بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جا نوان نظام ان زماني ۾ متعارف ڪرايا ويا.&lt;/small&gt;'''|265x265px]]
'''[[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]]''' يا ٻيهر &lt;small&gt;جنم (Renaissance؛ {{IPAc-en|UK|r|ə|ˈ|n|eɪ|s|ən|s}} {{Respell|rən|AY|sənss}}, {{IPAc-en|US|ˈ|r|ɛ|n|ə|s|ɑː|n|s|audio=en-us-Renaissance.ogg}} {{Respell|REN|ə|sahnss}}) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/renaissance|title=renaissance|work=[[Cambridge Dictionary]]|access-date=4 April 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John|publisher=Pearson Longman|year=2008|isbn=978-1405881180|edition=3rd|author-link=John C. Wells}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; تاريخ جو هڪ دور آهي ۽ هڪ يورپي ثقافتي تحريڪ آهي جيڪا &lt;small&gt;15&lt;/small&gt;هين ۽ &lt;small&gt;16&lt;/small&gt;هين صديءَ کي ڍڪي ٿي. اهو وچين دور کان [[جديديت]] ڏانهن منتقلي کي نشان بڻايو ويو ۽ هن کي ڪلاسيڪل آڳاٽي دور جي خيالن ۽ ڪاميابين کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش سان منسوب ڪيو ويو. بصري فن، فن تعمير، سياست، ادب، ڳولا ۽ سائنس سميت اڪثر شعبن ۾ عظيم سماجي تبديليءَ سان وابسته، هن دور جو پهريون مرڪز فلورنس جي جمهوريا هو، پوءِ باقي اٽلي ۽ بعد ۾ سڄي يورپ ۾ هي لهر پکڙجي وئي.  &quot;ٻيهر جنم&quot; (ريناسڪيتا) اصطلاح پهرين ڀيرا &quot;جيورجيو ويسري جي لائيو آف دي آرٽسٽس&quot; (&lt;small&gt;1550&lt;/small&gt;ع) ۾ ظاهر ٿي، جڏهن ته لاڳاپيل فرانسيسي لفظ &quot;ريناسنس&quot; انگريزيءَ ۾ 1830ع واري ڏهاڪي دوران هن دور جي اصطلاح طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Renaissance: a very short introduction|last1=Brotton|first1=Jerry|date=2006|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-280163-0|edition=1. publ|location=Oxford|pages=9}}&lt;/ref&gt;

ريناسنس جي دانشورانه بنياد ان جي انسانيت جي نسخي ۾ قائم ڪئي وئي، &lt;small&gt;'''رومن انسانيت جي تصور'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;Roman&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Humanitas&lt;/small&gt;) ۽ طبقاتي يوناني فلسفي جي ٻيهر دريافت، جهڙوڪ پروٽاگوراس، مان نڪتل آهي، جنهن چيو هو ته &quot;انسان سڀني شين جو ماپ آهي&quot;. جيتوڻيڪ ڌاتو جي متحرڪ شيئن جي ايجاد بعد ۾ 15هين صدي عيسويء کان خيالن جي پکيڙ کي تيز ڪيو، ريناسنس جي تبديلين سڄي يورپ ۾ هڪ جهڙائي نه هئي: پهريون نشان [[اٽلي]] ۾ 13هين صدي جي آخر ۾ ظاهر ٿيو، خاص طور تي &quot;ڊانٽي&quot; (&lt;small&gt;Dante&lt;/small&gt;) جي لکڻين ۽ &quot;جيوٽو&quot; (&lt;small&gt;Giotto&lt;/small&gt;) جي تصويرن سان ٿيو. 

هڪ ثقافتي تحريڪ جي طور تي، ريناسنس ادبي لاطيني جي جديد شڪلن ۽ مقامي ادب جي هڪ ڌماڪي کي شامل ڪيو، جنهن جي شروعات 14هين صديءَ جي ڪلاسيڪل ذريعن جي بنياد تي سکيا جي بحاليءَ سان ٿي، جنهن جو معاصر پيٽرارچ (&lt;small&gt;Petrarch&lt;/small&gt;) کي ڪريڊٽ ڏنو ويو؛ لڪير واري نقطه نظر جي ترقي ۽ مصوري ۾ وڌيڪ قدرتي حقيقت پيش ڪرڻ جي ٻين ٽيڪنالاجي؛ ۽ تدريجي پر وسيع تعليمي سڌارا. هن ڪيترن ئي فنڪاراتي ترقيات ۽ اهڙن پولي ميٿس جهڙوڪ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] ۽ [[مائيڪل اينجلو]] جي تعاون کي ڏٺو، جن کي &quot;ريناسنس جو ماڻهو&quot; (&lt;small&gt;Renaissance man&lt;/small&gt;) جي اصطلاح کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;BBC Science and Nature, ''[https://www.bbc.co.uk/science/leonardo/ Leonardo da Vinci]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;BBC History, ''[https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/michelangelo.shtml Michelangelo]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt; سياست ۾، ريناسنس سفارتڪاري جي رسمن ۽ روايتن جي ترقيءَ ۾ ۽ سائنس ۾ مشاهدي ۽ مبهم استدلال تي ڀروسو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي. ان دور ۾ ٻين علمي ۽ سماجي سائنسي ڪمن ۾ پڻ انقلاب آيو، گڏوگڏ جديد بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جي شعبي جو تعارف ٿيو.

==دور==
===اطالوي نشاةِ ثانيه===
هن دور جي شروعات—15هين صديءَ جي ابتدائي نشاةِ ثانيا ۽ تقريباً 1250 يا 1300ع واري عرصي کان شروع ٿيندڙ اطالوي &quot;پروٽو-رينيسانس&quot; (ابتدائي اڀار وارو دور)—ڪافي حد تائين &quot;جديد وچئين دور&quot; (Late Middle Ages) سان ملي ٿي، جنهن جو عام طور تي وقت 1350 کان 1500ع جي وچ ۾ مڃيو وڃي ٿو. وچيون دور پاڻ هڪ ڊگهو عرصو هو جنهن ۾ جديد دور وانگر تدريجي تبديليون اينديون رهيون؛ انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ عبوري دور هجڻ جي ناتي، نشاةِ ثانيا جون ٻنهي دورن سان گهڻيون مشابهتون آهن، خاص طور تي انهن جي ابتدائي ۽ آخري مرحلن سان. 
 
نشاةِ ثانيه جي شروعات اٽليءَ جي ڪيترين ئي رياستن مان هڪ، فلورنس (Florence) شهر ۾ ٿي. اطالوي نشاةِ ثانيا جو اختتام 1527ع ۾ ٿيو، جڏهن &quot;ليگ آف ڪوگنيڪ&quot; (League of Cognac) واري جنگ دوران مقدس رومن شهنشاهه چارلس پنجين (Charles V) روم تي حملو ڪيو. ان باوجود، ان جا اثر نامور اطالوي مصورن جهڙوڪ ٽنٽوريٽو (Tintoretto)، سوفونسيبا اينگويسولا (Sofonisba Anguissola) ۽ پائولو ويرونيس (Paolo Veronese) جي فن ۾ برقرار رهيا، جن 16هين صديءَ جي وچ کان آخر تائين پنهنجو ڪم جاري رکيو.

ان جي شروعات ۽ خصوصيتن جي وضاحت لاءِ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن، جن ۾ ڪيترن ئي عنصرن تي ڌيان ڏنو ويو آهي، جهڙوڪ ان وقت فلورنس جون سماجي ۽ شهري خاصيتون: ان جو سياسي ڍانچو، اتي جي بااثر خاندان &quot;ميڊيسي&quot; (Medici) جي سرپرستي، ۽ عثماني سلطنت هٿان قسطنطنيه جي فتح کانپوءِ يوناني عالمن ۽ انهن جي لکڻين جو اٽليءَ ڏانهن لڏپلاڻ. نشاةِ ثانيه دوران ٻيا اهم مرڪز وينس، جينوا، ميلان، روم (پوپ جي حڪمرانيءَ وارو دور) ۽ نيپلز هئا. اٽليءَ کان، نشاةِ ثانيه سڄي يورپ ۾ ۽ ان سان گڏوگڏ آمريڪي، آفريڪي ۽ ايشيائي علائقن تائين پکڙجي وئي، جن تي ان وقت يورپي نوآبادياتي طاقتن جي حڪمراني هئي يا جتي عيسائي مشنري سرگرم هئا. 

نشاةِ ثانيه جي تاريخي اڀياس (historiography) جو سلسلو ڊگهو ۽ پيچيده رهيو آهي. تاريخي دورن جي واضح ورهاست بابت عام شڪ و شبھي جي تناظر ۾، تاريخ دانن جي وچ ۾ ان دور بابت ڪافي بحث مباحثا ٿيا آهن؛ هنن 19هين صديءَ ۾ ”نشاةِ ثانيا“ ۽ ان دور جي ثقافتي هيروز کي ”رينيسانس مين“ (Renaissance men) طور حد کان وڌيڪ اجاگر ڪرڻ واري رجحان تي سوال اٿاريا آهن ۽ هڪ اصطلاح توڙي تاريخي دور جي درجي بندي طور ”نشاةِ ثانيا“ جي افاديت تي شڪ جو اظهار ڪيو آهي. 

ڪجهه مبصرن سوال ڪيو آهي ته ڇا نشاۃِ ثانيه وچين دور کان هڪ ثقافتي &quot;اڳڀرائي&quot; هئي، ان جي بدران ان کي ڪلاسيڪل قديم دور لاءِ مايوسي ۽ يادگيري جي دور جي طور تي ڏٺو آهي، جڏهن ته سماجي ۽ معاشي مورخن، خاص طور تي لونگيو ڊوري جي، ان جي بدران ٻنهي دورن جي وچ ۾ تسلسل تي ڌيان ڏنو آهي، جيڪي ڳنڍيل آهن، جيئن پينوفسڪي مشاهدو ڪيو، &quot;هزار لاڳاپن سان&quot;.

==جائزو==
 اصل: خصوصيتون: پھيلائڻ: تاريخ نگاري: ٻيا نشاۃِ ثانيه: پڻ ڏسو: 
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:رينائسنس]]
[[زمرو:تاريخي دور]]
[[زمرو:يورپ جي تاريخ]]
[[زمرو:اولهندي تهذيب]]
[[زمرو:ابتدائي جديد دور]]
[[زمرو:سجاڳيءَ جي تحريڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]]
[[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]]
[[زمرو:وچين دور جون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]]</text>
      <sha1>ofrfqnduek2iuiga0ku6atrg3a1j6wd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401378</id>
      <parentid>401377</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وڌيڪ پڙهڻ */</comment>
      <origin>401378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15289" sha1="tsnd76pkwgkm4weh2bwltsrm5x0zdzk" xml:space="preserve">{{short description|European cultural period of the 14th to 17th centuries}}[[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|'''&lt;small&gt;فلورنس، اطالوي ريناسنس جي ڄمڻ جي جاء.  تعمير جي فن جا نوان خيال ۽ بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جا نوان نظام ان زماني ۾ متعارف ڪرايا ويا.&lt;/small&gt;'''|265x265px]]
'''[[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]]''' يا ٻيهر &lt;small&gt;جنم (Renaissance؛ {{IPAc-en|UK|r|ə|ˈ|n|eɪ|s|ən|s}} {{Respell|rən|AY|sənss}}, {{IPAc-en|US|ˈ|r|ɛ|n|ə|s|ɑː|n|s|audio=en-us-Renaissance.ogg}} {{Respell|REN|ə|sahnss}}) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/renaissance|title=renaissance|work=[[Cambridge Dictionary]]|access-date=4 April 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John|publisher=Pearson Longman|year=2008|isbn=978-1405881180|edition=3rd|author-link=John C. Wells}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; تاريخ جو هڪ دور آهي ۽ هڪ يورپي ثقافتي تحريڪ آهي جيڪا &lt;small&gt;15&lt;/small&gt;هين ۽ &lt;small&gt;16&lt;/small&gt;هين صديءَ کي ڍڪي ٿي. اهو وچين دور کان [[جديديت]] ڏانهن منتقلي کي نشان بڻايو ويو ۽ هن کي ڪلاسيڪل آڳاٽي دور جي خيالن ۽ ڪاميابين کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش سان منسوب ڪيو ويو. بصري فن، فن تعمير، سياست، ادب، ڳولا ۽ سائنس سميت اڪثر شعبن ۾ عظيم سماجي تبديليءَ سان وابسته، هن دور جو پهريون مرڪز فلورنس جي جمهوريا هو، پوءِ باقي اٽلي ۽ بعد ۾ سڄي يورپ ۾ هي لهر پکڙجي وئي.  &quot;ٻيهر جنم&quot; (ريناسڪيتا) اصطلاح پهرين ڀيرا &quot;جيورجيو ويسري جي لائيو آف دي آرٽسٽس&quot; (&lt;small&gt;1550&lt;/small&gt;ع) ۾ ظاهر ٿي، جڏهن ته لاڳاپيل فرانسيسي لفظ &quot;ريناسنس&quot; انگريزيءَ ۾ 1830ع واري ڏهاڪي دوران هن دور جي اصطلاح طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Renaissance: a very short introduction|last1=Brotton|first1=Jerry|date=2006|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-280163-0|edition=1. publ|location=Oxford|pages=9}}&lt;/ref&gt;

ريناسنس جي دانشورانه بنياد ان جي انسانيت جي نسخي ۾ قائم ڪئي وئي، &lt;small&gt;'''رومن انسانيت جي تصور'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;Roman&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Humanitas&lt;/small&gt;) ۽ طبقاتي يوناني فلسفي جي ٻيهر دريافت، جهڙوڪ پروٽاگوراس، مان نڪتل آهي، جنهن چيو هو ته &quot;انسان سڀني شين جو ماپ آهي&quot;. جيتوڻيڪ ڌاتو جي متحرڪ شيئن جي ايجاد بعد ۾ 15هين صدي عيسويء کان خيالن جي پکيڙ کي تيز ڪيو، ريناسنس جي تبديلين سڄي يورپ ۾ هڪ جهڙائي نه هئي: پهريون نشان [[اٽلي]] ۾ 13هين صدي جي آخر ۾ ظاهر ٿيو، خاص طور تي &quot;ڊانٽي&quot; (&lt;small&gt;Dante&lt;/small&gt;) جي لکڻين ۽ &quot;جيوٽو&quot; (&lt;small&gt;Giotto&lt;/small&gt;) جي تصويرن سان ٿيو. 

هڪ ثقافتي تحريڪ جي طور تي، ريناسنس ادبي لاطيني جي جديد شڪلن ۽ مقامي ادب جي هڪ ڌماڪي کي شامل ڪيو، جنهن جي شروعات 14هين صديءَ جي ڪلاسيڪل ذريعن جي بنياد تي سکيا جي بحاليءَ سان ٿي، جنهن جو معاصر پيٽرارچ (&lt;small&gt;Petrarch&lt;/small&gt;) کي ڪريڊٽ ڏنو ويو؛ لڪير واري نقطه نظر جي ترقي ۽ مصوري ۾ وڌيڪ قدرتي حقيقت پيش ڪرڻ جي ٻين ٽيڪنالاجي؛ ۽ تدريجي پر وسيع تعليمي سڌارا. هن ڪيترن ئي فنڪاراتي ترقيات ۽ اهڙن پولي ميٿس جهڙوڪ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] ۽ [[مائيڪل اينجلو]] جي تعاون کي ڏٺو، جن کي &quot;ريناسنس جو ماڻهو&quot; (&lt;small&gt;Renaissance man&lt;/small&gt;) جي اصطلاح کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;BBC Science and Nature, ''[https://www.bbc.co.uk/science/leonardo/ Leonardo da Vinci]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;BBC History, ''[https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/michelangelo.shtml Michelangelo]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt; سياست ۾، ريناسنس سفارتڪاري جي رسمن ۽ روايتن جي ترقيءَ ۾ ۽ سائنس ۾ مشاهدي ۽ مبهم استدلال تي ڀروسو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي. ان دور ۾ ٻين علمي ۽ سماجي سائنسي ڪمن ۾ پڻ انقلاب آيو، گڏوگڏ جديد بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جي شعبي جو تعارف ٿيو.

==دور==
===اطالوي نشاةِ ثانيه===
هن دور جي شروعات—15هين صديءَ جي ابتدائي نشاةِ ثانيا ۽ تقريباً 1250 يا 1300ع واري عرصي کان شروع ٿيندڙ اطالوي &quot;پروٽو-رينيسانس&quot; (ابتدائي اڀار وارو دور)—ڪافي حد تائين &quot;جديد وچئين دور&quot; (Late Middle Ages) سان ملي ٿي، جنهن جو عام طور تي وقت 1350 کان 1500ع جي وچ ۾ مڃيو وڃي ٿو. وچيون دور پاڻ هڪ ڊگهو عرصو هو جنهن ۾ جديد دور وانگر تدريجي تبديليون اينديون رهيون؛ انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ عبوري دور هجڻ جي ناتي، نشاةِ ثانيا جون ٻنهي دورن سان گهڻيون مشابهتون آهن، خاص طور تي انهن جي ابتدائي ۽ آخري مرحلن سان. 
 
نشاةِ ثانيه جي شروعات اٽليءَ جي ڪيترين ئي رياستن مان هڪ، فلورنس (Florence) شهر ۾ ٿي. اطالوي نشاةِ ثانيا جو اختتام 1527ع ۾ ٿيو، جڏهن &quot;ليگ آف ڪوگنيڪ&quot; (League of Cognac) واري جنگ دوران مقدس رومن شهنشاهه چارلس پنجين (Charles V) روم تي حملو ڪيو. ان باوجود، ان جا اثر نامور اطالوي مصورن جهڙوڪ ٽنٽوريٽو (Tintoretto)، سوفونسيبا اينگويسولا (Sofonisba Anguissola) ۽ پائولو ويرونيس (Paolo Veronese) جي فن ۾ برقرار رهيا، جن 16هين صديءَ جي وچ کان آخر تائين پنهنجو ڪم جاري رکيو.

ان جي شروعات ۽ خصوصيتن جي وضاحت لاءِ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن، جن ۾ ڪيترن ئي عنصرن تي ڌيان ڏنو ويو آهي، جهڙوڪ ان وقت فلورنس جون سماجي ۽ شهري خاصيتون: ان جو سياسي ڍانچو، اتي جي بااثر خاندان &quot;ميڊيسي&quot; (Medici) جي سرپرستي، ۽ عثماني سلطنت هٿان قسطنطنيه جي فتح کانپوءِ يوناني عالمن ۽ انهن جي لکڻين جو اٽليءَ ڏانهن لڏپلاڻ. نشاةِ ثانيه دوران ٻيا اهم مرڪز وينس، جينوا، ميلان، روم (پوپ جي حڪمرانيءَ وارو دور) ۽ نيپلز هئا. اٽليءَ کان، نشاةِ ثانيه سڄي يورپ ۾ ۽ ان سان گڏوگڏ آمريڪي، آفريڪي ۽ ايشيائي علائقن تائين پکڙجي وئي، جن تي ان وقت يورپي نوآبادياتي طاقتن جي حڪمراني هئي يا جتي عيسائي مشنري سرگرم هئا. 

نشاةِ ثانيه جي تاريخي اڀياس (historiography) جو سلسلو ڊگهو ۽ پيچيده رهيو آهي. تاريخي دورن جي واضح ورهاست بابت عام شڪ و شبھي جي تناظر ۾، تاريخ دانن جي وچ ۾ ان دور بابت ڪافي بحث مباحثا ٿيا آهن؛ هنن 19هين صديءَ ۾ ”نشاةِ ثانيا“ ۽ ان دور جي ثقافتي هيروز کي ”رينيسانس مين“ (Renaissance men) طور حد کان وڌيڪ اجاگر ڪرڻ واري رجحان تي سوال اٿاريا آهن ۽ هڪ اصطلاح توڙي تاريخي دور جي درجي بندي طور ”نشاةِ ثانيا“ جي افاديت تي شڪ جو اظهار ڪيو آهي. 

ڪجهه مبصرن سوال ڪيو آهي ته ڇا نشاۃِ ثانيه وچين دور کان هڪ ثقافتي &quot;اڳڀرائي&quot; هئي، ان جي بدران ان کي ڪلاسيڪل قديم دور لاءِ مايوسي ۽ يادگيري جي دور جي طور تي ڏٺو آهي، جڏهن ته سماجي ۽ معاشي مورخن، خاص طور تي لونگيو ڊوري جي، ان جي بدران ٻنهي دورن جي وچ ۾ تسلسل تي ڌيان ڏنو آهي، جيڪي ڳنڍيل آهن، جيئن پينوفسڪي مشاهدو ڪيو، &quot;هزار لاڳاپن سان&quot;.

==جائزو==
 اصل: خصوصيتون: پھيلائڻ: تاريخ نگاري: ٻيا نشاۃِ ثانيه: پڻ ڏسو: 
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
{{Refbegin|30em}}
* [[Vincent Cronin|Cronin, Vincent]] (1969), ''The Flowering of the Renaissance'', {{ISBN|0712698841}}
* Cronin, Vincent (1992), ''The Renaissance'', {{ISBN|0002154110}}
* Campbell, Gordon. ''The Oxford Dictionary of the Renaissance''. (2003). 862 pp. online at [[OUP]]
* Davis, Robert C. and Beth Lindsmith. ''Renaissance People: Lives that Shaped the Modern Age''. (2011). {{ISBN|978-1606060780}}
* Ergang, Robert (1967), ''The Renaissance'', {{ISBN|0442023197}}
* Ferguson, Wallace K. (1962), [''Europe in Transition, 1300–1500''], {{ISBN|0049400088}}
* Fisher, Celia. ''Flowers of the Renaissance''. (2011). {{ISBN|978-1606060629}}
* Fletcher, Stella. ''The Longman Companion to Renaissance Europe, 1390–1530''. (2000). 347 pp.
* Grendler, Paul F., ed. ''The Renaissance: An Encyclopedia for Students''. (2003). 970 pp.
* Hale, John. ''The Civilization of Europe in the Renaissance''. (1994). 648 pp.; a magistral survey, heavily illustrated; [https://www.amazon.com/dp/0684803526 excerpt and text search]
* Hall, Bert S. ''Weapons and Warfare in Renaissance Europe: Gunpowder, Technology, and Tactics'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0801869943 excerpt and text search]
* Hattaway, Michael, ed. ''A Companion to English Renaissance Literature and Culture''. (2000). 747 pp.
* Jensen, De Lamar (1992), ''Renaissance Europe'', {{ISBN|0395889472}}
* Johnson, Paul. ''The Renaissance: A Short History''. (2000). 197 pp. [https://www.amazon.com/dp/B0002NKDU2 excerpt and text search]; also [https://archive.org/details/renaissance00paul online free]
* Keene, Bryan C. ''Gardens of the Renaissance''. (2013). {{ISBN|978-1606061435}}
* [[Margaret L. King|King, Margaret L.]] ''Women of the Renaissance'' (1991) [https://www.amazon.com/dp/0226436187 excerpt and text search]
* Kristeller, Paul Oskar, and Michael Mooney. ''Renaissance Thought and its Sources'' (1979); [https://www.amazon.com/dp/0231045131 excerpt and text search]
* Nauert, Charles G. ''Historical Dictionary of the Renaissance''. (2004). 541 pp.
* Patrick, James A., ed. ''Renaissance and Reformation'' (5 vol 2007), 1584 pages; comprehensive encyclopedia
* Plumb, J.H. ''The Italian Renaissance'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0618127380 excerpt and text search]
* Paoletti, John T. and Gary M. Radke. ''Art in Renaissance Italy'' (4th ed. 2011)
* Potter, G.R. ed. ''The New Cambridge Modern History: Volume 1: The Renaissance, 1493–1520'' (1957) [https://www.cambridge.org/core/books/the-new-cambridge-modern-history/1F3A455FF6D62052CBCFF0DBFD109803 online]; major essays by multiple scholars. Summarizes the viewpoint of the 1950s.
* Robin, Diana; Larsen, Anne R.; and Levin, Carole, eds. ''Encyclopedia of Women in the Renaissance: Italy, France, and England'' (2007) 459 pp.
* [[A. L. Rowse|Rowse, A.L.]] ''The Elizabethan Renaissance: The Life of the Society'' (2000); [https://www.amazon.com/dp/156663315X excerpt and text search]
* Ruggiero, Guido. ''The Renaissance in Italy: A Social and Cultural History of the Rinascimento'' (Cambridge University Press, 2015). 648 pp. [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=43204 online review]
* Rundle, David, ed. ''The Hutchinson Encyclopedia of the Renaissance''. (1999). 434 pp.; numerous brief articles [https://www.questia.com/read/95888138?title=The%20Hutchinson%20Encyclopedia%20of%20the%20Renaissance online edition]
* Turner, Richard N. ''Renaissance Florence'' (2005); [https://www.amazon.com/dp/0131344013/ excerpt and text search]
* Ward, A. [http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html ''The Cambridge Modern History''. Vol 1: The Renaissance (1902)]; older essays by scholars; emphasis on politics
{{Refend}}

===تاريخ نگاري===
{{Refbegin|30em}}
* Bouwsma, William J. &quot;The Renaissance and the drama of Western history.&quot; ''American Historical Review'' (1979): 1–15. [https://www.jstor.org/stable/1855657 in JSTOR]
* Caferro, William. ''Contesting the Renaissance'' (2010); [https://www.amazon.com/Contesting-Renaissance-William-Caferro/dp/1405123702/  excerpt and text search]
* Ferguson, Wallace K. &quot;The Interpretation of the Renaissance: Suggestions for a Synthesis.&quot; ''Journal of the History of Ideas'' (1951): 483–495. online in JSTOR
* Ferguson, Wallace K. &quot;Recent trends in the economic historiography of the Renaissance.&quot; ''Studies in the Renaissance'' (1960): 7–26.
* Ferguson, Wallace Klippert. ''The Renaissance in historical thought'' (AMS Press, 1981)
* Grendler, Paul F. &quot;The Future of Sixteenth Century Studies: Renaissance and Reformation Scholarship in the Next Forty Years&quot;, ''Sixteenth Century Journal'' Spring 2009, Vol. 40 Issue 1, pp.&amp;nbsp;182+
* Murray, Stuart A.P. The Library: An Illustrated History. American Library Association, Chicago, 2012.
* Ruggiero, Guido, ed. ''A Companion to the Worlds of the Renaissance''. (2002). 561 pp.
* Starn, Randolph. &quot;A Postmodern Renaissance?&quot; ''Renaissance Quarterly'' 2007 60(1): 1–24 [http://muse.jhu.edu/journals/ren/summary/v060/60.1starn.html in Project MUSE]
* Summit, Jennifer. &quot;Renaissance Humanism and the Future of the Humanities&quot;. ''Literature Compass'' (2012) 9#10 pp: 665–678.
* Trivellato, Francesca. &quot;Renaissance Italy and the Muslim Mediterranean in Recent Historical Work&quot;, ''Journal of Modern History'' (March 2010), 82#1 pp: 127–155.
* Woolfson, Jonathan, ed. ''Palgrave advances in Renaissance historiography'' (Palgrave Macmillan, 2005)
{{Refend}}

===بنيادي ذريعا===
{{Refbegin}}
* Bartlett, Kenneth, ed. ''The Civilization of the Italian Renaissance: A Sourcebook'' (2nd ed., 2011)
* Ross, James Bruce, and Mary M. McLaughlin, eds. ''The Portable Renaissance Reader'' (1977); [https://www.amazon.com/dp/0140150617 excerpt and text search]
{{Refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:رينائسنس]]
[[زمرو:تاريخي دور]]
[[زمرو:يورپ جي تاريخ]]
[[زمرو:اولهندي تهذيب]]
[[زمرو:ابتدائي جديد دور]]
[[زمرو:سجاڳيءَ جي تحريڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]]
[[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]]
[[زمرو:وچين دور جون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]]</text>
      <sha1>tsnd76pkwgkm4weh2bwltsrm5x0zdzk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401379</id>
      <parentid>401378</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>401379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22333" sha1="1v3ycauriki373an8bauzwpkihsikp6" xml:space="preserve">{{short description|European cultural period of the 14th to 17th centuries}}[[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|'''&lt;small&gt;فلورنس، اطالوي ريناسنس جي ڄمڻ جي جاء.  تعمير جي فن جا نوان خيال ۽ بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جا نوان نظام ان زماني ۾ متعارف ڪرايا ويا.&lt;/small&gt;'''|265x265px]]
'''[[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]]''' يا ٻيهر &lt;small&gt;جنم (Renaissance؛ {{IPAc-en|UK|r|ə|ˈ|n|eɪ|s|ən|s}} {{Respell|rən|AY|sənss}}, {{IPAc-en|US|ˈ|r|ɛ|n|ə|s|ɑː|n|s|audio=en-us-Renaissance.ogg}} {{Respell|REN|ə|sahnss}}) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/renaissance|title=renaissance|work=[[Cambridge Dictionary]]|access-date=4 April 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John|publisher=Pearson Longman|year=2008|isbn=978-1405881180|edition=3rd|author-link=John C. Wells}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; تاريخ جو هڪ دور آهي ۽ هڪ يورپي ثقافتي تحريڪ آهي جيڪا &lt;small&gt;15&lt;/small&gt;هين ۽ &lt;small&gt;16&lt;/small&gt;هين صديءَ کي ڍڪي ٿي. اهو وچين دور کان [[جديديت]] ڏانهن منتقلي کي نشان بڻايو ويو ۽ هن کي ڪلاسيڪل آڳاٽي دور جي خيالن ۽ ڪاميابين کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش سان منسوب ڪيو ويو. بصري فن، فن تعمير، سياست، ادب، ڳولا ۽ سائنس سميت اڪثر شعبن ۾ عظيم سماجي تبديليءَ سان وابسته، هن دور جو پهريون مرڪز فلورنس جي جمهوريا هو، پوءِ باقي اٽلي ۽ بعد ۾ سڄي يورپ ۾ هي لهر پکڙجي وئي.  &quot;ٻيهر جنم&quot; (ريناسڪيتا) اصطلاح پهرين ڀيرا &quot;جيورجيو ويسري جي لائيو آف دي آرٽسٽس&quot; (&lt;small&gt;1550&lt;/small&gt;ع) ۾ ظاهر ٿي، جڏهن ته لاڳاپيل فرانسيسي لفظ &quot;ريناسنس&quot; انگريزيءَ ۾ 1830ع واري ڏهاڪي دوران هن دور جي اصطلاح طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Renaissance: a very short introduction|last1=Brotton|first1=Jerry|date=2006|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-280163-0|edition=1. publ|location=Oxford|pages=9}}&lt;/ref&gt;

ريناسنس جي دانشورانه بنياد ان جي انسانيت جي نسخي ۾ قائم ڪئي وئي، &lt;small&gt;'''رومن انسانيت جي تصور'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;Roman&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Humanitas&lt;/small&gt;) ۽ طبقاتي يوناني فلسفي جي ٻيهر دريافت، جهڙوڪ پروٽاگوراس، مان نڪتل آهي، جنهن چيو هو ته &quot;انسان سڀني شين جو ماپ آهي&quot;. جيتوڻيڪ ڌاتو جي متحرڪ شيئن جي ايجاد بعد ۾ 15هين صدي عيسويء کان خيالن جي پکيڙ کي تيز ڪيو، ريناسنس جي تبديلين سڄي يورپ ۾ هڪ جهڙائي نه هئي: پهريون نشان [[اٽلي]] ۾ 13هين صدي جي آخر ۾ ظاهر ٿيو، خاص طور تي &quot;ڊانٽي&quot; (&lt;small&gt;Dante&lt;/small&gt;) جي لکڻين ۽ &quot;جيوٽو&quot; (&lt;small&gt;Giotto&lt;/small&gt;) جي تصويرن سان ٿيو. 

هڪ ثقافتي تحريڪ جي طور تي، ريناسنس ادبي لاطيني جي جديد شڪلن ۽ مقامي ادب جي هڪ ڌماڪي کي شامل ڪيو، جنهن جي شروعات 14هين صديءَ جي ڪلاسيڪل ذريعن جي بنياد تي سکيا جي بحاليءَ سان ٿي، جنهن جو معاصر پيٽرارچ (&lt;small&gt;Petrarch&lt;/small&gt;) کي ڪريڊٽ ڏنو ويو؛ لڪير واري نقطه نظر جي ترقي ۽ مصوري ۾ وڌيڪ قدرتي حقيقت پيش ڪرڻ جي ٻين ٽيڪنالاجي؛ ۽ تدريجي پر وسيع تعليمي سڌارا. هن ڪيترن ئي فنڪاراتي ترقيات ۽ اهڙن پولي ميٿس جهڙوڪ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] ۽ [[مائيڪل اينجلو]] جي تعاون کي ڏٺو، جن کي &quot;ريناسنس جو ماڻهو&quot; (&lt;small&gt;Renaissance man&lt;/small&gt;) جي اصطلاح کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;BBC Science and Nature, ''[https://www.bbc.co.uk/science/leonardo/ Leonardo da Vinci]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;BBC History, ''[https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/michelangelo.shtml Michelangelo]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt; سياست ۾، ريناسنس سفارتڪاري جي رسمن ۽ روايتن جي ترقيءَ ۾ ۽ سائنس ۾ مشاهدي ۽ مبهم استدلال تي ڀروسو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي. ان دور ۾ ٻين علمي ۽ سماجي سائنسي ڪمن ۾ پڻ انقلاب آيو، گڏوگڏ جديد بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جي شعبي جو تعارف ٿيو.

==دور==
===اطالوي نشاةِ ثانيه===
هن دور جي شروعات—15هين صديءَ جي ابتدائي نشاةِ ثانيا ۽ تقريباً 1250 يا 1300ع واري عرصي کان شروع ٿيندڙ اطالوي &quot;پروٽو-رينيسانس&quot; (ابتدائي اڀار وارو دور)—ڪافي حد تائين &quot;جديد وچئين دور&quot; (Late Middle Ages) سان ملي ٿي، جنهن جو عام طور تي وقت 1350 کان 1500ع جي وچ ۾ مڃيو وڃي ٿو. وچيون دور پاڻ هڪ ڊگهو عرصو هو جنهن ۾ جديد دور وانگر تدريجي تبديليون اينديون رهيون؛ انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ عبوري دور هجڻ جي ناتي، نشاةِ ثانيا جون ٻنهي دورن سان گهڻيون مشابهتون آهن، خاص طور تي انهن جي ابتدائي ۽ آخري مرحلن سان. 
 
نشاةِ ثانيه جي شروعات اٽليءَ جي ڪيترين ئي رياستن مان هڪ، فلورنس (Florence) شهر ۾ ٿي. اطالوي نشاةِ ثانيا جو اختتام 1527ع ۾ ٿيو، جڏهن &quot;ليگ آف ڪوگنيڪ&quot; (League of Cognac) واري جنگ دوران مقدس رومن شهنشاهه چارلس پنجين (Charles V) روم تي حملو ڪيو. ان باوجود، ان جا اثر نامور اطالوي مصورن جهڙوڪ ٽنٽوريٽو (Tintoretto)، سوفونسيبا اينگويسولا (Sofonisba Anguissola) ۽ پائولو ويرونيس (Paolo Veronese) جي فن ۾ برقرار رهيا، جن 16هين صديءَ جي وچ کان آخر تائين پنهنجو ڪم جاري رکيو.

ان جي شروعات ۽ خصوصيتن جي وضاحت لاءِ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن، جن ۾ ڪيترن ئي عنصرن تي ڌيان ڏنو ويو آهي، جهڙوڪ ان وقت فلورنس جون سماجي ۽ شهري خاصيتون: ان جو سياسي ڍانچو، اتي جي بااثر خاندان &quot;ميڊيسي&quot; (Medici) جي سرپرستي، ۽ عثماني سلطنت هٿان قسطنطنيه جي فتح کانپوءِ يوناني عالمن ۽ انهن جي لکڻين جو اٽليءَ ڏانهن لڏپلاڻ. نشاةِ ثانيه دوران ٻيا اهم مرڪز وينس، جينوا، ميلان، روم (پوپ جي حڪمرانيءَ وارو دور) ۽ نيپلز هئا. اٽليءَ کان، نشاةِ ثانيه سڄي يورپ ۾ ۽ ان سان گڏوگڏ آمريڪي، آفريڪي ۽ ايشيائي علائقن تائين پکڙجي وئي، جن تي ان وقت يورپي نوآبادياتي طاقتن جي حڪمراني هئي يا جتي عيسائي مشنري سرگرم هئا. 

نشاةِ ثانيه جي تاريخي اڀياس (historiography) جو سلسلو ڊگهو ۽ پيچيده رهيو آهي. تاريخي دورن جي واضح ورهاست بابت عام شڪ و شبھي جي تناظر ۾، تاريخ دانن جي وچ ۾ ان دور بابت ڪافي بحث مباحثا ٿيا آهن؛ هنن 19هين صديءَ ۾ ”نشاةِ ثانيا“ ۽ ان دور جي ثقافتي هيروز کي ”رينيسانس مين“ (Renaissance men) طور حد کان وڌيڪ اجاگر ڪرڻ واري رجحان تي سوال اٿاريا آهن ۽ هڪ اصطلاح توڙي تاريخي دور جي درجي بندي طور ”نشاةِ ثانيا“ جي افاديت تي شڪ جو اظهار ڪيو آهي. 

ڪجهه مبصرن سوال ڪيو آهي ته ڇا نشاۃِ ثانيه وچين دور کان هڪ ثقافتي &quot;اڳڀرائي&quot; هئي، ان جي بدران ان کي ڪلاسيڪل قديم دور لاءِ مايوسي ۽ يادگيري جي دور جي طور تي ڏٺو آهي، جڏهن ته سماجي ۽ معاشي مورخن، خاص طور تي لونگيو ڊوري جي، ان جي بدران ٻنهي دورن جي وچ ۾ تسلسل تي ڌيان ڏنو آهي، جيڪي ڳنڍيل آهن، جيئن پينوفسڪي مشاهدو ڪيو، &quot;هزار لاڳاپن سان&quot;.

===دور===
==Period==
The Renaissance [[Italian Renaissance|began in Italy]] during the [[crisis of the Late Middle Ages]]. It had a different period and characteristics [[Northern Renaissance|north of the Alps]] and [[Spanish Renaissance|in Spain]]. In Italy, the period conventionally ends with the waning of [[Renaissance humanism|humanism]], and the advent of the [[Reformation]] (1517), the [[Sack of Rome (1527)]] or the [[Counter-Reformation]] (1545), and in art, the [[Baroque]] period. Proponents of a &quot;long Renaissance,&quot; however, may propose that (outside of Italy) the period extended into the 17th century.{{efn| &quot;Historians of different kinds will often make some choice between a long Renaissance (say, 1300–1600), a short one (1453–1527), or somewhere in between (the fifteenth and sixteenth centuries, as is commonly adopted in music histories).&quot;&lt;ref&gt;''The Cambridge History of Seventeenth-Century Music: Volume 1'', p. 4, 2005, Cambridge University Press, [https://books.google.com/books?id=mHJvKVq0vXoC&amp;pg=PA4 Google Books].&lt;/ref&gt; Or between [[Petrarch]] and [[Jonathan Swift]], an even longer period.&lt;ref&gt;See Rosalie L. Colie, quoted in Hageman, Elizabeth H., in ''Women and Literature in Britain, 1500–1700'', p. 190, 1996, ed. Helen Wilcox, Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521467773}}, [https://books.google.com/books?id=CVgF5yTALgAC&amp;pg=PA190 Google Books].&lt;/ref&gt; Another source dates it from 1350 to 1620.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Renaissance Era Dates|url=https://www.encyclopedia.com/literature-and-arts/language-linguistics-and-literary-terms/literature-general/renaissance#:~:text=Historians%20also%20argue%20over%20how,it%20lasted%20until%20about%201620.|website=encyclopedia.com}}&lt;/ref&gt; }}

The traditional view focuses more on the Renaissance's [[Early modern Europe|early modern]] aspects and argues that it was a break from the past, but many historians today focus more on its medieval aspects and argue that it was an extension of the Middle Ages.&lt;ref&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=NCKoDQAAQBAJ&amp;pg=PP14| title=Renaissance Humanism, from the Middle Ages to Modern Times| isbn=978-1351904391| last1=Monfasani| first1=John|year=2016|publisher=Taylor &amp; Francis}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bdIBlQXSKi8C&amp;pg=PA63|publisher=Reaktion Books|title=Forever Young: A Cultural History of Longevity|isbn=978-1861891549|last1=Boia|first1=Lucian|year=2004}}&lt;/ref&gt;

=== Italian Renaissance ===
{{main|Italian Renaissance}}
The beginnings of the period—the early Renaissance of the 15th century and the Italian [[Italian Renaissance painting#Proto-Renaissance painting|Proto-Renaissance]] from around 1250 or 1300—overlap considerably with the [[Late Middle Ages]], conventionally dated to {{circa|1350–1500}}, and the Middle Ages themselves were a long period filled with gradual changes, like the modern age; as a transitional period between both, the Renaissance has close similarities to both, especially the late and early sub-periods of either.

The Renaissance began in [[Republic of Florence|Florence]], one of the many states of [[Italy in the Middle Ages|Italy]].&lt;ref&gt;Burke, P., ''The European Renaissance: Centre and Peripheries'' 1998&lt;/ref&gt; The Italian Renaissance concluded in 1527 when [[Charles V, Holy Roman Emperor|Holy Roman Emperor Charles V]] launched an [[Sack of Rome (1527)|assault on Rome]] during the [[war of the League of Cognac]]. Nevertheless, its impact endured in the art of renowned Italian painters like [[Tintoretto]], [[Sofonisba Anguissola]], and [[Paolo Veronese]], who continued their work during the mid-to-late 16th century.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Renaissance: At a Glance {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/The-Renaissance-At-a-Glance-2235613 |access-date=2025-03-14 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Various theories have been proposed to account for its origins and characteristics, focusing on a variety of factors, including Florence's social and civic peculiarities at the time: its political structure, the patronage of its dominant family, the [[House of Medici|Medici]],&lt;ref name=&quot;strathern&quot;&gt;Strathern, Paul ''The Medici: Godfathers of the Renaissance'' (2003)&lt;/ref&gt; and the migration of [[Greek scholars in the Renaissance|Greek scholars]] and their texts to Italy following the [[fall of Constantinople]] to the [[Ottoman Empire]].&lt;ref name=&quot;Britannica1&quot;&gt;''Encyclopædia Britannica'', &quot;Renaissance&quot;, 2008, O.Ed.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harris, Michael H. ''History of Libraries in the Western World'', Scarecrow Press Incorporate, 1999, p. 69, {{ISBN|0810837242}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Norwich&quot;&gt;Norwich, John Julius, ''A Short History of Byzantium'', 1997, Knopf, {{ISBN|0679450882}}&lt;/ref&gt; Other major centers were [[Republic of Venice|Venice]], [[Republic of Genoa|Genoa]], [[Duchy of Milan|Milan]], [[Papal States|Rome]] during the [[Renaissance Papacy]], and [[Kingdom of Naples|Naples]]. From Italy, the Renaissance spread throughout Europe and also to American, African and Asian territories ruled by the European colonial powers of the time or where Christian missionaries were active.

The Renaissance has a long and complex [[historiography]], and in line with general skepticism of discrete periodizations, there has been much debate among historians reacting to the 19th-century glorification of the &quot;Renaissance&quot; and individual cultural heroes as &quot;Renaissance men&quot;, questioning the usefulness of ''Renaissance'' as a term and as a historical delineation.&lt;ref name = &quot;brotton&quot;/&gt;

Some observers have questioned whether the Renaissance was a cultural &quot;advance&quot; from the Middle Ages, instead seeing it as a period of pessimism and [[nostalgia]] for [[classical antiquity]],&lt;ref name=&quot;huizinga&quot;&gt;[[Johan Huizinga|Huizanga, Johan]], ''[[The Waning of the Middle Ages]]'' (1919, trans. 1924)&lt;/ref&gt; while social and economic historians, especially of the {{lang|fr|[[longue durée]]}}, have instead focused on [[continuity thesis|the continuity]] between the two eras,&lt;ref name=&quot;starn&quot;&gt;{{cite journal|author=Starn, Randolph|jstor=2650779|title= Renaissance Redux|journal=The American Historical Review|volume=103|issue=1 |year=1998|pages=122–124|doi=10.2307/2650779|issn=0002-8762 }}&lt;/ref&gt; which are linked, as [[Panofsky]] observed, &quot;by a thousand ties&quot;.&lt;ref&gt;Panofsky 1969:6.&lt;/ref&gt;{{efn|

Some scholars have called for an end to the use of the term, which they see as a product of [[Presentism (literary and historical analysis)|presentism]] – the use of [[history]] to validate and glorify modern ideals.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Trinkaus |first1=Charles |last2=Rabil |first2=Albert |last3=Purnell |first3=Frederick |title=Renaissance Ideas and the Idea of the Renaissance |journal=Journal of the History of Ideas |date=1990 |volume=51 |issue=4 |pages=667–684 |doi=10.2307/2709652 |jstor=2709652 |url=https://www.jstor.org/stable/2709652 |issn=0022-5037|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;  }}
==جائزو==
==اصل==
==خصوصيتون==
==ڦهلائو==
==تاريخ نگاري== 
==ٻيون نشاۃِ ثانيه==
==پڻ ڏسو==
* [[قديم يونان]]
* [[اسلامي سونهري دور]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
{{Refbegin|30em}}
* [[Vincent Cronin|Cronin, Vincent]] (1969), ''The Flowering of the Renaissance'', {{ISBN|0712698841}}
* Cronin, Vincent (1992), ''The Renaissance'', {{ISBN|0002154110}}
* Campbell, Gordon. ''The Oxford Dictionary of the Renaissance''. (2003). 862 pp. online at [[OUP]]
* Davis, Robert C. and Beth Lindsmith. ''Renaissance People: Lives that Shaped the Modern Age''. (2011). {{ISBN|978-1606060780}}
* Ergang, Robert (1967), ''The Renaissance'', {{ISBN|0442023197}}
* Ferguson, Wallace K. (1962), [''Europe in Transition, 1300–1500''], {{ISBN|0049400088}}
* Fisher, Celia. ''Flowers of the Renaissance''. (2011). {{ISBN|978-1606060629}}
* Fletcher, Stella. ''The Longman Companion to Renaissance Europe, 1390–1530''. (2000). 347 pp.
* Grendler, Paul F., ed. ''The Renaissance: An Encyclopedia for Students''. (2003). 970 pp.
* Hale, John. ''The Civilization of Europe in the Renaissance''. (1994). 648 pp.; a magistral survey, heavily illustrated; [https://www.amazon.com/dp/0684803526 excerpt and text search]
* Hall, Bert S. ''Weapons and Warfare in Renaissance Europe: Gunpowder, Technology, and Tactics'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0801869943 excerpt and text search]
* Hattaway, Michael, ed. ''A Companion to English Renaissance Literature and Culture''. (2000). 747 pp.
* Jensen, De Lamar (1992), ''Renaissance Europe'', {{ISBN|0395889472}}
* Johnson, Paul. ''The Renaissance: A Short History''. (2000). 197 pp. [https://www.amazon.com/dp/B0002NKDU2 excerpt and text search]; also [https://archive.org/details/renaissance00paul online free]
* Keene, Bryan C. ''Gardens of the Renaissance''. (2013). {{ISBN|978-1606061435}}
* [[Margaret L. King|King, Margaret L.]] ''Women of the Renaissance'' (1991) [https://www.amazon.com/dp/0226436187 excerpt and text search]
* Kristeller, Paul Oskar, and Michael Mooney. ''Renaissance Thought and its Sources'' (1979); [https://www.amazon.com/dp/0231045131 excerpt and text search]
* Nauert, Charles G. ''Historical Dictionary of the Renaissance''. (2004). 541 pp.
* Patrick, James A., ed. ''Renaissance and Reformation'' (5 vol 2007), 1584 pages; comprehensive encyclopedia
* Plumb, J.H. ''The Italian Renaissance'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0618127380 excerpt and text search]
* Paoletti, John T. and Gary M. Radke. ''Art in Renaissance Italy'' (4th ed. 2011)
* Potter, G.R. ed. ''The New Cambridge Modern History: Volume 1: The Renaissance, 1493–1520'' (1957) [https://www.cambridge.org/core/books/the-new-cambridge-modern-history/1F3A455FF6D62052CBCFF0DBFD109803 online]; major essays by multiple scholars. Summarizes the viewpoint of the 1950s.
* Robin, Diana; Larsen, Anne R.; and Levin, Carole, eds. ''Encyclopedia of Women in the Renaissance: Italy, France, and England'' (2007) 459 pp.
* [[A. L. Rowse|Rowse, A.L.]] ''The Elizabethan Renaissance: The Life of the Society'' (2000); [https://www.amazon.com/dp/156663315X excerpt and text search]
* Ruggiero, Guido. ''The Renaissance in Italy: A Social and Cultural History of the Rinascimento'' (Cambridge University Press, 2015). 648 pp. [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=43204 online review]
* Rundle, David, ed. ''The Hutchinson Encyclopedia of the Renaissance''. (1999). 434 pp.; numerous brief articles [https://www.questia.com/read/95888138?title=The%20Hutchinson%20Encyclopedia%20of%20the%20Renaissance online edition]
* Turner, Richard N. ''Renaissance Florence'' (2005); [https://www.amazon.com/dp/0131344013/ excerpt and text search]
* Ward, A. [http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html ''The Cambridge Modern History''. Vol 1: The Renaissance (1902)]; older essays by scholars; emphasis on politics
{{Refend}}

===تاريخ نگاري===
{{Refbegin|30em}}
* Bouwsma, William J. &quot;The Renaissance and the drama of Western history.&quot; ''American Historical Review'' (1979): 1–15. [https://www.jstor.org/stable/1855657 in JSTOR]
* Caferro, William. ''Contesting the Renaissance'' (2010); [https://www.amazon.com/Contesting-Renaissance-William-Caferro/dp/1405123702/  excerpt and text search]
* Ferguson, Wallace K. &quot;The Interpretation of the Renaissance: Suggestions for a Synthesis.&quot; ''Journal of the History of Ideas'' (1951): 483–495. online in JSTOR
* Ferguson, Wallace K. &quot;Recent trends in the economic historiography of the Renaissance.&quot; ''Studies in the Renaissance'' (1960): 7–26.
* Ferguson, Wallace Klippert. ''The Renaissance in historical thought'' (AMS Press, 1981)
* Grendler, Paul F. &quot;The Future of Sixteenth Century Studies: Renaissance and Reformation Scholarship in the Next Forty Years&quot;, ''Sixteenth Century Journal'' Spring 2009, Vol. 40 Issue 1, pp.&amp;nbsp;182+
* Murray, Stuart A.P. The Library: An Illustrated History. American Library Association, Chicago, 2012.
* Ruggiero, Guido, ed. ''A Companion to the Worlds of the Renaissance''. (2002). 561 pp.
* Starn, Randolph. &quot;A Postmodern Renaissance?&quot; ''Renaissance Quarterly'' 2007 60(1): 1–24 [http://muse.jhu.edu/journals/ren/summary/v060/60.1starn.html in Project MUSE]
* Summit, Jennifer. &quot;Renaissance Humanism and the Future of the Humanities&quot;. ''Literature Compass'' (2012) 9#10 pp: 665–678.
* Trivellato, Francesca. &quot;Renaissance Italy and the Muslim Mediterranean in Recent Historical Work&quot;, ''Journal of Modern History'' (March 2010), 82#1 pp: 127–155.
* Woolfson, Jonathan, ed. ''Palgrave advances in Renaissance historiography'' (Palgrave Macmillan, 2005)
{{Refend}}

===بنيادي ذريعا===
{{Refbegin}}
* Bartlett, Kenneth, ed. ''The Civilization of the Italian Renaissance: A Sourcebook'' (2nd ed., 2011)
* Ross, James Bruce, and Mary M. McLaughlin, eds. ''The Portable Renaissance Reader'' (1977); [https://www.amazon.com/dp/0140150617 excerpt and text search]
{{Refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:رينائسنس]]
[[زمرو:تاريخي دور]]
[[زمرو:يورپ جي تاريخ]]
[[زمرو:اولهندي تهذيب]]
[[زمرو:ابتدائي جديد دور]]
[[زمرو:سجاڳيءَ جي تحريڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]]
[[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]]
[[زمرو:وچين دور جون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]]</text>
      <sha1>1v3ycauriki373an8bauzwpkihsikp6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401380</id>
      <parentid>401379</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>401380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22324" sha1="no320cjdp7ocxzsl75z6x2do141xnuw" xml:space="preserve">{{short description|European cultural period of the 14th to 17th centuries}}[[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|'''&lt;small&gt;فلورنس، اطالوي ريناسنس جي ڄمڻ جي جاء.  تعمير جي فن جا نوان خيال ۽ بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جا نوان نظام ان زماني ۾ متعارف ڪرايا ويا.&lt;/small&gt;'''|265x265px]]
'''[[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]]''' يا ٻيهر &lt;small&gt;جنم (Renaissance؛ {{IPAc-en|UK|r|ə|ˈ|n|eɪ|s|ən|s}} {{Respell|rən|AY|sənss}}, {{IPAc-en|US|ˈ|r|ɛ|n|ə|s|ɑː|n|s|audio=en-us-Renaissance.ogg}} {{Respell|REN|ə|sahnss}}) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/renaissance|title=renaissance|work=[[Cambridge Dictionary]]|access-date=4 April 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John|publisher=Pearson Longman|year=2008|isbn=978-1405881180|edition=3rd|author-link=John C. Wells}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; تاريخ جو هڪ دور آهي ۽ هڪ يورپي ثقافتي تحريڪ آهي جيڪا &lt;small&gt;15&lt;/small&gt;هين ۽ &lt;small&gt;16&lt;/small&gt;هين صديءَ کي ڍڪي ٿي. اهو وچين دور کان [[جديديت]] ڏانهن منتقلي کي نشان بڻايو ويو ۽ هن کي ڪلاسيڪل آڳاٽي دور جي خيالن ۽ ڪاميابين کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش سان منسوب ڪيو ويو. بصري فن، فن تعمير، سياست، ادب، ڳولا ۽ سائنس سميت اڪثر شعبن ۾ عظيم سماجي تبديليءَ سان وابسته، هن دور جو پهريون مرڪز فلورنس جي جمهوريا هو، پوءِ باقي اٽلي ۽ بعد ۾ سڄي يورپ ۾ هي لهر پکڙجي وئي.  &quot;ٻيهر جنم&quot; (ريناسڪيتا) اصطلاح پهرين ڀيرا &quot;جيورجيو ويسري جي لائيو آف دي آرٽسٽس&quot; (&lt;small&gt;1550&lt;/small&gt;ع) ۾ ظاهر ٿي، جڏهن ته لاڳاپيل فرانسيسي لفظ &quot;ريناسنس&quot; انگريزيءَ ۾ 1830ع واري ڏهاڪي دوران هن دور جي اصطلاح طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Renaissance: a very short introduction|last1=Brotton|first1=Jerry|date=2006|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-280163-0|edition=1. publ|location=Oxford|pages=9}}&lt;/ref&gt;

ريناسنس جي دانشورانه بنياد ان جي انسانيت جي نسخي ۾ قائم ڪئي وئي، &lt;small&gt;'''رومن انسانيت جي تصور'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;Roman&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Humanitas&lt;/small&gt;) ۽ طبقاتي يوناني فلسفي جي ٻيهر دريافت، جهڙوڪ پروٽاگوراس، مان نڪتل آهي، جنهن چيو هو ته &quot;انسان سڀني شين جو ماپ آهي&quot;. جيتوڻيڪ ڌاتو جي متحرڪ شيئن جي ايجاد بعد ۾ 15هين صدي عيسويء کان خيالن جي پکيڙ کي تيز ڪيو، ريناسنس جي تبديلين سڄي يورپ ۾ هڪ جهڙائي نه هئي: پهريون نشان [[اٽلي]] ۾ 13هين صدي جي آخر ۾ ظاهر ٿيو، خاص طور تي &quot;ڊانٽي&quot; (&lt;small&gt;Dante&lt;/small&gt;) جي لکڻين ۽ &quot;جيوٽو&quot; (&lt;small&gt;Giotto&lt;/small&gt;) جي تصويرن سان ٿيو. 

هڪ ثقافتي تحريڪ جي طور تي، ريناسنس ادبي لاطيني جي جديد شڪلن ۽ مقامي ادب جي هڪ ڌماڪي کي شامل ڪيو، جنهن جي شروعات 14هين صديءَ جي ڪلاسيڪل ذريعن جي بنياد تي سکيا جي بحاليءَ سان ٿي، جنهن جو معاصر پيٽرارچ (&lt;small&gt;Petrarch&lt;/small&gt;) کي ڪريڊٽ ڏنو ويو؛ لڪير واري نقطه نظر جي ترقي ۽ مصوري ۾ وڌيڪ قدرتي حقيقت پيش ڪرڻ جي ٻين ٽيڪنالاجي؛ ۽ تدريجي پر وسيع تعليمي سڌارا. هن ڪيترن ئي فنڪاراتي ترقيات ۽ اهڙن پولي ميٿس جهڙوڪ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] ۽ [[مائيڪل اينجلو]] جي تعاون کي ڏٺو، جن کي &quot;ريناسنس جو ماڻهو&quot; (&lt;small&gt;Renaissance man&lt;/small&gt;) جي اصطلاح کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;BBC Science and Nature, ''[https://www.bbc.co.uk/science/leonardo/ Leonardo da Vinci]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;BBC History, ''[https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/michelangelo.shtml Michelangelo]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt; سياست ۾، ريناسنس سفارتڪاري جي رسمن ۽ روايتن جي ترقيءَ ۾ ۽ سائنس ۾ مشاهدي ۽ مبهم استدلال تي ڀروسو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي. ان دور ۾ ٻين علمي ۽ سماجي سائنسي ڪمن ۾ پڻ انقلاب آيو، گڏوگڏ جديد بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جي شعبي جو تعارف ٿيو.

==دور==
===اطالوي نشاةِ ثانيه===
هن دور جي شروعات—15هين صديءَ جي ابتدائي نشاةِ ثانيا ۽ تقريباً 1250 يا 1300ع واري عرصي کان شروع ٿيندڙ اطالوي &quot;پروٽو-رينيسانس&quot; (ابتدائي اڀار وارو دور)—ڪافي حد تائين &quot;جديد وچئين دور&quot; (Late Middle Ages) سان ملي ٿي، جنهن جو عام طور تي وقت 1350 کان 1500ع جي وچ ۾ مڃيو وڃي ٿو. وچيون دور پاڻ هڪ ڊگهو عرصو هو جنهن ۾ جديد دور وانگر تدريجي تبديليون اينديون رهيون؛ انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ عبوري دور هجڻ جي ناتي، نشاةِ ثانيا جون ٻنهي دورن سان گهڻيون مشابهتون آهن، خاص طور تي انهن جي ابتدائي ۽ آخري مرحلن سان. 
 
نشاةِ ثانيه جي شروعات اٽليءَ جي ڪيترين ئي رياستن مان هڪ، فلورنس (Florence) شهر ۾ ٿي. اطالوي نشاةِ ثانيا جو اختتام 1527ع ۾ ٿيو، جڏهن &quot;ليگ آف ڪوگنيڪ&quot; (League of Cognac) واري جنگ دوران مقدس رومن شهنشاهه چارلس پنجين (Charles V) روم تي حملو ڪيو. ان باوجود، ان جا اثر نامور اطالوي مصورن جهڙوڪ ٽنٽوريٽو (Tintoretto)، سوفونسيبا اينگويسولا (Sofonisba Anguissola) ۽ پائولو ويرونيس (Paolo Veronese) جي فن ۾ برقرار رهيا، جن 16هين صديءَ جي وچ کان آخر تائين پنهنجو ڪم جاري رکيو.

ان جي شروعات ۽ خصوصيتن جي وضاحت لاءِ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن، جن ۾ ڪيترن ئي عنصرن تي ڌيان ڏنو ويو آهي، جهڙوڪ ان وقت فلورنس جون سماجي ۽ شهري خاصيتون: ان جو سياسي ڍانچو، اتي جي بااثر خاندان &quot;ميڊيسي&quot; (Medici) جي سرپرستي، ۽ عثماني سلطنت هٿان قسطنطنيه جي فتح کانپوءِ يوناني عالمن ۽ انهن جي لکڻين جو اٽليءَ ڏانهن لڏپلاڻ. نشاةِ ثانيه دوران ٻيا اهم مرڪز وينس، جينوا، ميلان، روم (پوپ جي حڪمرانيءَ وارو دور) ۽ نيپلز هئا. اٽليءَ کان، نشاةِ ثانيه سڄي يورپ ۾ ۽ ان سان گڏوگڏ آمريڪي، آفريڪي ۽ ايشيائي علائقن تائين پکڙجي وئي، جن تي ان وقت يورپي نوآبادياتي طاقتن جي حڪمراني هئي يا جتي عيسائي مشنري سرگرم هئا. 

نشاةِ ثانيه جي تاريخي اڀياس (historiography) جو سلسلو ڊگهو ۽ پيچيده رهيو آهي. تاريخي دورن جي واضح ورهاست بابت عام شڪ و شبھي جي تناظر ۾، تاريخ دانن جي وچ ۾ ان دور بابت ڪافي بحث مباحثا ٿيا آهن؛ هنن 19هين صديءَ ۾ ”نشاةِ ثانيا“ ۽ ان دور جي ثقافتي هيروز کي ”رينيسانس مين“ (Renaissance men) طور حد کان وڌيڪ اجاگر ڪرڻ واري رجحان تي سوال اٿاريا آهن ۽ هڪ اصطلاح توڙي تاريخي دور جي درجي بندي طور ”نشاةِ ثانيا“ جي افاديت تي شڪ جو اظهار ڪيو آهي. 

ڪجهه مبصرن سوال ڪيو آهي ته ڇا نشاۃِ ثانيه وچين دور کان هڪ ثقافتي &quot;اڳڀرائي&quot; هئي، ان جي بدران ان کي ڪلاسيڪل قديم دور لاءِ مايوسي ۽ يادگيري جي دور جي طور تي ڏٺو آهي، جڏهن ته سماجي ۽ معاشي مورخن، خاص طور تي لونگيو ڊوري جي، ان جي بدران ٻنهي دورن جي وچ ۾ تسلسل تي ڌيان ڏنو آهي، جيڪي ڳنڍيل آهن، جيئن پينوفسڪي مشاهدو ڪيو، &quot;هزار لاڳاپن سان&quot;.

===دور===

The Renaissance [[Italian Renaissance|began in Italy]] during the [[crisis of the Late Middle Ages]]. It had a different period and characteristics [[Northern Renaissance|north of the Alps]] and [[Spanish Renaissance|in Spain]]. In Italy, the period conventionally ends with the waning of [[Renaissance humanism|humanism]], and the advent of the [[Reformation]] (1517), the [[Sack of Rome (1527)]] or the [[Counter-Reformation]] (1545), and in art, the [[Baroque]] period. Proponents of a &quot;long Renaissance,&quot; however, may propose that (outside of Italy) the period extended into the 17th century.{{efn| &quot;Historians of different kinds will often make some choice between a long Renaissance (say, 1300–1600), a short one (1453–1527), or somewhere in between (the fifteenth and sixteenth centuries, as is commonly adopted in music histories).&quot;&lt;ref&gt;''The Cambridge History of Seventeenth-Century Music: Volume 1'', p. 4, 2005, Cambridge University Press, [https://books.google.com/books?id=mHJvKVq0vXoC&amp;pg=PA4 Google Books].&lt;/ref&gt; Or between [[Petrarch]] and [[Jonathan Swift]], an even longer period.&lt;ref&gt;See Rosalie L. Colie, quoted in Hageman, Elizabeth H., in ''Women and Literature in Britain, 1500–1700'', p. 190, 1996, ed. Helen Wilcox, Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521467773}}, [https://books.google.com/books?id=CVgF5yTALgAC&amp;pg=PA190 Google Books].&lt;/ref&gt; Another source dates it from 1350 to 1620.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Renaissance Era Dates|url=https://www.encyclopedia.com/literature-and-arts/language-linguistics-and-literary-terms/literature-general/renaissance#:~:text=Historians%20also%20argue%20over%20how,it%20lasted%20until%20about%201620.|website=encyclopedia.com}}&lt;/ref&gt; }}

The traditional view focuses more on the Renaissance's [[Early modern Europe|early modern]] aspects and argues that it was a break from the past, but many historians today focus more on its medieval aspects and argue that it was an extension of the Middle Ages.&lt;ref&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=NCKoDQAAQBAJ&amp;pg=PP14| title=Renaissance Humanism, from the Middle Ages to Modern Times| isbn=978-1351904391| last1=Monfasani| first1=John|year=2016|publisher=Taylor &amp; Francis}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bdIBlQXSKi8C&amp;pg=PA63|publisher=Reaktion Books|title=Forever Young: A Cultural History of Longevity|isbn=978-1861891549|last1=Boia|first1=Lucian|year=2004}}&lt;/ref&gt;

=== Italian Renaissance ===
{{main|Italian Renaissance}}
The beginnings of the period—the early Renaissance of the 15th century and the Italian [[Italian Renaissance painting#Proto-Renaissance painting|Proto-Renaissance]] from around 1250 or 1300—overlap considerably with the [[Late Middle Ages]], conventionally dated to {{circa|1350–1500}}, and the Middle Ages themselves were a long period filled with gradual changes, like the modern age; as a transitional period between both, the Renaissance has close similarities to both, especially the late and early sub-periods of either.

The Renaissance began in [[Republic of Florence|Florence]], one of the many states of [[Italy in the Middle Ages|Italy]].&lt;ref&gt;Burke, P., ''The European Renaissance: Centre and Peripheries'' 1998&lt;/ref&gt; The Italian Renaissance concluded in 1527 when [[Charles V, Holy Roman Emperor|Holy Roman Emperor Charles V]] launched an [[Sack of Rome (1527)|assault on Rome]] during the [[war of the League of Cognac]]. Nevertheless, its impact endured in the art of renowned Italian painters like [[Tintoretto]], [[Sofonisba Anguissola]], and [[Paolo Veronese]], who continued their work during the mid-to-late 16th century.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Renaissance: At a Glance {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/The-Renaissance-At-a-Glance-2235613 |access-date=2025-03-14 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Various theories have been proposed to account for its origins and characteristics, focusing on a variety of factors, including Florence's social and civic peculiarities at the time: its political structure, the patronage of its dominant family, the [[House of Medici|Medici]],&lt;ref name=&quot;strathern&quot;&gt;Strathern, Paul ''The Medici: Godfathers of the Renaissance'' (2003)&lt;/ref&gt; and the migration of [[Greek scholars in the Renaissance|Greek scholars]] and their texts to Italy following the [[fall of Constantinople]] to the [[Ottoman Empire]].&lt;ref name=&quot;Britannica1&quot;&gt;''Encyclopædia Britannica'', &quot;Renaissance&quot;, 2008, O.Ed.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harris, Michael H. ''History of Libraries in the Western World'', Scarecrow Press Incorporate, 1999, p. 69, {{ISBN|0810837242}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Norwich&quot;&gt;Norwich, John Julius, ''A Short History of Byzantium'', 1997, Knopf, {{ISBN|0679450882}}&lt;/ref&gt; Other major centers were [[Republic of Venice|Venice]], [[Republic of Genoa|Genoa]], [[Duchy of Milan|Milan]], [[Papal States|Rome]] during the [[Renaissance Papacy]], and [[Kingdom of Naples|Naples]]. From Italy, the Renaissance spread throughout Europe and also to American, African and Asian territories ruled by the European colonial powers of the time or where Christian missionaries were active.

The Renaissance has a long and complex [[historiography]], and in line with general skepticism of discrete periodizations, there has been much debate among historians reacting to the 19th-century glorification of the &quot;Renaissance&quot; and individual cultural heroes as &quot;Renaissance men&quot;, questioning the usefulness of ''Renaissance'' as a term and as a historical delineation.&lt;ref name = &quot;brotton&quot;/&gt;

Some observers have questioned whether the Renaissance was a cultural &quot;advance&quot; from the Middle Ages, instead seeing it as a period of pessimism and [[nostalgia]] for [[classical antiquity]],&lt;ref name=&quot;huizinga&quot;&gt;[[Johan Huizinga|Huizanga, Johan]], ''[[The Waning of the Middle Ages]]'' (1919, trans. 1924)&lt;/ref&gt; while social and economic historians, especially of the {{lang|fr|[[longue durée]]}}, have instead focused on [[continuity thesis|the continuity]] between the two eras,&lt;ref name=&quot;starn&quot;&gt;{{cite journal|author=Starn, Randolph|jstor=2650779|title= Renaissance Redux|journal=The American Historical Review|volume=103|issue=1 |year=1998|pages=122–124|doi=10.2307/2650779|issn=0002-8762 }}&lt;/ref&gt; which are linked, as [[Panofsky]] observed, &quot;by a thousand ties&quot;.&lt;ref&gt;Panofsky 1969:6.&lt;/ref&gt;{{efn|

Some scholars have called for an end to the use of the term, which they see as a product of [[Presentism (literary and historical analysis)|presentism]] – the use of [[history]] to validate and glorify modern ideals.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Trinkaus |first1=Charles |last2=Rabil |first2=Albert |last3=Purnell |first3=Frederick |title=Renaissance Ideas and the Idea of the Renaissance |journal=Journal of the History of Ideas |date=1990 |volume=51 |issue=4 |pages=667–684 |doi=10.2307/2709652 |jstor=2709652 |url=https://www.jstor.org/stable/2709652 |issn=0022-5037|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;  }}

==جائزو==
==اصل==
==خصوصيتون==
==ڦهلائو==
==تاريخ نگاري== 
==ٻيون نشاۃِ ثانيه==
==پڻ ڏسو==
* [[قديم يونان]]
* [[اسلامي سونهري دور]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
{{Refbegin|30em}}
* [[Vincent Cronin|Cronin, Vincent]] (1969), ''The Flowering of the Renaissance'', {{ISBN|0712698841}}
* Cronin, Vincent (1992), ''The Renaissance'', {{ISBN|0002154110}}
* Campbell, Gordon. ''The Oxford Dictionary of the Renaissance''. (2003). 862 pp. online at [[OUP]]
* Davis, Robert C. and Beth Lindsmith. ''Renaissance People: Lives that Shaped the Modern Age''. (2011). {{ISBN|978-1606060780}}
* Ergang, Robert (1967), ''The Renaissance'', {{ISBN|0442023197}}
* Ferguson, Wallace K. (1962), [''Europe in Transition, 1300–1500''], {{ISBN|0049400088}}
* Fisher, Celia. ''Flowers of the Renaissance''. (2011). {{ISBN|978-1606060629}}
* Fletcher, Stella. ''The Longman Companion to Renaissance Europe, 1390–1530''. (2000). 347 pp.
* Grendler, Paul F., ed. ''The Renaissance: An Encyclopedia for Students''. (2003). 970 pp.
* Hale, John. ''The Civilization of Europe in the Renaissance''. (1994). 648 pp.; a magistral survey, heavily illustrated; [https://www.amazon.com/dp/0684803526 excerpt and text search]
* Hall, Bert S. ''Weapons and Warfare in Renaissance Europe: Gunpowder, Technology, and Tactics'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0801869943 excerpt and text search]
* Hattaway, Michael, ed. ''A Companion to English Renaissance Literature and Culture''. (2000). 747 pp.
* Jensen, De Lamar (1992), ''Renaissance Europe'', {{ISBN|0395889472}}
* Johnson, Paul. ''The Renaissance: A Short History''. (2000). 197 pp. [https://www.amazon.com/dp/B0002NKDU2 excerpt and text search]; also [https://archive.org/details/renaissance00paul online free]
* Keene, Bryan C. ''Gardens of the Renaissance''. (2013). {{ISBN|978-1606061435}}
* [[Margaret L. King|King, Margaret L.]] ''Women of the Renaissance'' (1991) [https://www.amazon.com/dp/0226436187 excerpt and text search]
* Kristeller, Paul Oskar, and Michael Mooney. ''Renaissance Thought and its Sources'' (1979); [https://www.amazon.com/dp/0231045131 excerpt and text search]
* Nauert, Charles G. ''Historical Dictionary of the Renaissance''. (2004). 541 pp.
* Patrick, James A., ed. ''Renaissance and Reformation'' (5 vol 2007), 1584 pages; comprehensive encyclopedia
* Plumb, J.H. ''The Italian Renaissance'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0618127380 excerpt and text search]
* Paoletti, John T. and Gary M. Radke. ''Art in Renaissance Italy'' (4th ed. 2011)
* Potter, G.R. ed. ''The New Cambridge Modern History: Volume 1: The Renaissance, 1493–1520'' (1957) [https://www.cambridge.org/core/books/the-new-cambridge-modern-history/1F3A455FF6D62052CBCFF0DBFD109803 online]; major essays by multiple scholars. Summarizes the viewpoint of the 1950s.
* Robin, Diana; Larsen, Anne R.; and Levin, Carole, eds. ''Encyclopedia of Women in the Renaissance: Italy, France, and England'' (2007) 459 pp.
* [[A. L. Rowse|Rowse, A.L.]] ''The Elizabethan Renaissance: The Life of the Society'' (2000); [https://www.amazon.com/dp/156663315X excerpt and text search]
* Ruggiero, Guido. ''The Renaissance in Italy: A Social and Cultural History of the Rinascimento'' (Cambridge University Press, 2015). 648 pp. [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=43204 online review]
* Rundle, David, ed. ''The Hutchinson Encyclopedia of the Renaissance''. (1999). 434 pp.; numerous brief articles [https://www.questia.com/read/95888138?title=The%20Hutchinson%20Encyclopedia%20of%20the%20Renaissance online edition]
* Turner, Richard N. ''Renaissance Florence'' (2005); [https://www.amazon.com/dp/0131344013/ excerpt and text search]
* Ward, A. [http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html ''The Cambridge Modern History''. Vol 1: The Renaissance (1902)]; older essays by scholars; emphasis on politics
{{Refend}}

===تاريخ نگاري===
{{Refbegin|30em}}
* Bouwsma, William J. &quot;The Renaissance and the drama of Western history.&quot; ''American Historical Review'' (1979): 1–15. [https://www.jstor.org/stable/1855657 in JSTOR]
* Caferro, William. ''Contesting the Renaissance'' (2010); [https://www.amazon.com/Contesting-Renaissance-William-Caferro/dp/1405123702/  excerpt and text search]
* Ferguson, Wallace K. &quot;The Interpretation of the Renaissance: Suggestions for a Synthesis.&quot; ''Journal of the History of Ideas'' (1951): 483–495. online in JSTOR
* Ferguson, Wallace K. &quot;Recent trends in the economic historiography of the Renaissance.&quot; ''Studies in the Renaissance'' (1960): 7–26.
* Ferguson, Wallace Klippert. ''The Renaissance in historical thought'' (AMS Press, 1981)
* Grendler, Paul F. &quot;The Future of Sixteenth Century Studies: Renaissance and Reformation Scholarship in the Next Forty Years&quot;, ''Sixteenth Century Journal'' Spring 2009, Vol. 40 Issue 1, pp.&amp;nbsp;182+
* Murray, Stuart A.P. The Library: An Illustrated History. American Library Association, Chicago, 2012.
* Ruggiero, Guido, ed. ''A Companion to the Worlds of the Renaissance''. (2002). 561 pp.
* Starn, Randolph. &quot;A Postmodern Renaissance?&quot; ''Renaissance Quarterly'' 2007 60(1): 1–24 [http://muse.jhu.edu/journals/ren/summary/v060/60.1starn.html in Project MUSE]
* Summit, Jennifer. &quot;Renaissance Humanism and the Future of the Humanities&quot;. ''Literature Compass'' (2012) 9#10 pp: 665–678.
* Trivellato, Francesca. &quot;Renaissance Italy and the Muslim Mediterranean in Recent Historical Work&quot;, ''Journal of Modern History'' (March 2010), 82#1 pp: 127–155.
* Woolfson, Jonathan, ed. ''Palgrave advances in Renaissance historiography'' (Palgrave Macmillan, 2005)
{{Refend}}

===بنيادي ذريعا===
{{Refbegin}}
* Bartlett, Kenneth, ed. ''The Civilization of the Italian Renaissance: A Sourcebook'' (2nd ed., 2011)
* Ross, James Bruce, and Mary M. McLaughlin, eds. ''The Portable Renaissance Reader'' (1977); [https://www.amazon.com/dp/0140150617 excerpt and text search]
{{Refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:رينائسنس]]
[[زمرو:تاريخي دور]]
[[زمرو:يورپ جي تاريخ]]
[[زمرو:اولهندي تهذيب]]
[[زمرو:ابتدائي جديد دور]]
[[زمرو:سجاڳيءَ جي تحريڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]]
[[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]]
[[زمرو:وچين دور جون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]]</text>
      <sha1>no320cjdp7ocxzsl75z6x2do141xnuw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401381</id>
      <parentid>401380</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>401381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19885" sha1="ol282bjl5ithggb28had55vujq0ky65" xml:space="preserve">{{short description|European cultural period of the 14th to 17th centuries}}[[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|'''&lt;small&gt;فلورنس، اطالوي ريناسنس جي ڄمڻ جي جاء.  تعمير جي فن جا نوان خيال ۽ بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جا نوان نظام ان زماني ۾ متعارف ڪرايا ويا.&lt;/small&gt;'''|265x265px]]
'''[[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]]''' يا ٻيهر &lt;small&gt;جنم (Renaissance؛ {{IPAc-en|UK|r|ə|ˈ|n|eɪ|s|ən|s}} {{Respell|rən|AY|sənss}}, {{IPAc-en|US|ˈ|r|ɛ|n|ə|s|ɑː|n|s|audio=en-us-Renaissance.ogg}} {{Respell|REN|ə|sahnss}}) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/renaissance|title=renaissance|work=[[Cambridge Dictionary]]|access-date=4 April 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John|publisher=Pearson Longman|year=2008|isbn=978-1405881180|edition=3rd|author-link=John C. Wells}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; تاريخ جو هڪ دور آهي ۽ هڪ يورپي ثقافتي تحريڪ آهي جيڪا &lt;small&gt;15&lt;/small&gt;هين ۽ &lt;small&gt;16&lt;/small&gt;هين صديءَ کي ڍڪي ٿي. اهو وچين دور کان [[جديديت]] ڏانهن منتقلي کي نشان بڻايو ويو ۽ هن کي ڪلاسيڪل آڳاٽي دور جي خيالن ۽ ڪاميابين کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش سان منسوب ڪيو ويو. بصري فن، فن تعمير، سياست، ادب، ڳولا ۽ سائنس سميت اڪثر شعبن ۾ عظيم سماجي تبديليءَ سان وابسته، هن دور جو پهريون مرڪز فلورنس جي جمهوريا هو، پوءِ باقي اٽلي ۽ بعد ۾ سڄي يورپ ۾ هي لهر پکڙجي وئي.  &quot;ٻيهر جنم&quot; (ريناسڪيتا) اصطلاح پهرين ڀيرا &quot;جيورجيو ويسري جي لائيو آف دي آرٽسٽس&quot; (&lt;small&gt;1550&lt;/small&gt;ع) ۾ ظاهر ٿي، جڏهن ته لاڳاپيل فرانسيسي لفظ &quot;ريناسنس&quot; انگريزيءَ ۾ 1830ع واري ڏهاڪي دوران هن دور جي اصطلاح طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Renaissance: a very short introduction|last1=Brotton|first1=Jerry|date=2006|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-280163-0|edition=1. publ|location=Oxford|pages=9}}&lt;/ref&gt;

ريناسنس جي دانشورانه بنياد ان جي انسانيت جي نسخي ۾ قائم ڪئي وئي، &lt;small&gt;'''رومن انسانيت جي تصور'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;Roman&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Humanitas&lt;/small&gt;) ۽ طبقاتي يوناني فلسفي جي ٻيهر دريافت، جهڙوڪ پروٽاگوراس، مان نڪتل آهي، جنهن چيو هو ته &quot;انسان سڀني شين جو ماپ آهي&quot;. جيتوڻيڪ ڌاتو جي متحرڪ شيئن جي ايجاد بعد ۾ 15هين صدي عيسويء کان خيالن جي پکيڙ کي تيز ڪيو، ريناسنس جي تبديلين سڄي يورپ ۾ هڪ جهڙائي نه هئي: پهريون نشان [[اٽلي]] ۾ 13هين صدي جي آخر ۾ ظاهر ٿيو، خاص طور تي &quot;ڊانٽي&quot; (&lt;small&gt;Dante&lt;/small&gt;) جي لکڻين ۽ &quot;جيوٽو&quot; (&lt;small&gt;Giotto&lt;/small&gt;) جي تصويرن سان ٿيو. 

هڪ ثقافتي تحريڪ جي طور تي، ريناسنس ادبي لاطيني جي جديد شڪلن ۽ مقامي ادب جي هڪ ڌماڪي کي شامل ڪيو، جنهن جي شروعات 14هين صديءَ جي ڪلاسيڪل ذريعن جي بنياد تي سکيا جي بحاليءَ سان ٿي، جنهن جو معاصر پيٽرارچ (&lt;small&gt;Petrarch&lt;/small&gt;) کي ڪريڊٽ ڏنو ويو؛ لڪير واري نقطه نظر جي ترقي ۽ مصوري ۾ وڌيڪ قدرتي حقيقت پيش ڪرڻ جي ٻين ٽيڪنالاجي؛ ۽ تدريجي پر وسيع تعليمي سڌارا. هن ڪيترن ئي فنڪاراتي ترقيات ۽ اهڙن پولي ميٿس جهڙوڪ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] ۽ [[مائيڪل اينجلو]] جي تعاون کي ڏٺو، جن کي &quot;ريناسنس جو ماڻهو&quot; (&lt;small&gt;Renaissance man&lt;/small&gt;) جي اصطلاح کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;BBC Science and Nature, ''[https://www.bbc.co.uk/science/leonardo/ Leonardo da Vinci]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;BBC History, ''[https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/michelangelo.shtml Michelangelo]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt; سياست ۾، ريناسنس سفارتڪاري جي رسمن ۽ روايتن جي ترقيءَ ۾ ۽ سائنس ۾ مشاهدي ۽ مبهم استدلال تي ڀروسو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي. ان دور ۾ ٻين علمي ۽ سماجي سائنسي ڪمن ۾ پڻ انقلاب آيو، گڏوگڏ جديد بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جي شعبي جو تعارف ٿيو.

==دور==
===اطالوي نشاةِ ثانيه===
هن دور جي شروعات—15هين صديءَ جي ابتدائي نشاةِ ثانيا ۽ تقريباً 1250 يا 1300ع واري عرصي کان شروع ٿيندڙ اطالوي &quot;پروٽو-رينيسانس&quot; (ابتدائي اڀار وارو دور)—ڪافي حد تائين &quot;جديد وچئين دور&quot; (Late Middle Ages) سان ملي ٿي، جنهن جو عام طور تي وقت 1350 کان 1500ع جي وچ ۾ مڃيو وڃي ٿو. وچيون دور پاڻ هڪ ڊگهو عرصو هو جنهن ۾ جديد دور وانگر تدريجي تبديليون اينديون رهيون؛ انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ عبوري دور هجڻ جي ناتي، نشاةِ ثانيا جون ٻنهي دورن سان گهڻيون مشابهتون آهن، خاص طور تي انهن جي ابتدائي ۽ آخري مرحلن سان. 
 
نشاةِ ثانيه جي شروعات اٽليءَ جي ڪيترين ئي رياستن مان هڪ، فلورنس (Florence) شهر ۾ ٿي. اطالوي نشاةِ ثانيا جو اختتام 1527ع ۾ ٿيو، جڏهن &quot;ليگ آف ڪوگنيڪ&quot; (League of Cognac) واري جنگ دوران مقدس رومن شهنشاهه چارلس پنجين (Charles V) روم تي حملو ڪيو. ان باوجود، ان جا اثر نامور اطالوي مصورن جهڙوڪ ٽنٽوريٽو (Tintoretto)، سوفونسيبا اينگويسولا (Sofonisba Anguissola) ۽ پائولو ويرونيس (Paolo Veronese) جي فن ۾ برقرار رهيا، جن 16هين صديءَ جي وچ کان آخر تائين پنهنجو ڪم جاري رکيو.

ان جي شروعات ۽ خصوصيتن جي وضاحت لاءِ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن، جن ۾ ڪيترن ئي عنصرن تي ڌيان ڏنو ويو آهي، جهڙوڪ ان وقت فلورنس جون سماجي ۽ شهري خاصيتون: ان جو سياسي ڍانچو، اتي جي بااثر خاندان &quot;ميڊيسي&quot; (Medici) جي سرپرستي، ۽ عثماني سلطنت هٿان قسطنطنيه جي فتح کانپوءِ يوناني عالمن ۽ انهن جي لکڻين جو اٽليءَ ڏانهن لڏپلاڻ. نشاةِ ثانيه دوران ٻيا اهم مرڪز وينس، جينوا، ميلان، روم (پوپ جي حڪمرانيءَ وارو دور) ۽ نيپلز هئا. اٽليءَ کان، نشاةِ ثانيه سڄي يورپ ۾ ۽ ان سان گڏوگڏ آمريڪي، آفريڪي ۽ ايشيائي علائقن تائين پکڙجي وئي، جن تي ان وقت يورپي نوآبادياتي طاقتن جي حڪمراني هئي يا جتي عيسائي مشنري سرگرم هئا. 

نشاةِ ثانيه جي تاريخي اڀياس (historiography) جو سلسلو ڊگهو ۽ پيچيده رهيو آهي. تاريخي دورن جي واضح ورهاست بابت عام شڪ و شبھي جي تناظر ۾، تاريخ دانن جي وچ ۾ ان دور بابت ڪافي بحث مباحثا ٿيا آهن؛ هنن 19هين صديءَ ۾ ”نشاةِ ثانيا“ ۽ ان دور جي ثقافتي هيروز کي ”رينيسانس مين“ (Renaissance men) طور حد کان وڌيڪ اجاگر ڪرڻ واري رجحان تي سوال اٿاريا آهن ۽ هڪ اصطلاح توڙي تاريخي دور جي درجي بندي طور ”نشاةِ ثانيا“ جي افاديت تي شڪ جو اظهار ڪيو آهي. 

ڪجهه مبصرن سوال ڪيو آهي ته ڇا نشاۃِ ثانيه وچين دور کان هڪ ثقافتي &quot;اڳڀرائي&quot; هئي، ان جي بدران ان کي ڪلاسيڪل قديم دور لاءِ مايوسي ۽ يادگيري جي دور جي طور تي ڏٺو آهي، جڏهن ته سماجي ۽ معاشي مورخن، خاص طور تي لونگيو ڊوري جي، ان جي بدران ٻنهي دورن جي وچ ۾ تسلسل تي ڌيان ڏنو آهي، جيڪي ڳنڍيل آهن، جيئن پينوفسڪي مشاهدو ڪيو، &quot;هزار لاڳاپن سان&quot;.

=== Italian Renaissance ===
{{main|Italian Renaissance}}
The beginnings of the period—the early Renaissance of the 15th century and the Italian [[Italian Renaissance painting#Proto-Renaissance painting|Proto-Renaissance]] from around 1250 or 1300—overlap considerably with the [[Late Middle Ages]], conventionally dated to {{circa|1350–1500}}, and the Middle Ages themselves were a long period filled with gradual changes, like the modern age; as a transitional period between both, the Renaissance has close similarities to both, especially the late and early sub-periods of either.

The Renaissance began in [[Republic of Florence|Florence]], one of the many states of [[Italy in the Middle Ages|Italy]].&lt;ref&gt;Burke, P., ''The European Renaissance: Centre and Peripheries'' 1998&lt;/ref&gt; The Italian Renaissance concluded in 1527 when [[Charles V, Holy Roman Emperor|Holy Roman Emperor Charles V]] launched an [[Sack of Rome (1527)|assault on Rome]] during the [[war of the League of Cognac]]. Nevertheless, its impact endured in the art of renowned Italian painters like [[Tintoretto]], [[Sofonisba Anguissola]], and [[Paolo Veronese]], who continued their work during the mid-to-late 16th century.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Renaissance: At a Glance {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/The-Renaissance-At-a-Glance-2235613 |access-date=2025-03-14 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Various theories have been proposed to account for its origins and characteristics, focusing on a variety of factors, including Florence's social and civic peculiarities at the time: its political structure, the patronage of its dominant family, the [[House of Medici|Medici]],&lt;ref name=&quot;strathern&quot;&gt;Strathern, Paul ''The Medici: Godfathers of the Renaissance'' (2003)&lt;/ref&gt; and the migration of [[Greek scholars in the Renaissance|Greek scholars]] and their texts to Italy following the [[fall of Constantinople]] to the [[Ottoman Empire]].&lt;ref name=&quot;Britannica1&quot;&gt;''Encyclopædia Britannica'', &quot;Renaissance&quot;, 2008, O.Ed.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harris, Michael H. ''History of Libraries in the Western World'', Scarecrow Press Incorporate, 1999, p. 69, {{ISBN|0810837242}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Norwich&quot;&gt;Norwich, John Julius, ''A Short History of Byzantium'', 1997, Knopf, {{ISBN|0679450882}}&lt;/ref&gt; Other major centers were [[Republic of Venice|Venice]], [[Republic of Genoa|Genoa]], [[Duchy of Milan|Milan]], [[Papal States|Rome]] during the [[Renaissance Papacy]], and [[Kingdom of Naples|Naples]]. From Italy, the Renaissance spread throughout Europe and also to American, African and Asian territories ruled by the European colonial powers of the time or where Christian missionaries were active.

The Renaissance has a long and complex [[historiography]], and in line with general skepticism of discrete periodizations, there has been much debate among historians reacting to the 19th-century glorification of the &quot;Renaissance&quot; and individual cultural heroes as &quot;Renaissance men&quot;, questioning the usefulness of ''Renaissance'' as a term and as a historical delineation.&lt;ref name = &quot;brotton&quot;/&gt;

Some observers have questioned whether the Renaissance was a cultural &quot;advance&quot; from the Middle Ages, instead seeing it as a period of pessimism and [[nostalgia]] for [[classical antiquity]],&lt;ref name=&quot;huizinga&quot;&gt;[[Johan Huizinga|Huizanga, Johan]], ''[[The Waning of the Middle Ages]]'' (1919, trans. 1924)&lt;/ref&gt; while social and economic historians, especially of the {{lang|fr|[[longue durée]]}}, have instead focused on [[continuity thesis|the continuity]] between the two eras,&lt;ref name=&quot;starn&quot;&gt;{{cite journal|author=Starn, Randolph|jstor=2650779|title= Renaissance Redux|journal=The American Historical Review|volume=103|issue=1 |year=1998|pages=122–124|doi=10.2307/2650779|issn=0002-8762 }}&lt;/ref&gt; which are linked, as [[Panofsky]] observed, &quot;by a thousand ties&quot;.&lt;ref&gt;Panofsky 1969:6.&lt;/ref&gt;{{efn|

Some scholars have called for an end to the use of the term, which they see as a product of [[Presentism (literary and historical analysis)|presentism]] – the use of [[history]] to validate and glorify modern ideals.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Trinkaus |first1=Charles |last2=Rabil |first2=Albert |last3=Purnell |first3=Frederick |title=Renaissance Ideas and the Idea of the Renaissance |journal=Journal of the History of Ideas |date=1990 |volume=51 |issue=4 |pages=667–684 |doi=10.2307/2709652 |jstor=2709652 |url=https://www.jstor.org/stable/2709652 |issn=0022-5037|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;  }}

==جائزو==
==اصل==
==خصوصيتون==
==ڦهلائو==
==تاريخ نگاري== 
==ٻيون نشاۃِ ثانيه==
==پڻ ڏسو==
* [[قديم يونان]]
* [[اسلامي سونهري دور]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
{{Refbegin|30em}}
* [[Vincent Cronin|Cronin, Vincent]] (1969), ''The Flowering of the Renaissance'', {{ISBN|0712698841}}
* Cronin, Vincent (1992), ''The Renaissance'', {{ISBN|0002154110}}
* Campbell, Gordon. ''The Oxford Dictionary of the Renaissance''. (2003). 862 pp. online at [[OUP]]
* Davis, Robert C. and Beth Lindsmith. ''Renaissance People: Lives that Shaped the Modern Age''. (2011). {{ISBN|978-1606060780}}
* Ergang, Robert (1967), ''The Renaissance'', {{ISBN|0442023197}}
* Ferguson, Wallace K. (1962), [''Europe in Transition, 1300–1500''], {{ISBN|0049400088}}
* Fisher, Celia. ''Flowers of the Renaissance''. (2011). {{ISBN|978-1606060629}}
* Fletcher, Stella. ''The Longman Companion to Renaissance Europe, 1390–1530''. (2000). 347 pp.
* Grendler, Paul F., ed. ''The Renaissance: An Encyclopedia for Students''. (2003). 970 pp.
* Hale, John. ''The Civilization of Europe in the Renaissance''. (1994). 648 pp.; a magistral survey, heavily illustrated; [https://www.amazon.com/dp/0684803526 excerpt and text search]
* Hall, Bert S. ''Weapons and Warfare in Renaissance Europe: Gunpowder, Technology, and Tactics'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0801869943 excerpt and text search]
* Hattaway, Michael, ed. ''A Companion to English Renaissance Literature and Culture''. (2000). 747 pp.
* Jensen, De Lamar (1992), ''Renaissance Europe'', {{ISBN|0395889472}}
* Johnson, Paul. ''The Renaissance: A Short History''. (2000). 197 pp. [https://www.amazon.com/dp/B0002NKDU2 excerpt and text search]; also [https://archive.org/details/renaissance00paul online free]
* Keene, Bryan C. ''Gardens of the Renaissance''. (2013). {{ISBN|978-1606061435}}
* [[Margaret L. King|King, Margaret L.]] ''Women of the Renaissance'' (1991) [https://www.amazon.com/dp/0226436187 excerpt and text search]
* Kristeller, Paul Oskar, and Michael Mooney. ''Renaissance Thought and its Sources'' (1979); [https://www.amazon.com/dp/0231045131 excerpt and text search]
* Nauert, Charles G. ''Historical Dictionary of the Renaissance''. (2004). 541 pp.
* Patrick, James A., ed. ''Renaissance and Reformation'' (5 vol 2007), 1584 pages; comprehensive encyclopedia
* Plumb, J.H. ''The Italian Renaissance'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0618127380 excerpt and text search]
* Paoletti, John T. and Gary M. Radke. ''Art in Renaissance Italy'' (4th ed. 2011)
* Potter, G.R. ed. ''The New Cambridge Modern History: Volume 1: The Renaissance, 1493–1520'' (1957) [https://www.cambridge.org/core/books/the-new-cambridge-modern-history/1F3A455FF6D62052CBCFF0DBFD109803 online]; major essays by multiple scholars. Summarizes the viewpoint of the 1950s.
* Robin, Diana; Larsen, Anne R.; and Levin, Carole, eds. ''Encyclopedia of Women in the Renaissance: Italy, France, and England'' (2007) 459 pp.
* [[A. L. Rowse|Rowse, A.L.]] ''The Elizabethan Renaissance: The Life of the Society'' (2000); [https://www.amazon.com/dp/156663315X excerpt and text search]
* Ruggiero, Guido. ''The Renaissance in Italy: A Social and Cultural History of the Rinascimento'' (Cambridge University Press, 2015). 648 pp. [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=43204 online review]
* Rundle, David, ed. ''The Hutchinson Encyclopedia of the Renaissance''. (1999). 434 pp.; numerous brief articles [https://www.questia.com/read/95888138?title=The%20Hutchinson%20Encyclopedia%20of%20the%20Renaissance online edition]
* Turner, Richard N. ''Renaissance Florence'' (2005); [https://www.amazon.com/dp/0131344013/ excerpt and text search]
* Ward, A. [http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html ''The Cambridge Modern History''. Vol 1: The Renaissance (1902)]; older essays by scholars; emphasis on politics
{{Refend}}

===تاريخ نگاري===
{{Refbegin|30em}}
* Bouwsma, William J. &quot;The Renaissance and the drama of Western history.&quot; ''American Historical Review'' (1979): 1–15. [https://www.jstor.org/stable/1855657 in JSTOR]
* Caferro, William. ''Contesting the Renaissance'' (2010); [https://www.amazon.com/Contesting-Renaissance-William-Caferro/dp/1405123702/  excerpt and text search]
* Ferguson, Wallace K. &quot;The Interpretation of the Renaissance: Suggestions for a Synthesis.&quot; ''Journal of the History of Ideas'' (1951): 483–495. online in JSTOR
* Ferguson, Wallace K. &quot;Recent trends in the economic historiography of the Renaissance.&quot; ''Studies in the Renaissance'' (1960): 7–26.
* Ferguson, Wallace Klippert. ''The Renaissance in historical thought'' (AMS Press, 1981)
* Grendler, Paul F. &quot;The Future of Sixteenth Century Studies: Renaissance and Reformation Scholarship in the Next Forty Years&quot;, ''Sixteenth Century Journal'' Spring 2009, Vol. 40 Issue 1, pp.&amp;nbsp;182+
* Murray, Stuart A.P. The Library: An Illustrated History. American Library Association, Chicago, 2012.
* Ruggiero, Guido, ed. ''A Companion to the Worlds of the Renaissance''. (2002). 561 pp.
* Starn, Randolph. &quot;A Postmodern Renaissance?&quot; ''Renaissance Quarterly'' 2007 60(1): 1–24 [http://muse.jhu.edu/journals/ren/summary/v060/60.1starn.html in Project MUSE]
* Summit, Jennifer. &quot;Renaissance Humanism and the Future of the Humanities&quot;. ''Literature Compass'' (2012) 9#10 pp: 665–678.
* Trivellato, Francesca. &quot;Renaissance Italy and the Muslim Mediterranean in Recent Historical Work&quot;, ''Journal of Modern History'' (March 2010), 82#1 pp: 127–155.
* Woolfson, Jonathan, ed. ''Palgrave advances in Renaissance historiography'' (Palgrave Macmillan, 2005)
{{Refend}}

===بنيادي ذريعا===
{{Refbegin}}
* Bartlett, Kenneth, ed. ''The Civilization of the Italian Renaissance: A Sourcebook'' (2nd ed., 2011)
* Ross, James Bruce, and Mary M. McLaughlin, eds. ''The Portable Renaissance Reader'' (1977); [https://www.amazon.com/dp/0140150617 excerpt and text search]
{{Refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:رينائسنس]]
[[زمرو:تاريخي دور]]
[[زمرو:يورپ جي تاريخ]]
[[زمرو:اولهندي تهذيب]]
[[زمرو:ابتدائي جديد دور]]
[[زمرو:سجاڳيءَ جي تحريڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]]
[[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]]
[[زمرو:وچين دور جون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]]</text>
      <sha1>ol282bjl5ithggb28had55vujq0ky65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401382</id>
      <parentid>401381</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>401382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19858" sha1="a5pix08npa8mzwawnps8lemr1j420ln" xml:space="preserve">{{short description|European cultural period of the 14th to 17th centuries}}[[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|'''&lt;small&gt;فلورنس، اطالوي ريناسنس جي ڄمڻ جي جاء.  تعمير جي فن جا نوان خيال ۽ بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جا نوان نظام ان زماني ۾ متعارف ڪرايا ويا.&lt;/small&gt;'''|265x265px]]
'''[[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]]''' يا ٻيهر &lt;small&gt;جنم (Renaissance؛ {{IPAc-en|UK|r|ə|ˈ|n|eɪ|s|ən|s}} {{Respell|rən|AY|sənss}}, {{IPAc-en|US|ˈ|r|ɛ|n|ə|s|ɑː|n|s|audio=en-us-Renaissance.ogg}} {{Respell|REN|ə|sahnss}}) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/renaissance|title=renaissance|work=[[Cambridge Dictionary]]|access-date=4 April 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John|publisher=Pearson Longman|year=2008|isbn=978-1405881180|edition=3rd|author-link=John C. Wells}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; تاريخ جو هڪ دور آهي ۽ هڪ يورپي ثقافتي تحريڪ آهي جيڪا &lt;small&gt;15&lt;/small&gt;هين ۽ &lt;small&gt;16&lt;/small&gt;هين صديءَ کي ڍڪي ٿي. اهو وچين دور کان [[جديديت]] ڏانهن منتقلي کي نشان بڻايو ويو ۽ هن کي ڪلاسيڪل آڳاٽي دور جي خيالن ۽ ڪاميابين کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش سان منسوب ڪيو ويو. بصري فن، فن تعمير، سياست، ادب، ڳولا ۽ سائنس سميت اڪثر شعبن ۾ عظيم سماجي تبديليءَ سان وابسته، هن دور جو پهريون مرڪز فلورنس جي جمهوريا هو، پوءِ باقي اٽلي ۽ بعد ۾ سڄي يورپ ۾ هي لهر پکڙجي وئي.  &quot;ٻيهر جنم&quot; (ريناسڪيتا) اصطلاح پهرين ڀيرا &quot;جيورجيو ويسري جي لائيو آف دي آرٽسٽس&quot; (&lt;small&gt;1550&lt;/small&gt;ع) ۾ ظاهر ٿي، جڏهن ته لاڳاپيل فرانسيسي لفظ &quot;ريناسنس&quot; انگريزيءَ ۾ 1830ع واري ڏهاڪي دوران هن دور جي اصطلاح طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Renaissance: a very short introduction|last1=Brotton|first1=Jerry|date=2006|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-280163-0|edition=1. publ|location=Oxford|pages=9}}&lt;/ref&gt;

ريناسنس جي دانشورانه بنياد ان جي انسانيت جي نسخي ۾ قائم ڪئي وئي، &lt;small&gt;'''رومن انسانيت جي تصور'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;Roman&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Humanitas&lt;/small&gt;) ۽ طبقاتي يوناني فلسفي جي ٻيهر دريافت، جهڙوڪ پروٽاگوراس، مان نڪتل آهي، جنهن چيو هو ته &quot;انسان سڀني شين جو ماپ آهي&quot;. جيتوڻيڪ ڌاتو جي متحرڪ شيئن جي ايجاد بعد ۾ 15هين صدي عيسويء کان خيالن جي پکيڙ کي تيز ڪيو، ريناسنس جي تبديلين سڄي يورپ ۾ هڪ جهڙائي نه هئي: پهريون نشان [[اٽلي]] ۾ 13هين صدي جي آخر ۾ ظاهر ٿيو، خاص طور تي &quot;ڊانٽي&quot; (&lt;small&gt;Dante&lt;/small&gt;) جي لکڻين ۽ &quot;جيوٽو&quot; (&lt;small&gt;Giotto&lt;/small&gt;) جي تصويرن سان ٿيو. 

هڪ ثقافتي تحريڪ جي طور تي، ريناسنس ادبي لاطيني جي جديد شڪلن ۽ مقامي ادب جي هڪ ڌماڪي کي شامل ڪيو، جنهن جي شروعات 14هين صديءَ جي ڪلاسيڪل ذريعن جي بنياد تي سکيا جي بحاليءَ سان ٿي، جنهن جو معاصر پيٽرارچ (&lt;small&gt;Petrarch&lt;/small&gt;) کي ڪريڊٽ ڏنو ويو؛ لڪير واري نقطه نظر جي ترقي ۽ مصوري ۾ وڌيڪ قدرتي حقيقت پيش ڪرڻ جي ٻين ٽيڪنالاجي؛ ۽ تدريجي پر وسيع تعليمي سڌارا. هن ڪيترن ئي فنڪاراتي ترقيات ۽ اهڙن پولي ميٿس جهڙوڪ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] ۽ [[مائيڪل اينجلو]] جي تعاون کي ڏٺو، جن کي &quot;ريناسنس جو ماڻهو&quot; (&lt;small&gt;Renaissance man&lt;/small&gt;) جي اصطلاح کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;BBC Science and Nature, ''[https://www.bbc.co.uk/science/leonardo/ Leonardo da Vinci]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;BBC History, ''[https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/michelangelo.shtml Michelangelo]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt; سياست ۾، ريناسنس سفارتڪاري جي رسمن ۽ روايتن جي ترقيءَ ۾ ۽ سائنس ۾ مشاهدي ۽ مبهم استدلال تي ڀروسو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي. ان دور ۾ ٻين علمي ۽ سماجي سائنسي ڪمن ۾ پڻ انقلاب آيو، گڏوگڏ جديد بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جي شعبي جو تعارف ٿيو.

==دور==
===اطالوي نشاةِ ثانيه===
هن دور جي شروعات—15هين صديءَ جي ابتدائي نشاةِ ثانيا ۽ تقريباً 1250 يا 1300ع واري عرصي کان شروع ٿيندڙ اطالوي &quot;پروٽو-رينيسانس&quot; (ابتدائي اڀار وارو دور)—ڪافي حد تائين &quot;جديد وچئين دور&quot; (Late Middle Ages) سان ملي ٿي، جنهن جو عام طور تي وقت 1350 کان 1500ع جي وچ ۾ مڃيو وڃي ٿو. وچيون دور پاڻ هڪ ڊگهو عرصو هو جنهن ۾ جديد دور وانگر تدريجي تبديليون اينديون رهيون؛ انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ عبوري دور هجڻ جي ناتي، نشاةِ ثانيا جون ٻنهي دورن سان گهڻيون مشابهتون آهن، خاص طور تي انهن جي ابتدائي ۽ آخري مرحلن سان. 
 
نشاةِ ثانيه جي شروعات اٽليءَ جي ڪيترين ئي رياستن مان هڪ، فلورنس (Florence) شهر ۾ ٿي. اطالوي نشاةِ ثانيا جو اختتام 1527ع ۾ ٿيو، جڏهن &quot;ليگ آف ڪوگنيڪ&quot; (League of Cognac) واري جنگ دوران مقدس رومن شهنشاهه چارلس پنجين (Charles V) روم تي حملو ڪيو. ان باوجود، ان جا اثر نامور اطالوي مصورن جهڙوڪ ٽنٽوريٽو (Tintoretto)، سوفونسيبا اينگويسولا (Sofonisba Anguissola) ۽ پائولو ويرونيس (Paolo Veronese) جي فن ۾ برقرار رهيا، جن 16هين صديءَ جي وچ کان آخر تائين پنهنجو ڪم جاري رکيو.

ان جي شروعات ۽ خصوصيتن جي وضاحت لاءِ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن، جن ۾ ڪيترن ئي عنصرن تي ڌيان ڏنو ويو آهي، جهڙوڪ ان وقت فلورنس جون سماجي ۽ شهري خاصيتون: ان جو سياسي ڍانچو، اتي جي بااثر خاندان &quot;ميڊيسي&quot; (Medici) جي سرپرستي، ۽ عثماني سلطنت هٿان قسطنطنيه جي فتح کانپوءِ يوناني عالمن ۽ انهن جي لکڻين جو اٽليءَ ڏانهن لڏپلاڻ. نشاةِ ثانيه دوران ٻيا اهم مرڪز وينس، جينوا، ميلان، روم (پوپ جي حڪمرانيءَ وارو دور) ۽ نيپلز هئا. اٽليءَ کان، نشاةِ ثانيه سڄي يورپ ۾ ۽ ان سان گڏوگڏ آمريڪي، آفريڪي ۽ ايشيائي علائقن تائين پکڙجي وئي، جن تي ان وقت يورپي نوآبادياتي طاقتن جي حڪمراني هئي يا جتي عيسائي مشنري سرگرم هئا. 

نشاةِ ثانيه جي تاريخي اڀياس (historiography) جو سلسلو ڊگهو ۽ پيچيده رهيو آهي. تاريخي دورن جي واضح ورهاست بابت عام شڪ و شبھي جي تناظر ۾، تاريخ دانن جي وچ ۾ ان دور بابت ڪافي بحث مباحثا ٿيا آهن؛ هنن 19هين صديءَ ۾ ”نشاةِ ثانيا“ ۽ ان دور جي ثقافتي هيروز کي ”رينيسانس مين“ (Renaissance men) طور حد کان وڌيڪ اجاگر ڪرڻ واري رجحان تي سوال اٿاريا آهن ۽ هڪ اصطلاح توڙي تاريخي دور جي درجي بندي طور ”نشاةِ ثانيا“ جي افاديت تي شڪ جو اظهار ڪيو آهي. 

ڪجهه مبصرن سوال ڪيو آهي ته ڇا نشاۃِ ثانيه وچين دور کان هڪ ثقافتي &quot;اڳڀرائي&quot; هئي، ان جي بدران ان کي ڪلاسيڪل قديم دور لاءِ مايوسي ۽ يادگيري جي دور جي طور تي ڏٺو آهي، جڏهن ته سماجي ۽ معاشي مورخن، خاص طور تي لونگيو ڊوري جي، ان جي بدران ٻنهي دورن جي وچ ۾ تسلسل تي ڌيان ڏنو آهي، جيڪي ڳنڍيل آهن، جيئن پينوفسڪي مشاهدو ڪيو، &quot;هزار لاڳاپن سان&quot;.


{{main|Italian Renaissance}}
The beginnings of the period—the early Renaissance of the 15th century and the Italian [[Italian Renaissance painting#Proto-Renaissance painting|Proto-Renaissance]] from around 1250 or 1300—overlap considerably with the [[Late Middle Ages]], conventionally dated to {{circa|1350–1500}}, and the Middle Ages themselves were a long period filled with gradual changes, like the modern age; as a transitional period between both, the Renaissance has close similarities to both, especially the late and early sub-periods of either.

The Renaissance began in [[Republic of Florence|Florence]], one of the many states of [[Italy in the Middle Ages|Italy]].&lt;ref&gt;Burke, P., ''The European Renaissance: Centre and Peripheries'' 1998&lt;/ref&gt; The Italian Renaissance concluded in 1527 when [[Charles V, Holy Roman Emperor|Holy Roman Emperor Charles V]] launched an [[Sack of Rome (1527)|assault on Rome]] during the [[war of the League of Cognac]]. Nevertheless, its impact endured in the art of renowned Italian painters like [[Tintoretto]], [[Sofonisba Anguissola]], and [[Paolo Veronese]], who continued their work during the mid-to-late 16th century.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Renaissance: At a Glance {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/The-Renaissance-At-a-Glance-2235613 |access-date=2025-03-14 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Various theories have been proposed to account for its origins and characteristics, focusing on a variety of factors, including Florence's social and civic peculiarities at the time: its political structure, the patronage of its dominant family, the [[House of Medici|Medici]],&lt;ref name=&quot;strathern&quot;&gt;Strathern, Paul ''The Medici: Godfathers of the Renaissance'' (2003)&lt;/ref&gt; and the migration of [[Greek scholars in the Renaissance|Greek scholars]] and their texts to Italy following the [[fall of Constantinople]] to the [[Ottoman Empire]].&lt;ref name=&quot;Britannica1&quot;&gt;''Encyclopædia Britannica'', &quot;Renaissance&quot;, 2008, O.Ed.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harris, Michael H. ''History of Libraries in the Western World'', Scarecrow Press Incorporate, 1999, p. 69, {{ISBN|0810837242}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Norwich&quot;&gt;Norwich, John Julius, ''A Short History of Byzantium'', 1997, Knopf, {{ISBN|0679450882}}&lt;/ref&gt; Other major centers were [[Republic of Venice|Venice]], [[Republic of Genoa|Genoa]], [[Duchy of Milan|Milan]], [[Papal States|Rome]] during the [[Renaissance Papacy]], and [[Kingdom of Naples|Naples]]. From Italy, the Renaissance spread throughout Europe and also to American, African and Asian territories ruled by the European colonial powers of the time or where Christian missionaries were active.

The Renaissance has a long and complex [[historiography]], and in line with general skepticism of discrete periodizations, there has been much debate among historians reacting to the 19th-century glorification of the &quot;Renaissance&quot; and individual cultural heroes as &quot;Renaissance men&quot;, questioning the usefulness of ''Renaissance'' as a term and as a historical delineation.&lt;ref name = &quot;brotton&quot;/&gt;

Some observers have questioned whether the Renaissance was a cultural &quot;advance&quot; from the Middle Ages, instead seeing it as a period of pessimism and [[nostalgia]] for [[classical antiquity]],&lt;ref name=&quot;huizinga&quot;&gt;[[Johan Huizinga|Huizanga, Johan]], ''[[The Waning of the Middle Ages]]'' (1919, trans. 1924)&lt;/ref&gt; while social and economic historians, especially of the {{lang|fr|[[longue durée]]}}, have instead focused on [[continuity thesis|the continuity]] between the two eras,&lt;ref name=&quot;starn&quot;&gt;{{cite journal|author=Starn, Randolph|jstor=2650779|title= Renaissance Redux|journal=The American Historical Review|volume=103|issue=1 |year=1998|pages=122–124|doi=10.2307/2650779|issn=0002-8762 }}&lt;/ref&gt; which are linked, as [[Panofsky]] observed, &quot;by a thousand ties&quot;.&lt;ref&gt;Panofsky 1969:6.&lt;/ref&gt;{{efn|

Some scholars have called for an end to the use of the term, which they see as a product of [[Presentism (literary and historical analysis)|presentism]] – the use of [[history]] to validate and glorify modern ideals.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Trinkaus |first1=Charles |last2=Rabil |first2=Albert |last3=Purnell |first3=Frederick |title=Renaissance Ideas and the Idea of the Renaissance |journal=Journal of the History of Ideas |date=1990 |volume=51 |issue=4 |pages=667–684 |doi=10.2307/2709652 |jstor=2709652 |url=https://www.jstor.org/stable/2709652 |issn=0022-5037|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;  }}

==جائزو==
==اصل==
==خصوصيتون==
==ڦهلائو==
==تاريخ نگاري== 
==ٻيون نشاۃِ ثانيه==
==پڻ ڏسو==
* [[قديم يونان]]
* [[اسلامي سونهري دور]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
{{Refbegin|30em}}
* [[Vincent Cronin|Cronin, Vincent]] (1969), ''The Flowering of the Renaissance'', {{ISBN|0712698841}}
* Cronin, Vincent (1992), ''The Renaissance'', {{ISBN|0002154110}}
* Campbell, Gordon. ''The Oxford Dictionary of the Renaissance''. (2003). 862 pp. online at [[OUP]]
* Davis, Robert C. and Beth Lindsmith. ''Renaissance People: Lives that Shaped the Modern Age''. (2011). {{ISBN|978-1606060780}}
* Ergang, Robert (1967), ''The Renaissance'', {{ISBN|0442023197}}
* Ferguson, Wallace K. (1962), [''Europe in Transition, 1300–1500''], {{ISBN|0049400088}}
* Fisher, Celia. ''Flowers of the Renaissance''. (2011). {{ISBN|978-1606060629}}
* Fletcher, Stella. ''The Longman Companion to Renaissance Europe, 1390–1530''. (2000). 347 pp.
* Grendler, Paul F., ed. ''The Renaissance: An Encyclopedia for Students''. (2003). 970 pp.
* Hale, John. ''The Civilization of Europe in the Renaissance''. (1994). 648 pp.; a magistral survey, heavily illustrated; [https://www.amazon.com/dp/0684803526 excerpt and text search]
* Hall, Bert S. ''Weapons and Warfare in Renaissance Europe: Gunpowder, Technology, and Tactics'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0801869943 excerpt and text search]
* Hattaway, Michael, ed. ''A Companion to English Renaissance Literature and Culture''. (2000). 747 pp.
* Jensen, De Lamar (1992), ''Renaissance Europe'', {{ISBN|0395889472}}
* Johnson, Paul. ''The Renaissance: A Short History''. (2000). 197 pp. [https://www.amazon.com/dp/B0002NKDU2 excerpt and text search]; also [https://archive.org/details/renaissance00paul online free]
* Keene, Bryan C. ''Gardens of the Renaissance''. (2013). {{ISBN|978-1606061435}}
* [[Margaret L. King|King, Margaret L.]] ''Women of the Renaissance'' (1991) [https://www.amazon.com/dp/0226436187 excerpt and text search]
* Kristeller, Paul Oskar, and Michael Mooney. ''Renaissance Thought and its Sources'' (1979); [https://www.amazon.com/dp/0231045131 excerpt and text search]
* Nauert, Charles G. ''Historical Dictionary of the Renaissance''. (2004). 541 pp.
* Patrick, James A., ed. ''Renaissance and Reformation'' (5 vol 2007), 1584 pages; comprehensive encyclopedia
* Plumb, J.H. ''The Italian Renaissance'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0618127380 excerpt and text search]
* Paoletti, John T. and Gary M. Radke. ''Art in Renaissance Italy'' (4th ed. 2011)
* Potter, G.R. ed. ''The New Cambridge Modern History: Volume 1: The Renaissance, 1493–1520'' (1957) [https://www.cambridge.org/core/books/the-new-cambridge-modern-history/1F3A455FF6D62052CBCFF0DBFD109803 online]; major essays by multiple scholars. Summarizes the viewpoint of the 1950s.
* Robin, Diana; Larsen, Anne R.; and Levin, Carole, eds. ''Encyclopedia of Women in the Renaissance: Italy, France, and England'' (2007) 459 pp.
* [[A. L. Rowse|Rowse, A.L.]] ''The Elizabethan Renaissance: The Life of the Society'' (2000); [https://www.amazon.com/dp/156663315X excerpt and text search]
* Ruggiero, Guido. ''The Renaissance in Italy: A Social and Cultural History of the Rinascimento'' (Cambridge University Press, 2015). 648 pp. [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=43204 online review]
* Rundle, David, ed. ''The Hutchinson Encyclopedia of the Renaissance''. (1999). 434 pp.; numerous brief articles [https://www.questia.com/read/95888138?title=The%20Hutchinson%20Encyclopedia%20of%20the%20Renaissance online edition]
* Turner, Richard N. ''Renaissance Florence'' (2005); [https://www.amazon.com/dp/0131344013/ excerpt and text search]
* Ward, A. [http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html ''The Cambridge Modern History''. Vol 1: The Renaissance (1902)]; older essays by scholars; emphasis on politics
{{Refend}}

===تاريخ نگاري===
{{Refbegin|30em}}
* Bouwsma, William J. &quot;The Renaissance and the drama of Western history.&quot; ''American Historical Review'' (1979): 1–15. [https://www.jstor.org/stable/1855657 in JSTOR]
* Caferro, William. ''Contesting the Renaissance'' (2010); [https://www.amazon.com/Contesting-Renaissance-William-Caferro/dp/1405123702/  excerpt and text search]
* Ferguson, Wallace K. &quot;The Interpretation of the Renaissance: Suggestions for a Synthesis.&quot; ''Journal of the History of Ideas'' (1951): 483–495. online in JSTOR
* Ferguson, Wallace K. &quot;Recent trends in the economic historiography of the Renaissance.&quot; ''Studies in the Renaissance'' (1960): 7–26.
* Ferguson, Wallace Klippert. ''The Renaissance in historical thought'' (AMS Press, 1981)
* Grendler, Paul F. &quot;The Future of Sixteenth Century Studies: Renaissance and Reformation Scholarship in the Next Forty Years&quot;, ''Sixteenth Century Journal'' Spring 2009, Vol. 40 Issue 1, pp.&amp;nbsp;182+
* Murray, Stuart A.P. The Library: An Illustrated History. American Library Association, Chicago, 2012.
* Ruggiero, Guido, ed. ''A Companion to the Worlds of the Renaissance''. (2002). 561 pp.
* Starn, Randolph. &quot;A Postmodern Renaissance?&quot; ''Renaissance Quarterly'' 2007 60(1): 1–24 [http://muse.jhu.edu/journals/ren/summary/v060/60.1starn.html in Project MUSE]
* Summit, Jennifer. &quot;Renaissance Humanism and the Future of the Humanities&quot;. ''Literature Compass'' (2012) 9#10 pp: 665–678.
* Trivellato, Francesca. &quot;Renaissance Italy and the Muslim Mediterranean in Recent Historical Work&quot;, ''Journal of Modern History'' (March 2010), 82#1 pp: 127–155.
* Woolfson, Jonathan, ed. ''Palgrave advances in Renaissance historiography'' (Palgrave Macmillan, 2005)
{{Refend}}

===بنيادي ذريعا===
{{Refbegin}}
* Bartlett, Kenneth, ed. ''The Civilization of the Italian Renaissance: A Sourcebook'' (2nd ed., 2011)
* Ross, James Bruce, and Mary M. McLaughlin, eds. ''The Portable Renaissance Reader'' (1977); [https://www.amazon.com/dp/0140150617 excerpt and text search]
{{Refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:رينائسنس]]
[[زمرو:تاريخي دور]]
[[زمرو:يورپ جي تاريخ]]
[[زمرو:اولهندي تهذيب]]
[[زمرو:ابتدائي جديد دور]]
[[زمرو:سجاڳيءَ جي تحريڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]]
[[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]]
[[زمرو:وچين دور جون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]]</text>
      <sha1>a5pix08npa8mzwawnps8lemr1j420ln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401383</id>
      <parentid>401382</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>401383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22282" sha1="7v46ez7yqysobwkckfqvm5isr1jtrmi" xml:space="preserve">{{short description|European cultural period of the 14th to 17th centuries}}[[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|'''&lt;small&gt;فلورنس، اطالوي ريناسنس جي ڄمڻ جي جاء.  تعمير جي فن جا نوان خيال ۽ بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جا نوان نظام ان زماني ۾ متعارف ڪرايا ويا.&lt;/small&gt;'''|265x265px]]
'''[[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]]''' يا ٻيهر &lt;small&gt;جنم (Renaissance؛ {{IPAc-en|UK|r|ə|ˈ|n|eɪ|s|ən|s}} {{Respell|rən|AY|sənss}}, {{IPAc-en|US|ˈ|r|ɛ|n|ə|s|ɑː|n|s|audio=en-us-Renaissance.ogg}} {{Respell|REN|ə|sahnss}}) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/renaissance|title=renaissance|work=[[Cambridge Dictionary]]|access-date=4 April 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John|publisher=Pearson Longman|year=2008|isbn=978-1405881180|edition=3rd|author-link=John C. Wells}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; تاريخ جو هڪ دور آهي ۽ هڪ يورپي ثقافتي تحريڪ آهي جيڪا &lt;small&gt;15&lt;/small&gt;هين ۽ &lt;small&gt;16&lt;/small&gt;هين صديءَ کي ڍڪي ٿي. اهو وچين دور کان [[جديديت]] ڏانهن منتقلي کي نشان بڻايو ويو ۽ هن کي ڪلاسيڪل آڳاٽي دور جي خيالن ۽ ڪاميابين کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش سان منسوب ڪيو ويو. بصري فن، فن تعمير، سياست، ادب، ڳولا ۽ سائنس سميت اڪثر شعبن ۾ عظيم سماجي تبديليءَ سان وابسته، هن دور جو پهريون مرڪز فلورنس جي جمهوريا هو، پوءِ باقي اٽلي ۽ بعد ۾ سڄي يورپ ۾ هي لهر پکڙجي وئي.  &quot;ٻيهر جنم&quot; (ريناسڪيتا) اصطلاح پهرين ڀيرا &quot;جيورجيو ويسري جي لائيو آف دي آرٽسٽس&quot; (&lt;small&gt;1550&lt;/small&gt;ع) ۾ ظاهر ٿي، جڏهن ته لاڳاپيل فرانسيسي لفظ &quot;ريناسنس&quot; انگريزيءَ ۾ 1830ع واري ڏهاڪي دوران هن دور جي اصطلاح طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Renaissance: a very short introduction|last1=Brotton|first1=Jerry|date=2006|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-280163-0|edition=1. publ|location=Oxford|pages=9}}&lt;/ref&gt;

ريناسنس جي دانشورانه بنياد ان جي انسانيت جي نسخي ۾ قائم ڪئي وئي، &lt;small&gt;'''رومن انسانيت جي تصور'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;Roman&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Humanitas&lt;/small&gt;) ۽ طبقاتي يوناني فلسفي جي ٻيهر دريافت، جهڙوڪ پروٽاگوراس، مان نڪتل آهي، جنهن چيو هو ته &quot;انسان سڀني شين جو ماپ آهي&quot;. جيتوڻيڪ ڌاتو جي متحرڪ شيئن جي ايجاد بعد ۾ 15هين صدي عيسويء کان خيالن جي پکيڙ کي تيز ڪيو، ريناسنس جي تبديلين سڄي يورپ ۾ هڪ جهڙائي نه هئي: پهريون نشان [[اٽلي]] ۾ 13هين صدي جي آخر ۾ ظاهر ٿيو، خاص طور تي &quot;ڊانٽي&quot; (&lt;small&gt;Dante&lt;/small&gt;) جي لکڻين ۽ &quot;جيوٽو&quot; (&lt;small&gt;Giotto&lt;/small&gt;) جي تصويرن سان ٿيو. 

هڪ ثقافتي تحريڪ جي طور تي، ريناسنس ادبي لاطيني جي جديد شڪلن ۽ مقامي ادب جي هڪ ڌماڪي کي شامل ڪيو، جنهن جي شروعات 14هين صديءَ جي ڪلاسيڪل ذريعن جي بنياد تي سکيا جي بحاليءَ سان ٿي، جنهن جو معاصر پيٽرارچ (&lt;small&gt;Petrarch&lt;/small&gt;) کي ڪريڊٽ ڏنو ويو؛ لڪير واري نقطه نظر جي ترقي ۽ مصوري ۾ وڌيڪ قدرتي حقيقت پيش ڪرڻ جي ٻين ٽيڪنالاجي؛ ۽ تدريجي پر وسيع تعليمي سڌارا. هن ڪيترن ئي فنڪاراتي ترقيات ۽ اهڙن پولي ميٿس جهڙوڪ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] ۽ [[مائيڪل اينجلو]] جي تعاون کي ڏٺو، جن کي &quot;ريناسنس جو ماڻهو&quot; (&lt;small&gt;Renaissance man&lt;/small&gt;) جي اصطلاح کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;BBC Science and Nature, ''[https://www.bbc.co.uk/science/leonardo/ Leonardo da Vinci]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;BBC History, ''[https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/michelangelo.shtml Michelangelo]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt; سياست ۾، ريناسنس سفارتڪاري جي رسمن ۽ روايتن جي ترقيءَ ۾ ۽ سائنس ۾ مشاهدي ۽ مبهم استدلال تي ڀروسو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي. ان دور ۾ ٻين علمي ۽ سماجي سائنسي ڪمن ۾ پڻ انقلاب آيو، گڏوگڏ جديد بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جي شعبي جو تعارف ٿيو.

==دور==
The Renaissance [[Italian Renaissance|began in Italy]] during the [[crisis of the Late Middle Ages]]. It had a different period and characteristics [[Northern Renaissance|north of the Alps]] and [[Spanish Renaissance|in Spain]]. In Italy, the period conventionally ends with the waning of [[Renaissance humanism|humanism]], and the advent of the [[Reformation]] (1517), the [[Sack of Rome (1527)]] or the [[Counter-Reformation]] (1545), and in art, the [[Baroque]] period. Proponents of a &quot;long Renaissance,&quot; however, may propose that (outside of Italy) the period extended into the 17th century.{{efn| &quot;Historians of different kinds will often make some choice between a long Renaissance (say, 1300–1600), a short one (1453–1527), or somewhere in between (the fifteenth and sixteenth centuries, as is commonly adopted in music histories).&quot;&lt;ref&gt;''The Cambridge History of Seventeenth-Century Music: Volume 1'', p. 4, 2005, Cambridge University Press, [https://books.google.com/books?id=mHJvKVq0vXoC&amp;pg=PA4 Google Books].&lt;/ref&gt; Or between [[Petrarch]] and [[Jonathan Swift]], an even longer period.&lt;ref&gt;See Rosalie L. Colie, quoted in Hageman, Elizabeth H., in ''Women and Literature in Britain, 1500–1700'', p. 190, 1996, ed. Helen Wilcox, Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521467773}}, [https://books.google.com/books?id=CVgF5yTALgAC&amp;pg=PA190 Google Books].&lt;/ref&gt; Another source dates it from 1350 to 1620.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Renaissance Era Dates|url=https://www.encyclopedia.com/literature-and-arts/language-linguistics-and-literary-terms/literature-general/renaissance#:~:text=Historians%20also%20argue%20over%20how,it%20lasted%20until%20about%201620.|website=encyclopedia.com}}&lt;/ref&gt; }}

The traditional view focuses more on the Renaissance's [[Early modern Europe|early modern]] aspects and argues that it was a break from the past, but many historians today focus more on its medieval aspects and argue that it was an extension of the Middle Ages.&lt;ref&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=NCKoDQAAQBAJ&amp;pg=PP14| title=Renaissance Humanism, from the Middle Ages to Modern Times| isbn=978-1351904391| last1=Monfasani| first1=John|year=2016|publisher=Taylor &amp; Francis}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bdIBlQXSKi8C&amp;pg=PA63|publisher=Reaktion Books|title=Forever Young: A Cultural History of Longevity|isbn=978-1861891549|last1=Boia|first1=Lucian|year=2004}}&lt;/ref&gt;
===اطالوي نشاةِ ثانيه===
هن دور جي شروعات—15هين صديءَ جي ابتدائي نشاةِ ثانيا ۽ تقريباً 1250 يا 1300ع واري عرصي کان شروع ٿيندڙ اطالوي &quot;پروٽو-رينيسانس&quot; (ابتدائي اڀار وارو دور)—ڪافي حد تائين &quot;جديد وچئين دور&quot; (Late Middle Ages) سان ملي ٿي، جنهن جو عام طور تي وقت 1350 کان 1500ع جي وچ ۾ مڃيو وڃي ٿو. وچيون دور پاڻ هڪ ڊگهو عرصو هو جنهن ۾ جديد دور وانگر تدريجي تبديليون اينديون رهيون؛ انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ عبوري دور هجڻ جي ناتي، نشاةِ ثانيا جون ٻنهي دورن سان گهڻيون مشابهتون آهن، خاص طور تي انهن جي ابتدائي ۽ آخري مرحلن سان. 
 
نشاةِ ثانيه جي شروعات اٽليءَ جي ڪيترين ئي رياستن مان هڪ، فلورنس (Florence) شهر ۾ ٿي. اطالوي نشاةِ ثانيا جو اختتام 1527ع ۾ ٿيو، جڏهن &quot;ليگ آف ڪوگنيڪ&quot; (League of Cognac) واري جنگ دوران مقدس رومن شهنشاهه چارلس پنجين (Charles V) روم تي حملو ڪيو. ان باوجود، ان جا اثر نامور اطالوي مصورن جهڙوڪ ٽنٽوريٽو (Tintoretto)، سوفونسيبا اينگويسولا (Sofonisba Anguissola) ۽ پائولو ويرونيس (Paolo Veronese) جي فن ۾ برقرار رهيا، جن 16هين صديءَ جي وچ کان آخر تائين پنهنجو ڪم جاري رکيو.

ان جي شروعات ۽ خصوصيتن جي وضاحت لاءِ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن، جن ۾ ڪيترن ئي عنصرن تي ڌيان ڏنو ويو آهي، جهڙوڪ ان وقت فلورنس جون سماجي ۽ شهري خاصيتون: ان جو سياسي ڍانچو، اتي جي بااثر خاندان &quot;ميڊيسي&quot; (Medici) جي سرپرستي، ۽ عثماني سلطنت هٿان قسطنطنيه جي فتح کانپوءِ يوناني عالمن ۽ انهن جي لکڻين جو اٽليءَ ڏانهن لڏپلاڻ. نشاةِ ثانيه دوران ٻيا اهم مرڪز وينس، جينوا، ميلان، روم (پوپ جي حڪمرانيءَ وارو دور) ۽ نيپلز هئا. اٽليءَ کان، نشاةِ ثانيه سڄي يورپ ۾ ۽ ان سان گڏوگڏ آمريڪي، آفريڪي ۽ ايشيائي علائقن تائين پکڙجي وئي، جن تي ان وقت يورپي نوآبادياتي طاقتن جي حڪمراني هئي يا جتي عيسائي مشنري سرگرم هئا. 

نشاةِ ثانيه جي تاريخي اڀياس (historiography) جو سلسلو ڊگهو ۽ پيچيده رهيو آهي. تاريخي دورن جي واضح ورهاست بابت عام شڪ و شبھي جي تناظر ۾، تاريخ دانن جي وچ ۾ ان دور بابت ڪافي بحث مباحثا ٿيا آهن؛ هنن 19هين صديءَ ۾ ”نشاةِ ثانيا“ ۽ ان دور جي ثقافتي هيروز کي ”رينيسانس مين“ (Renaissance men) طور حد کان وڌيڪ اجاگر ڪرڻ واري رجحان تي سوال اٿاريا آهن ۽ هڪ اصطلاح توڙي تاريخي دور جي درجي بندي طور ”نشاةِ ثانيا“ جي افاديت تي شڪ جو اظهار ڪيو آهي. 

ڪجهه مبصرن سوال ڪيو آهي ته ڇا نشاۃِ ثانيه وچين دور کان هڪ ثقافتي &quot;اڳڀرائي&quot; هئي، ان جي بدران ان کي ڪلاسيڪل قديم دور لاءِ مايوسي ۽ يادگيري جي دور جي طور تي ڏٺو آهي، جڏهن ته سماجي ۽ معاشي مورخن، خاص طور تي لونگيو ڊوري جي، ان جي بدران ٻنهي دورن جي وچ ۾ تسلسل تي ڌيان ڏنو آهي، جيڪي ڳنڍيل آهن، جيئن پينوفسڪي مشاهدو ڪيو، &quot;هزار لاڳاپن سان&quot;.


{{main|Italian Renaissance}}
The beginnings of the period—the early Renaissance of the 15th century and the Italian [[Italian Renaissance painting#Proto-Renaissance painting|Proto-Renaissance]] from around 1250 or 1300—overlap considerably with the [[Late Middle Ages]], conventionally dated to {{circa|1350–1500}}, and the Middle Ages themselves were a long period filled with gradual changes, like the modern age; as a transitional period between both, the Renaissance has close similarities to both, especially the late and early sub-periods of either.

The Renaissance began in [[Republic of Florence|Florence]], one of the many states of [[Italy in the Middle Ages|Italy]].&lt;ref&gt;Burke, P., ''The European Renaissance: Centre and Peripheries'' 1998&lt;/ref&gt; The Italian Renaissance concluded in 1527 when [[Charles V, Holy Roman Emperor|Holy Roman Emperor Charles V]] launched an [[Sack of Rome (1527)|assault on Rome]] during the [[war of the League of Cognac]]. Nevertheless, its impact endured in the art of renowned Italian painters like [[Tintoretto]], [[Sofonisba Anguissola]], and [[Paolo Veronese]], who continued their work during the mid-to-late 16th century.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Renaissance: At a Glance {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/The-Renaissance-At-a-Glance-2235613 |access-date=2025-03-14 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Various theories have been proposed to account for its origins and characteristics, focusing on a variety of factors, including Florence's social and civic peculiarities at the time: its political structure, the patronage of its dominant family, the [[House of Medici|Medici]],&lt;ref name=&quot;strathern&quot;&gt;Strathern, Paul ''The Medici: Godfathers of the Renaissance'' (2003)&lt;/ref&gt; and the migration of [[Greek scholars in the Renaissance|Greek scholars]] and their texts to Italy following the [[fall of Constantinople]] to the [[Ottoman Empire]].&lt;ref name=&quot;Britannica1&quot;&gt;''Encyclopædia Britannica'', &quot;Renaissance&quot;, 2008, O.Ed.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harris, Michael H. ''History of Libraries in the Western World'', Scarecrow Press Incorporate, 1999, p. 69, {{ISBN|0810837242}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Norwich&quot;&gt;Norwich, John Julius, ''A Short History of Byzantium'', 1997, Knopf, {{ISBN|0679450882}}&lt;/ref&gt; Other major centers were [[Republic of Venice|Venice]], [[Republic of Genoa|Genoa]], [[Duchy of Milan|Milan]], [[Papal States|Rome]] during the [[Renaissance Papacy]], and [[Kingdom of Naples|Naples]]. From Italy, the Renaissance spread throughout Europe and also to American, African and Asian territories ruled by the European colonial powers of the time or where Christian missionaries were active.

The Renaissance has a long and complex [[historiography]], and in line with general skepticism of discrete periodizations, there has been much debate among historians reacting to the 19th-century glorification of the &quot;Renaissance&quot; and individual cultural heroes as &quot;Renaissance men&quot;, questioning the usefulness of ''Renaissance'' as a term and as a historical delineation.&lt;ref name = &quot;brotton&quot;/&gt;

Some observers have questioned whether the Renaissance was a cultural &quot;advance&quot; from the Middle Ages, instead seeing it as a period of pessimism and [[nostalgia]] for [[classical antiquity]],&lt;ref name=&quot;huizinga&quot;&gt;[[Johan Huizinga|Huizanga, Johan]], ''[[The Waning of the Middle Ages]]'' (1919, trans. 1924)&lt;/ref&gt; while social and economic historians, especially of the {{lang|fr|[[longue durée]]}}, have instead focused on [[continuity thesis|the continuity]] between the two eras,&lt;ref name=&quot;starn&quot;&gt;{{cite journal|author=Starn, Randolph|jstor=2650779|title= Renaissance Redux|journal=The American Historical Review|volume=103|issue=1 |year=1998|pages=122–124|doi=10.2307/2650779|issn=0002-8762 }}&lt;/ref&gt; which are linked, as [[Panofsky]] observed, &quot;by a thousand ties&quot;.&lt;ref&gt;Panofsky 1969:6.&lt;/ref&gt;{{efn|

Some scholars have called for an end to the use of the term, which they see as a product of [[Presentism (literary and historical analysis)|presentism]] – the use of [[history]] to validate and glorify modern ideals.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Trinkaus |first1=Charles |last2=Rabil |first2=Albert |last3=Purnell |first3=Frederick |title=Renaissance Ideas and the Idea of the Renaissance |journal=Journal of the History of Ideas |date=1990 |volume=51 |issue=4 |pages=667–684 |doi=10.2307/2709652 |jstor=2709652 |url=https://www.jstor.org/stable/2709652 |issn=0022-5037|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;  }}

==جائزو==
==اصل==
==خصوصيتون==
==ڦهلائو==
==تاريخ نگاري== 
==ٻيون نشاۃِ ثانيه==
==پڻ ڏسو==
* [[قديم يونان]]
* [[اسلامي سونهري دور]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
{{Refbegin|30em}}
* [[Vincent Cronin|Cronin, Vincent]] (1969), ''The Flowering of the Renaissance'', {{ISBN|0712698841}}
* Cronin, Vincent (1992), ''The Renaissance'', {{ISBN|0002154110}}
* Campbell, Gordon. ''The Oxford Dictionary of the Renaissance''. (2003). 862 pp. online at [[OUP]]
* Davis, Robert C. and Beth Lindsmith. ''Renaissance People: Lives that Shaped the Modern Age''. (2011). {{ISBN|978-1606060780}}
* Ergang, Robert (1967), ''The Renaissance'', {{ISBN|0442023197}}
* Ferguson, Wallace K. (1962), [''Europe in Transition, 1300–1500''], {{ISBN|0049400088}}
* Fisher, Celia. ''Flowers of the Renaissance''. (2011). {{ISBN|978-1606060629}}
* Fletcher, Stella. ''The Longman Companion to Renaissance Europe, 1390–1530''. (2000). 347 pp.
* Grendler, Paul F., ed. ''The Renaissance: An Encyclopedia for Students''. (2003). 970 pp.
* Hale, John. ''The Civilization of Europe in the Renaissance''. (1994). 648 pp.; a magistral survey, heavily illustrated; [https://www.amazon.com/dp/0684803526 excerpt and text search]
* Hall, Bert S. ''Weapons and Warfare in Renaissance Europe: Gunpowder, Technology, and Tactics'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0801869943 excerpt and text search]
* Hattaway, Michael, ed. ''A Companion to English Renaissance Literature and Culture''. (2000). 747 pp.
* Jensen, De Lamar (1992), ''Renaissance Europe'', {{ISBN|0395889472}}
* Johnson, Paul. ''The Renaissance: A Short History''. (2000). 197 pp. [https://www.amazon.com/dp/B0002NKDU2 excerpt and text search]; also [https://archive.org/details/renaissance00paul online free]
* Keene, Bryan C. ''Gardens of the Renaissance''. (2013). {{ISBN|978-1606061435}}
* [[Margaret L. King|King, Margaret L.]] ''Women of the Renaissance'' (1991) [https://www.amazon.com/dp/0226436187 excerpt and text search]
* Kristeller, Paul Oskar, and Michael Mooney. ''Renaissance Thought and its Sources'' (1979); [https://www.amazon.com/dp/0231045131 excerpt and text search]
* Nauert, Charles G. ''Historical Dictionary of the Renaissance''. (2004). 541 pp.
* Patrick, James A., ed. ''Renaissance and Reformation'' (5 vol 2007), 1584 pages; comprehensive encyclopedia
* Plumb, J.H. ''The Italian Renaissance'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0618127380 excerpt and text search]
* Paoletti, John T. and Gary M. Radke. ''Art in Renaissance Italy'' (4th ed. 2011)
* Potter, G.R. ed. ''The New Cambridge Modern History: Volume 1: The Renaissance, 1493–1520'' (1957) [https://www.cambridge.org/core/books/the-new-cambridge-modern-history/1F3A455FF6D62052CBCFF0DBFD109803 online]; major essays by multiple scholars. Summarizes the viewpoint of the 1950s.
* Robin, Diana; Larsen, Anne R.; and Levin, Carole, eds. ''Encyclopedia of Women in the Renaissance: Italy, France, and England'' (2007) 459 pp.
* [[A. L. Rowse|Rowse, A.L.]] ''The Elizabethan Renaissance: The Life of the Society'' (2000); [https://www.amazon.com/dp/156663315X excerpt and text search]
* Ruggiero, Guido. ''The Renaissance in Italy: A Social and Cultural History of the Rinascimento'' (Cambridge University Press, 2015). 648 pp. [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=43204 online review]
* Rundle, David, ed. ''The Hutchinson Encyclopedia of the Renaissance''. (1999). 434 pp.; numerous brief articles [https://www.questia.com/read/95888138?title=The%20Hutchinson%20Encyclopedia%20of%20the%20Renaissance online edition]
* Turner, Richard N. ''Renaissance Florence'' (2005); [https://www.amazon.com/dp/0131344013/ excerpt and text search]
* Ward, A. [http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html ''The Cambridge Modern History''. Vol 1: The Renaissance (1902)]; older essays by scholars; emphasis on politics
{{Refend}}

===تاريخ نگاري===
{{Refbegin|30em}}
* Bouwsma, William J. &quot;The Renaissance and the drama of Western history.&quot; ''American Historical Review'' (1979): 1–15. [https://www.jstor.org/stable/1855657 in JSTOR]
* Caferro, William. ''Contesting the Renaissance'' (2010); [https://www.amazon.com/Contesting-Renaissance-William-Caferro/dp/1405123702/  excerpt and text search]
* Ferguson, Wallace K. &quot;The Interpretation of the Renaissance: Suggestions for a Synthesis.&quot; ''Journal of the History of Ideas'' (1951): 483–495. online in JSTOR
* Ferguson, Wallace K. &quot;Recent trends in the economic historiography of the Renaissance.&quot; ''Studies in the Renaissance'' (1960): 7–26.
* Ferguson, Wallace Klippert. ''The Renaissance in historical thought'' (AMS Press, 1981)
* Grendler, Paul F. &quot;The Future of Sixteenth Century Studies: Renaissance and Reformation Scholarship in the Next Forty Years&quot;, ''Sixteenth Century Journal'' Spring 2009, Vol. 40 Issue 1, pp.&amp;nbsp;182+
* Murray, Stuart A.P. The Library: An Illustrated History. American Library Association, Chicago, 2012.
* Ruggiero, Guido, ed. ''A Companion to the Worlds of the Renaissance''. (2002). 561 pp.
* Starn, Randolph. &quot;A Postmodern Renaissance?&quot; ''Renaissance Quarterly'' 2007 60(1): 1–24 [http://muse.jhu.edu/journals/ren/summary/v060/60.1starn.html in Project MUSE]
* Summit, Jennifer. &quot;Renaissance Humanism and the Future of the Humanities&quot;. ''Literature Compass'' (2012) 9#10 pp: 665–678.
* Trivellato, Francesca. &quot;Renaissance Italy and the Muslim Mediterranean in Recent Historical Work&quot;, ''Journal of Modern History'' (March 2010), 82#1 pp: 127–155.
* Woolfson, Jonathan, ed. ''Palgrave advances in Renaissance historiography'' (Palgrave Macmillan, 2005)
{{Refend}}

===بنيادي ذريعا===
{{Refbegin}}
* Bartlett, Kenneth, ed. ''The Civilization of the Italian Renaissance: A Sourcebook'' (2nd ed., 2011)
* Ross, James Bruce, and Mary M. McLaughlin, eds. ''The Portable Renaissance Reader'' (1977); [https://www.amazon.com/dp/0140150617 excerpt and text search]
{{Refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:رينائسنس]]
[[زمرو:تاريخي دور]]
[[زمرو:يورپ جي تاريخ]]
[[زمرو:اولهندي تهذيب]]
[[زمرو:ابتدائي جديد دور]]
[[زمرو:سجاڳيءَ جي تحريڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]]
[[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]]
[[زمرو:وچين دور جون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]]</text>
      <sha1>7v46ez7yqysobwkckfqvm5isr1jtrmi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401384</id>
      <parentid>401383</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* دور */</comment>
      <origin>401384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18989" sha1="3m0bfgm35icbo0w289b85xe3dkpprwb" xml:space="preserve">{{short description|European cultural period of the 14th to 17th centuries}}[[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|'''&lt;small&gt;فلورنس، اطالوي ريناسنس جي ڄمڻ جي جاء.  تعمير جي فن جا نوان خيال ۽ بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جا نوان نظام ان زماني ۾ متعارف ڪرايا ويا.&lt;/small&gt;'''|265x265px]]
'''[[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]]''' يا ٻيهر &lt;small&gt;جنم (Renaissance؛ {{IPAc-en|UK|r|ə|ˈ|n|eɪ|s|ən|s}} {{Respell|rən|AY|sənss}}, {{IPAc-en|US|ˈ|r|ɛ|n|ə|s|ɑː|n|s|audio=en-us-Renaissance.ogg}} {{Respell|REN|ə|sahnss}}) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/renaissance|title=renaissance|work=[[Cambridge Dictionary]]|access-date=4 April 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John|publisher=Pearson Longman|year=2008|isbn=978-1405881180|edition=3rd|author-link=John C. Wells}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; تاريخ جو هڪ دور آهي ۽ هڪ يورپي ثقافتي تحريڪ آهي جيڪا &lt;small&gt;15&lt;/small&gt;هين ۽ &lt;small&gt;16&lt;/small&gt;هين صديءَ کي ڍڪي ٿي. اهو وچين دور کان [[جديديت]] ڏانهن منتقلي کي نشان بڻايو ويو ۽ هن کي ڪلاسيڪل آڳاٽي دور جي خيالن ۽ ڪاميابين کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش سان منسوب ڪيو ويو. بصري فن، فن تعمير، سياست، ادب، ڳولا ۽ سائنس سميت اڪثر شعبن ۾ عظيم سماجي تبديليءَ سان وابسته، هن دور جو پهريون مرڪز فلورنس جي جمهوريا هو، پوءِ باقي اٽلي ۽ بعد ۾ سڄي يورپ ۾ هي لهر پکڙجي وئي.  &quot;ٻيهر جنم&quot; (ريناسڪيتا) اصطلاح پهرين ڀيرا &quot;جيورجيو ويسري جي لائيو آف دي آرٽسٽس&quot; (&lt;small&gt;1550&lt;/small&gt;ع) ۾ ظاهر ٿي، جڏهن ته لاڳاپيل فرانسيسي لفظ &quot;ريناسنس&quot; انگريزيءَ ۾ 1830ع واري ڏهاڪي دوران هن دور جي اصطلاح طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Renaissance: a very short introduction|last1=Brotton|first1=Jerry|date=2006|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-280163-0|edition=1. publ|location=Oxford|pages=9}}&lt;/ref&gt;

ريناسنس جي دانشورانه بنياد ان جي انسانيت جي نسخي ۾ قائم ڪئي وئي، &lt;small&gt;'''رومن انسانيت جي تصور'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;Roman&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Humanitas&lt;/small&gt;) ۽ طبقاتي يوناني فلسفي جي ٻيهر دريافت، جهڙوڪ پروٽاگوراس، مان نڪتل آهي، جنهن چيو هو ته &quot;انسان سڀني شين جو ماپ آهي&quot;. جيتوڻيڪ ڌاتو جي متحرڪ شيئن جي ايجاد بعد ۾ 15هين صدي عيسويء کان خيالن جي پکيڙ کي تيز ڪيو، ريناسنس جي تبديلين سڄي يورپ ۾ هڪ جهڙائي نه هئي: پهريون نشان [[اٽلي]] ۾ 13هين صدي جي آخر ۾ ظاهر ٿيو، خاص طور تي &quot;ڊانٽي&quot; (&lt;small&gt;Dante&lt;/small&gt;) جي لکڻين ۽ &quot;جيوٽو&quot; (&lt;small&gt;Giotto&lt;/small&gt;) جي تصويرن سان ٿيو. 

هڪ ثقافتي تحريڪ جي طور تي، ريناسنس ادبي لاطيني جي جديد شڪلن ۽ مقامي ادب جي هڪ ڌماڪي کي شامل ڪيو، جنهن جي شروعات 14هين صديءَ جي ڪلاسيڪل ذريعن جي بنياد تي سکيا جي بحاليءَ سان ٿي، جنهن جو معاصر پيٽرارچ (&lt;small&gt;Petrarch&lt;/small&gt;) کي ڪريڊٽ ڏنو ويو؛ لڪير واري نقطه نظر جي ترقي ۽ مصوري ۾ وڌيڪ قدرتي حقيقت پيش ڪرڻ جي ٻين ٽيڪنالاجي؛ ۽ تدريجي پر وسيع تعليمي سڌارا. هن ڪيترن ئي فنڪاراتي ترقيات ۽ اهڙن پولي ميٿس جهڙوڪ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] ۽ [[مائيڪل اينجلو]] جي تعاون کي ڏٺو، جن کي &quot;ريناسنس جو ماڻهو&quot; (&lt;small&gt;Renaissance man&lt;/small&gt;) جي اصطلاح کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;BBC Science and Nature, ''[https://www.bbc.co.uk/science/leonardo/ Leonardo da Vinci]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;BBC History, ''[https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/michelangelo.shtml Michelangelo]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt; سياست ۾، ريناسنس سفارتڪاري جي رسمن ۽ روايتن جي ترقيءَ ۾ ۽ سائنس ۾ مشاهدي ۽ مبهم استدلال تي ڀروسو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي. ان دور ۾ ٻين علمي ۽ سماجي سائنسي ڪمن ۾ پڻ انقلاب آيو، گڏوگڏ جديد بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جي شعبي جو تعارف ٿيو.

==دور==
The 

نشاۃِ ثانیه (&lt;small&gt;Renaissance&lt;/small&gt;) جي شروعات اٽليءَ ۾ آخري وچين دور (&lt;small&gt;Late Middle Ages&lt;/small&gt;) جي بحران واري عرصي دوران ٿي. [[الپس]] (&lt;small&gt;Alps&lt;/small&gt;) جبلن جي اتر واري علائقي ۽ اسپين ۾ ان جو دور ۽ خاصيتون مختلف هيون. اٽليءَ ۾، روايتي طور تي هن دور جو خاتمو انسانيت پسندي (&lt;small&gt;Humanism&lt;/small&gt;) جي زوال ۽ مذهبي سڌارن واري تحريڪ (&lt;small&gt;1517&lt;/small&gt;ع)، روم جي ڦرلٽ (&lt;small&gt;1527&lt;/small&gt;ع) يا جوابي مذهبي سڌارن (&lt;small&gt;1545&lt;/small&gt;ع) جي شروعات، ۽ فن جي دنيا ۾ &quot;باروڪ&quot; (&lt;small&gt;Baroque&lt;/small&gt;) دور جي اچڻ سان ٿئي ٿو. جڏهن ته، &quot;طويل نشاۃِ ثانیه&quot; (&lt;small&gt;long Renaissance&lt;/small&gt;) جا حامي اهو دليل ڏئي سگهن ٿا ته (اٽليءَ کان ٻاهر) هي دور سترهين صديءَ تائين جاري رهيو. 

روايتي نظريو نشاۃِ ثانيه جي &quot;ابتدائي جديد&quot; (&lt;small&gt;early&lt;/small&gt; &lt;small&gt;modern&lt;/small&gt;) پهلوئن تي وڌيڪ ڌيان ڏئي ٿو ۽ اهو دليل ڏئي ٿو ته اها ماضي کان هڪ الڳ ۽ نئين شروعات هئي؛ پر اڄڪلهه ڪيترائي تاريخ دان ان جي &quot;[[وچون دور|وچين دور]]&quot; (&lt;small&gt;medieval&lt;/small&gt;) وارن پهلوئن تي وڌيڪ ڌيان ڏين ٿا ۽ دليل ڏين ٿا ته اها اصل ۾ وچين دور جو ئي هڪ تسلسل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=NCKoDQAAQBAJ&amp;pg=PP14| title=Renaissance Humanism, from the Middle Ages to Modern Times| isbn=978-1351904391| last1=Monfasani| first1=John|year=2016|publisher=Taylor &amp; Francis}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bdIBlQXSKi8C&amp;pg=PA63|publisher=Reaktion Books|title=Forever Young: A Cultural History of Longevity|isbn=978-1861891549|last1=Boia|first1=Lucian|year=2004}}&lt;/ref&gt;
===اطالوي نشاةِ ثانيه===
{{main|اطالوي نشاه ثانيه}}
هن دور جي شروعات—15هين صديءَ جي ابتدائي نشاةِ ثانيا ۽ تقريباً &lt;small&gt;1250&lt;/small&gt; يا &lt;small&gt;1300&lt;/small&gt;ع واري عرصي کان شروع ٿيندڙ اطالوي &quot;ابتدائي اڀار وارو دور&quot; (&lt;small&gt;Proto-Renaissance&lt;/small&gt;) ڪافي حد تائين &quot;جديد وچئين دور&quot; (&lt;small&gt;Late Middle Ages&lt;/small&gt;) سان ملي ٿي، جنهن جو عام طور تي وقت &lt;small&gt;1350&lt;/small&gt; کان &lt;small&gt;1500&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ مڃيو وڃي ٿو. وچيون دور پاڻ هڪ ڊگهو عرصو هو جنهن ۾ جديد دور وانگر تدريجي تبديليون اينديون رهيون؛ انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ عبوري دور هجڻ جي ناتي، نشاةِ ثانيا جون ٻنهي دورن سان گهڻيون مشابهتون، خاص طور تي انهن جي ابتدائي ۽ آخري مرحلن سان آهن. 
 
نشاةِ ثانيه جي شروعات اٽليءَ جي ڪيترين ئي رياستن مان هڪ، فلورنس (&lt;small&gt;Florence&lt;/small&gt;) شهر ۾ ٿي.&lt;ref&gt;Burke, P., ''The European Renaissance: Centre and Peripheries'' 1998&lt;/ref&gt; اطالوي نشاةِ ثانيه جو اختتام &lt;small&gt;1527&lt;/small&gt;ع ۾ ٿيو، جڏهن &quot;ليگ آف ڪوگنيڪ&quot; (&lt;small&gt;League&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Cognac&lt;/small&gt;) واري جنگ دوران مقدس رومي شهنشاهه چارلس پنجون روم تي حملو ڪيو. ان باوجود، ان جا اثر نامور اطالوي مصورن جهڙوڪ ٽنٽوريٽو (&lt;small&gt;Tintoretto&lt;/small&gt;)، سوفونسيبا اينگويسولا (&lt;small&gt;Sofonisba Anguissola&lt;/small&gt;) ۽ پاولو ويرونيس (&lt;small&gt;Paolo&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Veronese&lt;/small&gt;) جي فن ۾ برقرار رهيا، جن &lt;small&gt;16&lt;/small&gt;هين صدي جي وچ کان آخر تائين پنهنجو ڪم جاري رکيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Renaissance: At a Glance {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/The-Renaissance-At-a-Glance-2235613 |access-date=2025-03-14 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان جي شروعات ۽ خصوصيتن جي وضاحت لاءِ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن، جن ۾ ڪيترن ئي عنصرن، جهڙوڪ ان وقت فلورنس (&lt;small&gt;Florence&lt;/small&gt;) جون سماجي ۽ شهري خاصيتون: ان جو سياسي ڍانچو، اتي جي بااثر خاندان &quot;ميڊيسي&quot; (&lt;small&gt;Medici&lt;/small&gt;) جي سرپرستي&lt;ref name=&quot;strathern&quot;&gt;Strathern, Paul ''The Medici: Godfathers of the Renaissance'' (2003)&lt;/ref&gt; ۽ [[عثماني سلطنت]] هٿان [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] جي فتح کانپوءِ يوناني عالمن ۽ انهن جي لکڻين جو اٽليءَ ڏانهن لڏپلاڻ تي ڌيان ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica1&quot;&gt;''Encyclopædia Britannica'', &quot;Renaissance&quot;, 2008, O.Ed.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harris, Michael H. ''History of Libraries in the Western World'', Scarecrow Press Incorporate, 1999, p. 69, {{ISBN|0810837242}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Norwich&quot;&gt;Norwich, John Julius, ''A Short History of Byzantium'', 1997, Knopf, {{ISBN|0679450882}}&lt;/ref&gt; نشاةِ ثانيه دوران ٻيا اهم مرڪز [[وينس]]، جينوآ، [[ميلانو|ميلان]]، [[روم]] ([[پوتر رومي سلطنت|پوپ جي حڪمرانيءَ وارو دور]]) ۽ نيپلز هئا. اٽليءَ کان، نشاةِ ثانيه سڄي يورپ ۾ ۽ ان سان گڏوگڏ آمريڪي، آفريڪي ۽ ايشيائي علائقن تائين پکڙجي وئي، جن تي ان وقت يورپي نوآبادياتي طاقتن جي حڪمراني هئي يا جتي عيسائي مشنري سرگرم هئا. 

نشاةِ ثانيه جي تاريخي اڀياس (&lt;small&gt;historiography&lt;/small&gt;) جو سلسلو ڊگهو ۽ پيچيده رهيو آهي. تاريخي دورن جي واضح ورهاست بابت عام شڪ و شبھي جي تناظر ۾، تاريخ دانن جي وچ ۾ ان دور بابت ڪافي بحث مباحثا ٿيا آهن؛ هنن 19هين صديءَ ۾ ”نشاةِ ثانيا“ ۽ ان دور جي ثقافتي هيروز کي ”رينيسانس مين“ (&lt;small&gt;Renaissance&lt;/small&gt; &lt;small&gt;men&lt;/small&gt;) طور حد کان وڌيڪ اجاگر ڪرڻ واري رجحان تي سوال اٿاريا آهن ۽ هڪ اصطلاح توڙي تاريخي دور جي درجي بندي طور &quot;نشاةِ ثانيه&quot; جي افاديت تي شڪ جو اظهار ڪيو آهي. 

ڪجهه مبصرن سوال ڪيو آهي ته ڇا نشاۃِ ثانيه [[وچون دور|وچين دور]] (&lt;small&gt;Middle&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Ages&lt;/small&gt;) کان هڪ ثقافتي &quot;اڳڀرائي&quot; هئي؟ ان جي بدران ان کي ڪلاسيڪي قديم دور لاءِ ناسٽالجيا ۽ يادگيري جي دور جي طور تي ڏٺو آهي،&lt;ref name=&quot;huizinga&quot;&gt;[[Johan Huizinga|Huizanga, Johan]], ''[[The Waning of the Middle Ages]]'' (1919, trans. 1924)&lt;/ref&gt; جڏهن ته سماجي ۽ معاشي مورخن، خاص طور تي لونگيو ڊوري جي، ان جي بدران ٻنهي دورن جي وچ ۾ تسلسل تي ڌيان ڏنو آهي،&lt;ref name=&quot;starn&quot;&gt;{{cite journal|author=Starn, Randolph|jstor=2650779|title= Renaissance Redux|journal=The American Historical Review|volume=103|issue=1 |year=1998|pages=122–124|doi=10.2307/2650779|issn=0002-8762 }}&lt;/ref&gt; جيڪا ڳنڍيل آهن، جيئن پينوفسڪي &quot;هزار لاڳاپن سان&quot; مشاهدو ڪيو.&lt;ref&gt;Panofsky 1969:6.&lt;/ref&gt;

==جائزو==
==اصل==
==خصوصيتون==
==ڦهلائو==
==تاريخ نگاري== 
==ٻيون نشاۃِ ثانيه==
==پڻ ڏسو==
* [[قديم يونان]]
* [[اسلامي سونهري دور]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
{{Refbegin|30em}}
* [[Vincent Cronin|Cronin, Vincent]] (1969), ''The Flowering of the Renaissance'', {{ISBN|0712698841}}
* Cronin, Vincent (1992), ''The Renaissance'', {{ISBN|0002154110}}
* Campbell, Gordon. ''The Oxford Dictionary of the Renaissance''. (2003). 862 pp. online at [[OUP]]
* Davis, Robert C. and Beth Lindsmith. ''Renaissance People: Lives that Shaped the Modern Age''. (2011). {{ISBN|978-1606060780}}
* Ergang, Robert (1967), ''The Renaissance'', {{ISBN|0442023197}}
* Ferguson, Wallace K. (1962), [''Europe in Transition, 1300–1500''], {{ISBN|0049400088}}
* Fisher, Celia. ''Flowers of the Renaissance''. (2011). {{ISBN|978-1606060629}}
* Fletcher, Stella. ''The Longman Companion to Renaissance Europe, 1390–1530''. (2000). 347 pp.
* Grendler, Paul F., ed. ''The Renaissance: An Encyclopedia for Students''. (2003). 970 pp.
* Hale, John. ''The Civilization of Europe in the Renaissance''. (1994). 648 pp.; a magistral survey, heavily illustrated; [https://www.amazon.com/dp/0684803526 excerpt and text search]
* Hall, Bert S. ''Weapons and Warfare in Renaissance Europe: Gunpowder, Technology, and Tactics'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0801869943 excerpt and text search]
* Hattaway, Michael, ed. ''A Companion to English Renaissance Literature and Culture''. (2000). 747 pp.
* Jensen, De Lamar (1992), ''Renaissance Europe'', {{ISBN|0395889472}}
* Johnson, Paul. ''The Renaissance: A Short History''. (2000). 197 pp. [https://www.amazon.com/dp/B0002NKDU2 excerpt and text search]; also [https://archive.org/details/renaissance00paul online free]
* Keene, Bryan C. ''Gardens of the Renaissance''. (2013). {{ISBN|978-1606061435}}
* [[Margaret L. King|King, Margaret L.]] ''Women of the Renaissance'' (1991) [https://www.amazon.com/dp/0226436187 excerpt and text search]
* Kristeller, Paul Oskar, and Michael Mooney. ''Renaissance Thought and its Sources'' (1979); [https://www.amazon.com/dp/0231045131 excerpt and text search]
* Nauert, Charles G. ''Historical Dictionary of the Renaissance''. (2004). 541 pp.
* Patrick, James A., ed. ''Renaissance and Reformation'' (5 vol 2007), 1584 pages; comprehensive encyclopedia
* Plumb, J.H. ''The Italian Renaissance'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0618127380 excerpt and text search]
* Paoletti, John T. and Gary M. Radke. ''Art in Renaissance Italy'' (4th ed. 2011)
* Potter, G.R. ed. ''The New Cambridge Modern History: Volume 1: The Renaissance, 1493–1520'' (1957) [https://www.cambridge.org/core/books/the-new-cambridge-modern-history/1F3A455FF6D62052CBCFF0DBFD109803 online]; major essays by multiple scholars. Summarizes the viewpoint of the 1950s.
* Robin, Diana; Larsen, Anne R.; and Levin, Carole, eds. ''Encyclopedia of Women in the Renaissance: Italy, France, and England'' (2007) 459 pp.
* [[A. L. Rowse|Rowse, A.L.]] ''The Elizabethan Renaissance: The Life of the Society'' (2000); [https://www.amazon.com/dp/156663315X excerpt and text search]
* Ruggiero, Guido. ''The Renaissance in Italy: A Social and Cultural History of the Rinascimento'' (Cambridge University Press, 2015). 648 pp. [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=43204 online review]
* Rundle, David, ed. ''The Hutchinson Encyclopedia of the Renaissance''. (1999). 434 pp.; numerous brief articles [https://www.questia.com/read/95888138?title=The%20Hutchinson%20Encyclopedia%20of%20the%20Renaissance online edition]
* Turner, Richard N. ''Renaissance Florence'' (2005); [https://www.amazon.com/dp/0131344013/ excerpt and text search]
* Ward, A. [http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html ''The Cambridge Modern History''. Vol 1: The Renaissance (1902)]; older essays by scholars; emphasis on politics
{{Refend}}

===تاريخ نگاري===
{{Refbegin|30em}}
* Bouwsma, William J. &quot;The Renaissance and the drama of Western history.&quot; ''American Historical Review'' (1979): 1–15. [https://www.jstor.org/stable/1855657 in JSTOR]
* Caferro, William. ''Contesting the Renaissance'' (2010); [https://www.amazon.com/Contesting-Renaissance-William-Caferro/dp/1405123702/  excerpt and text search]
* Ferguson, Wallace K. &quot;The Interpretation of the Renaissance: Suggestions for a Synthesis.&quot; ''Journal of the History of Ideas'' (1951): 483–495. online in JSTOR
* Ferguson, Wallace K. &quot;Recent trends in the economic historiography of the Renaissance.&quot; ''Studies in the Renaissance'' (1960): 7–26.
* Ferguson, Wallace Klippert. ''The Renaissance in historical thought'' (AMS Press, 1981)
* Grendler, Paul F. &quot;The Future of Sixteenth Century Studies: Renaissance and Reformation Scholarship in the Next Forty Years&quot;, ''Sixteenth Century Journal'' Spring 2009, Vol. 40 Issue 1, pp.&amp;nbsp;182+
* Murray, Stuart A.P. The Library: An Illustrated History. American Library Association, Chicago, 2012.
* Ruggiero, Guido, ed. ''A Companion to the Worlds of the Renaissance''. (2002). 561 pp.
* Starn, Randolph. &quot;A Postmodern Renaissance?&quot; ''Renaissance Quarterly'' 2007 60(1): 1–24 [http://muse.jhu.edu/journals/ren/summary/v060/60.1starn.html in Project MUSE]
* Summit, Jennifer. &quot;Renaissance Humanism and the Future of the Humanities&quot;. ''Literature Compass'' (2012) 9#10 pp: 665–678.
* Trivellato, Francesca. &quot;Renaissance Italy and the Muslim Mediterranean in Recent Historical Work&quot;, ''Journal of Modern History'' (March 2010), 82#1 pp: 127–155.
* Woolfson, Jonathan, ed. ''Palgrave advances in Renaissance historiography'' (Palgrave Macmillan, 2005)
{{Refend}}

===بنيادي ذريعا===
{{Refbegin}}
* Bartlett, Kenneth, ed. ''The Civilization of the Italian Renaissance: A Sourcebook'' (2nd ed., 2011)
* Ross, James Bruce, and Mary M. McLaughlin, eds. ''The Portable Renaissance Reader'' (1977); [https://www.amazon.com/dp/0140150617 excerpt and text search]
{{Refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:رينائسنس]]
[[زمرو:تاريخي دور]]
[[زمرو:يورپ جي تاريخ]]
[[زمرو:اولهندي تهذيب]]
[[زمرو:ابتدائي جديد دور]]
[[زمرو:سجاڳيءَ جي تحريڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]]
[[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]]
[[زمرو:وچين دور جون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]]</text>
      <sha1>3m0bfgm35icbo0w289b85xe3dkpprwb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401385</id>
      <parentid>401384</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* دور */</comment>
      <origin>401385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18983" sha1="sco3o7jidawhr1pqkpi81lgtamjdjhb" xml:space="preserve">{{short description|European cultural period of the 14th to 17th centuries}}[[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|'''&lt;small&gt;فلورنس، اطالوي ريناسنس جي ڄمڻ جي جاء.  تعمير جي فن جا نوان خيال ۽ بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جا نوان نظام ان زماني ۾ متعارف ڪرايا ويا.&lt;/small&gt;'''|265x265px]]
'''[[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]]''' يا ٻيهر &lt;small&gt;جنم (Renaissance؛ {{IPAc-en|UK|r|ə|ˈ|n|eɪ|s|ən|s}} {{Respell|rən|AY|sənss}}, {{IPAc-en|US|ˈ|r|ɛ|n|ə|s|ɑː|n|s|audio=en-us-Renaissance.ogg}} {{Respell|REN|ə|sahnss}}) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/renaissance|title=renaissance|work=[[Cambridge Dictionary]]|access-date=4 April 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John|publisher=Pearson Longman|year=2008|isbn=978-1405881180|edition=3rd|author-link=John C. Wells}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; تاريخ جو هڪ دور آهي ۽ هڪ يورپي ثقافتي تحريڪ آهي جيڪا &lt;small&gt;15&lt;/small&gt;هين ۽ &lt;small&gt;16&lt;/small&gt;هين صديءَ کي ڍڪي ٿي. اهو وچين دور کان [[جديديت]] ڏانهن منتقلي کي نشان بڻايو ويو ۽ هن کي ڪلاسيڪل آڳاٽي دور جي خيالن ۽ ڪاميابين کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش سان منسوب ڪيو ويو. بصري فن، فن تعمير، سياست، ادب، ڳولا ۽ سائنس سميت اڪثر شعبن ۾ عظيم سماجي تبديليءَ سان وابسته، هن دور جو پهريون مرڪز فلورنس جي جمهوريا هو، پوءِ باقي اٽلي ۽ بعد ۾ سڄي يورپ ۾ هي لهر پکڙجي وئي.  &quot;ٻيهر جنم&quot; (ريناسڪيتا) اصطلاح پهرين ڀيرا &quot;جيورجيو ويسري جي لائيو آف دي آرٽسٽس&quot; (&lt;small&gt;1550&lt;/small&gt;ع) ۾ ظاهر ٿي، جڏهن ته لاڳاپيل فرانسيسي لفظ &quot;ريناسنس&quot; انگريزيءَ ۾ 1830ع واري ڏهاڪي دوران هن دور جي اصطلاح طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Renaissance: a very short introduction|last1=Brotton|first1=Jerry|date=2006|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-280163-0|edition=1. publ|location=Oxford|pages=9}}&lt;/ref&gt;

ريناسنس جي دانشورانه بنياد ان جي انسانيت جي نسخي ۾ قائم ڪئي وئي، &lt;small&gt;'''رومن انسانيت جي تصور'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;Roman&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Humanitas&lt;/small&gt;) ۽ طبقاتي يوناني فلسفي جي ٻيهر دريافت، جهڙوڪ پروٽاگوراس، مان نڪتل آهي، جنهن چيو هو ته &quot;انسان سڀني شين جو ماپ آهي&quot;. جيتوڻيڪ ڌاتو جي متحرڪ شيئن جي ايجاد بعد ۾ 15هين صدي عيسويء کان خيالن جي پکيڙ کي تيز ڪيو، ريناسنس جي تبديلين سڄي يورپ ۾ هڪ جهڙائي نه هئي: پهريون نشان [[اٽلي]] ۾ 13هين صدي جي آخر ۾ ظاهر ٿيو، خاص طور تي &quot;ڊانٽي&quot; (&lt;small&gt;Dante&lt;/small&gt;) جي لکڻين ۽ &quot;جيوٽو&quot; (&lt;small&gt;Giotto&lt;/small&gt;) جي تصويرن سان ٿيو. 

هڪ ثقافتي تحريڪ جي طور تي، ريناسنس ادبي لاطيني جي جديد شڪلن ۽ مقامي ادب جي هڪ ڌماڪي کي شامل ڪيو، جنهن جي شروعات 14هين صديءَ جي ڪلاسيڪل ذريعن جي بنياد تي سکيا جي بحاليءَ سان ٿي، جنهن جو معاصر پيٽرارچ (&lt;small&gt;Petrarch&lt;/small&gt;) کي ڪريڊٽ ڏنو ويو؛ لڪير واري نقطه نظر جي ترقي ۽ مصوري ۾ وڌيڪ قدرتي حقيقت پيش ڪرڻ جي ٻين ٽيڪنالاجي؛ ۽ تدريجي پر وسيع تعليمي سڌارا. هن ڪيترن ئي فنڪاراتي ترقيات ۽ اهڙن پولي ميٿس جهڙوڪ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] ۽ [[مائيڪل اينجلو]] جي تعاون کي ڏٺو، جن کي &quot;ريناسنس جو ماڻهو&quot; (&lt;small&gt;Renaissance man&lt;/small&gt;) جي اصطلاح کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;BBC Science and Nature, ''[https://www.bbc.co.uk/science/leonardo/ Leonardo da Vinci]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;BBC History, ''[https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/michelangelo.shtml Michelangelo]'' Retrieved 12 May 2007&lt;/ref&gt; سياست ۾، ريناسنس سفارتڪاري جي رسمن ۽ روايتن جي ترقيءَ ۾ ۽ سائنس ۾ مشاهدي ۽ مبهم استدلال تي ڀروسو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي. ان دور ۾ ٻين علمي ۽ سماجي سائنسي ڪمن ۾ پڻ انقلاب آيو، گڏوگڏ جديد بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جي شعبي جو تعارف ٿيو.

==دور==
نشاۃِ ثانیه (&lt;small&gt;Renaissance&lt;/small&gt;) جي شروعات اٽليءَ ۾ آخري وچين دور (&lt;small&gt;Late Middle Ages&lt;/small&gt;) جي بحران واري عرصي دوران ٿي. [[الپس]] (&lt;small&gt;Alps&lt;/small&gt;) جبلن جي اتر واري علائقي ۽ اسپين ۾ ان جو دور ۽ خاصيتون مختلف هيون. اٽليءَ ۾، روايتي طور تي هن دور جو خاتمو انسانيت پسندي (&lt;small&gt;Humanism&lt;/small&gt;) جي زوال ۽ مذهبي سڌارن واري تحريڪ (&lt;small&gt;1517&lt;/small&gt;ع)، روم جي ڦرلٽ (&lt;small&gt;1527&lt;/small&gt;ع) يا جوابي مذهبي سڌارن (&lt;small&gt;1545&lt;/small&gt;ع) جي شروعات، ۽ فن جي دنيا ۾ &quot;باروڪ&quot; (&lt;small&gt;Baroque&lt;/small&gt;) دور جي اچڻ سان ٿئي ٿو. جڏهن ته، &quot;طويل نشاۃِ ثانیه&quot; (&lt;small&gt;long Renaissance&lt;/small&gt;) جا حامي اهو دليل ڏئي سگهن ٿا ته (اٽليءَ کان ٻاهر) هي دور سترهين صديءَ تائين جاري رهيو. 

روايتي نظريو نشاۃِ ثانيه جي &quot;ابتدائي جديد&quot; (&lt;small&gt;early&lt;/small&gt; &lt;small&gt;modern&lt;/small&gt;) پهلوئن تي وڌيڪ ڌيان ڏئي ٿو ۽ اهو دليل ڏئي ٿو ته اها ماضي کان هڪ الڳ ۽ نئين شروعات هئي؛ پر اڄڪلهه ڪيترائي تاريخ دان ان جي &quot;[[وچون دور|وچين دور]]&quot; (&lt;small&gt;medieval&lt;/small&gt;) وارن پهلوئن تي وڌيڪ ڌيان ڏين ٿا ۽ دليل ڏين ٿا ته اها اصل ۾ وچين دور جو ئي هڪ تسلسل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=NCKoDQAAQBAJ&amp;pg=PP14| title=Renaissance Humanism, from the Middle Ages to Modern Times| isbn=978-1351904391| last1=Monfasani| first1=John|year=2016|publisher=Taylor &amp; Francis}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bdIBlQXSKi8C&amp;pg=PA63|publisher=Reaktion Books|title=Forever Young: A Cultural History of Longevity|isbn=978-1861891549|last1=Boia|first1=Lucian|year=2004}}&lt;/ref&gt;
===اطالوي نشاةِ ثانيه===
{{main|اطالوي نشاه ثانيه}}
هن دور جي شروعات—15هين صديءَ جي ابتدائي نشاةِ ثانيا ۽ تقريباً &lt;small&gt;1250&lt;/small&gt; يا &lt;small&gt;1300&lt;/small&gt;ع واري عرصي کان شروع ٿيندڙ اطالوي &quot;ابتدائي اڀار وارو دور&quot; (&lt;small&gt;Proto-Renaissance&lt;/small&gt;) ڪافي حد تائين &quot;جديد وچئين دور&quot; (&lt;small&gt;Late Middle Ages&lt;/small&gt;) سان ملي ٿي، جنهن جو عام طور تي وقت &lt;small&gt;1350&lt;/small&gt; کان &lt;small&gt;1500&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ مڃيو وڃي ٿو. وچيون دور پاڻ هڪ ڊگهو عرصو هو جنهن ۾ جديد دور وانگر تدريجي تبديليون اينديون رهيون؛ انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ عبوري دور هجڻ جي ناتي، نشاةِ ثانيا جون ٻنهي دورن سان گهڻيون مشابهتون، خاص طور تي انهن جي ابتدائي ۽ آخري مرحلن سان آهن. 
 
نشاةِ ثانيه جي شروعات اٽليءَ جي ڪيترين ئي رياستن مان هڪ، فلورنس (&lt;small&gt;Florence&lt;/small&gt;) شهر ۾ ٿي.&lt;ref&gt;Burke, P., ''The European Renaissance: Centre and Peripheries'' 1998&lt;/ref&gt; اطالوي نشاةِ ثانيه جو اختتام &lt;small&gt;1527&lt;/small&gt;ع ۾ ٿيو، جڏهن &quot;ليگ آف ڪوگنيڪ&quot; (&lt;small&gt;League&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Cognac&lt;/small&gt;) واري جنگ دوران مقدس رومي شهنشاهه چارلس پنجون روم تي حملو ڪيو. ان باوجود، ان جا اثر نامور اطالوي مصورن جهڙوڪ ٽنٽوريٽو (&lt;small&gt;Tintoretto&lt;/small&gt;)، سوفونسيبا اينگويسولا (&lt;small&gt;Sofonisba Anguissola&lt;/small&gt;) ۽ پاولو ويرونيس (&lt;small&gt;Paolo&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Veronese&lt;/small&gt;) جي فن ۾ برقرار رهيا، جن &lt;small&gt;16&lt;/small&gt;هين صدي جي وچ کان آخر تائين پنهنجو ڪم جاري رکيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Renaissance: At a Glance {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/The-Renaissance-At-a-Glance-2235613 |access-date=2025-03-14 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان جي شروعات ۽ خصوصيتن جي وضاحت لاءِ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن، جن ۾ ڪيترن ئي عنصرن، جهڙوڪ ان وقت فلورنس (&lt;small&gt;Florence&lt;/small&gt;) جون سماجي ۽ شهري خاصيتون: ان جو سياسي ڍانچو، اتي جي بااثر خاندان &quot;ميڊيسي&quot; (&lt;small&gt;Medici&lt;/small&gt;) جي سرپرستي&lt;ref name=&quot;strathern&quot;&gt;Strathern, Paul ''The Medici: Godfathers of the Renaissance'' (2003)&lt;/ref&gt; ۽ [[عثماني سلطنت]] هٿان [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] جي فتح کانپوءِ يوناني عالمن ۽ انهن جي لکڻين جو اٽليءَ ڏانهن لڏپلاڻ تي ڌيان ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica1&quot;&gt;''Encyclopædia Britannica'', &quot;Renaissance&quot;, 2008, O.Ed.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harris, Michael H. ''History of Libraries in the Western World'', Scarecrow Press Incorporate, 1999, p. 69, {{ISBN|0810837242}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Norwich&quot;&gt;Norwich, John Julius, ''A Short History of Byzantium'', 1997, Knopf, {{ISBN|0679450882}}&lt;/ref&gt; نشاةِ ثانيه دوران ٻيا اهم مرڪز [[وينس]]، جينوآ، [[ميلانو|ميلان]]، [[روم]] ([[پوتر رومي سلطنت|پوپ جي حڪمرانيءَ وارو دور]]) ۽ نيپلز هئا. اٽليءَ کان، نشاةِ ثانيه سڄي يورپ ۾ ۽ ان سان گڏوگڏ آمريڪي، آفريڪي ۽ ايشيائي علائقن تائين پکڙجي وئي، جن تي ان وقت يورپي نوآبادياتي طاقتن جي حڪمراني هئي يا جتي عيسائي مشنري سرگرم هئا. 

نشاةِ ثانيه جي تاريخي اڀياس (&lt;small&gt;historiography&lt;/small&gt;) جو سلسلو ڊگهو ۽ پيچيده رهيو آهي. تاريخي دورن جي واضح ورهاست بابت عام شڪ و شبھي جي تناظر ۾، تاريخ دانن جي وچ ۾ ان دور بابت ڪافي بحث مباحثا ٿيا آهن؛ هنن 19هين صديءَ ۾ ”نشاةِ ثانيا“ ۽ ان دور جي ثقافتي هيروز کي ”رينيسانس مين“ (&lt;small&gt;Renaissance&lt;/small&gt; &lt;small&gt;men&lt;/small&gt;) طور حد کان وڌيڪ اجاگر ڪرڻ واري رجحان تي سوال اٿاريا آهن ۽ هڪ اصطلاح توڙي تاريخي دور جي درجي بندي طور &quot;نشاةِ ثانيه&quot; جي افاديت تي شڪ جو اظهار ڪيو آهي. 

ڪجهه مبصرن سوال ڪيو آهي ته ڇا نشاۃِ ثانيه [[وچون دور|وچين دور]] (&lt;small&gt;Middle&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Ages&lt;/small&gt;) کان هڪ ثقافتي &quot;اڳڀرائي&quot; هئي؟ ان جي بدران ان کي ڪلاسيڪي قديم دور لاءِ ناسٽالجيا ۽ يادگيري جي دور جي طور تي ڏٺو آهي،&lt;ref name=&quot;huizinga&quot;&gt;[[Johan Huizinga|Huizanga, Johan]], ''[[The Waning of the Middle Ages]]'' (1919, trans. 1924)&lt;/ref&gt; جڏهن ته سماجي ۽ معاشي مورخن، خاص طور تي لونگيو ڊوري جي، ان جي بدران ٻنهي دورن جي وچ ۾ تسلسل تي ڌيان ڏنو آهي،&lt;ref name=&quot;starn&quot;&gt;{{cite journal|author=Starn, Randolph|jstor=2650779|title= Renaissance Redux|journal=The American Historical Review|volume=103|issue=1 |year=1998|pages=122–124|doi=10.2307/2650779|issn=0002-8762 }}&lt;/ref&gt; جيڪا ڳنڍيل آهن، جيئن پينوفسڪي &quot;هزار لاڳاپن سان&quot; مشاهدو ڪيو.&lt;ref&gt;Panofsky 1969:6.&lt;/ref&gt;

==جائزو==
==اصل==
==خصوصيتون==
==ڦهلائو==
==تاريخ نگاري== 
==ٻيون نشاۃِ ثانيه==
==پڻ ڏسو==
* [[قديم يونان]]
* [[اسلامي سونهري دور]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
{{Refbegin|30em}}
* [[Vincent Cronin|Cronin, Vincent]] (1969), ''The Flowering of the Renaissance'', {{ISBN|0712698841}}
* Cronin, Vincent (1992), ''The Renaissance'', {{ISBN|0002154110}}
* Campbell, Gordon. ''The Oxford Dictionary of the Renaissance''. (2003). 862 pp. online at [[OUP]]
* Davis, Robert C. and Beth Lindsmith. ''Renaissance People: Lives that Shaped the Modern Age''. (2011). {{ISBN|978-1606060780}}
* Ergang, Robert (1967), ''The Renaissance'', {{ISBN|0442023197}}
* Ferguson, Wallace K. (1962), [''Europe in Transition, 1300–1500''], {{ISBN|0049400088}}
* Fisher, Celia. ''Flowers of the Renaissance''. (2011). {{ISBN|978-1606060629}}
* Fletcher, Stella. ''The Longman Companion to Renaissance Europe, 1390–1530''. (2000). 347 pp.
* Grendler, Paul F., ed. ''The Renaissance: An Encyclopedia for Students''. (2003). 970 pp.
* Hale, John. ''The Civilization of Europe in the Renaissance''. (1994). 648 pp.; a magistral survey, heavily illustrated; [https://www.amazon.com/dp/0684803526 excerpt and text search]
* Hall, Bert S. ''Weapons and Warfare in Renaissance Europe: Gunpowder, Technology, and Tactics'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0801869943 excerpt and text search]
* Hattaway, Michael, ed. ''A Companion to English Renaissance Literature and Culture''. (2000). 747 pp.
* Jensen, De Lamar (1992), ''Renaissance Europe'', {{ISBN|0395889472}}
* Johnson, Paul. ''The Renaissance: A Short History''. (2000). 197 pp. [https://www.amazon.com/dp/B0002NKDU2 excerpt and text search]; also [https://archive.org/details/renaissance00paul online free]
* Keene, Bryan C. ''Gardens of the Renaissance''. (2013). {{ISBN|978-1606061435}}
* [[Margaret L. King|King, Margaret L.]] ''Women of the Renaissance'' (1991) [https://www.amazon.com/dp/0226436187 excerpt and text search]
* Kristeller, Paul Oskar, and Michael Mooney. ''Renaissance Thought and its Sources'' (1979); [https://www.amazon.com/dp/0231045131 excerpt and text search]
* Nauert, Charles G. ''Historical Dictionary of the Renaissance''. (2004). 541 pp.
* Patrick, James A., ed. ''Renaissance and Reformation'' (5 vol 2007), 1584 pages; comprehensive encyclopedia
* Plumb, J.H. ''The Italian Renaissance'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0618127380 excerpt and text search]
* Paoletti, John T. and Gary M. Radke. ''Art in Renaissance Italy'' (4th ed. 2011)
* Potter, G.R. ed. ''The New Cambridge Modern History: Volume 1: The Renaissance, 1493–1520'' (1957) [https://www.cambridge.org/core/books/the-new-cambridge-modern-history/1F3A455FF6D62052CBCFF0DBFD109803 online]; major essays by multiple scholars. Summarizes the viewpoint of the 1950s.
* Robin, Diana; Larsen, Anne R.; and Levin, Carole, eds. ''Encyclopedia of Women in the Renaissance: Italy, France, and England'' (2007) 459 pp.
* [[A. L. Rowse|Rowse, A.L.]] ''The Elizabethan Renaissance: The Life of the Society'' (2000); [https://www.amazon.com/dp/156663315X excerpt and text search]
* Ruggiero, Guido. ''The Renaissance in Italy: A Social and Cultural History of the Rinascimento'' (Cambridge University Press, 2015). 648 pp. [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=43204 online review]
* Rundle, David, ed. ''The Hutchinson Encyclopedia of the Renaissance''. (1999). 434 pp.; numerous brief articles [https://www.questia.com/read/95888138?title=The%20Hutchinson%20Encyclopedia%20of%20the%20Renaissance online edition]
* Turner, Richard N. ''Renaissance Florence'' (2005); [https://www.amazon.com/dp/0131344013/ excerpt and text search]
* Ward, A. [http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html ''The Cambridge Modern History''. Vol 1: The Renaissance (1902)]; older essays by scholars; emphasis on politics
{{Refend}}

===تاريخ نگاري===
{{Refbegin|30em}}
* Bouwsma, William J. &quot;The Renaissance and the drama of Western history.&quot; ''American Historical Review'' (1979): 1–15. [https://www.jstor.org/stable/1855657 in JSTOR]
* Caferro, William. ''Contesting the Renaissance'' (2010); [https://www.amazon.com/Contesting-Renaissance-William-Caferro/dp/1405123702/  excerpt and text search]
* Ferguson, Wallace K. &quot;The Interpretation of the Renaissance: Suggestions for a Synthesis.&quot; ''Journal of the History of Ideas'' (1951): 483–495. online in JSTOR
* Ferguson, Wallace K. &quot;Recent trends in the economic historiography of the Renaissance.&quot; ''Studies in the Renaissance'' (1960): 7–26.
* Ferguson, Wallace Klippert. ''The Renaissance in historical thought'' (AMS Press, 1981)
* Grendler, Paul F. &quot;The Future of Sixteenth Century Studies: Renaissance and Reformation Scholarship in the Next Forty Years&quot;, ''Sixteenth Century Journal'' Spring 2009, Vol. 40 Issue 1, pp.&amp;nbsp;182+
* Murray, Stuart A.P. The Library: An Illustrated History. American Library Association, Chicago, 2012.
* Ruggiero, Guido, ed. ''A Companion to the Worlds of the Renaissance''. (2002). 561 pp.
* Starn, Randolph. &quot;A Postmodern Renaissance?&quot; ''Renaissance Quarterly'' 2007 60(1): 1–24 [http://muse.jhu.edu/journals/ren/summary/v060/60.1starn.html in Project MUSE]
* Summit, Jennifer. &quot;Renaissance Humanism and the Future of the Humanities&quot;. ''Literature Compass'' (2012) 9#10 pp: 665–678.
* Trivellato, Francesca. &quot;Renaissance Italy and the Muslim Mediterranean in Recent Historical Work&quot;, ''Journal of Modern History'' (March 2010), 82#1 pp: 127–155.
* Woolfson, Jonathan, ed. ''Palgrave advances in Renaissance historiography'' (Palgrave Macmillan, 2005)
{{Refend}}

===بنيادي ذريعا===
{{Refbegin}}
* Bartlett, Kenneth, ed. ''The Civilization of the Italian Renaissance: A Sourcebook'' (2nd ed., 2011)
* Ross, James Bruce, and Mary M. McLaughlin, eds. ''The Portable Renaissance Reader'' (1977); [https://www.amazon.com/dp/0140150617 excerpt and text search]
{{Refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:رينائسنس]]
[[زمرو:تاريخي دور]]
[[زمرو:يورپ جي تاريخ]]
[[زمرو:اولهندي تهذيب]]
[[زمرو:ابتدائي جديد دور]]
[[زمرو:سجاڳيءَ جي تحريڪ]]
[[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]]
[[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]]
[[زمرو:وچين دور جون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]]</text>
      <sha1>sco3o7jidawhr1pqkpi81lgtamjdjhb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٿيوڦراسٽس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79956</id>
    <revision>
      <id>401343</id>
      <parentid>302512</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T07:06:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9570" sha1="4qhab4q8it0ews9eyizmfsdy2v07u8m" xml:space="preserve">{{Short description|Greek philosopher (c. 371 – c. 287 BC)}}
{{for|چنڊ جي اونداهي|ٿيوڦراسٽس (اونداهي)}}
{{Infobox philosopher
| region     = [[مغربي فلسفو]]
| era      = [[قديم فلسفو]]
| image  = Teofrasto Orto botanico detail.jpg
|alt = A statue of Theophrastus wearing a robe and unfurling a scroll
| caption  = پلرمو نباتاتي گارڊن، [[اٽلي]] ۾ ٿيوفريسٽس جو مجسمو
| name   = ٿيوڦراسٽس&lt;br&gt;Theophrastus
| birth_date   = {{Circa|371 BC}}
| birth_place   = ايريسوس، [[يونان]]
| death_date  = {{Circa|287 BC}} (aged 83 or 84)
| death_place   = [[ايٿينس]]، يونان
| school_tradition = پيريپيٽيٽڪ اسڪول
| main_interests = [[اخلاقيات]]، [[نحو|گرامر]]، [[تاريخ]]، [[منطق]]، [[مابعدالطبيعيات]]، [[قدرتي تاريخ]]، [[طبيعيات]]، [[نباتاتيات]]
| notable_ideas = * پروسلپيٽڪ ۽ فرضي سائلوجزم&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/346217/history-of-logic/65923/Theophrastus-of-Eresus &quot;History of Logic: Theophrastus of Eresus&quot;] in ''[[Encyclopædia Britannica Online]]''.&lt;/ref&gt;
* ''موڊس پونينس&quot; ۽ &quot;موڊس ٽولينس&quot;&lt;ref&gt;
[http://plato.stanford.edu/entries/logic-ancient/#StoSyl &quot;Ancient Logic: Forerunners of ''Modus Ponens'' and ''Modus Tollens''&quot;]. ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''.&lt;/ref&gt;
| signature        =
}}
'''ٿيوڦراسٽس''' (Theophrastus؛ يوناني: Θεόφραστος، مطلب، خدائي ترجمان؛ اندازن 371 - 287 ق.م) ھڪڙو قديم يوناني [[فلسفي]] ۽ فطرت پرست ھو. ھو [[يونان|قديم يونان]] ۾ ليسبوس ۾ ايريسوس جو رهاڪو هو، هو [[ارسطو]] جو ويجهو ساٿي ۽ جانشين هو ۽ ليسيئم (اڪيڊمي)، [[اٿينس]] ۾ [[فلسفو|فلسفي]] جي اسڪول، جو سربراه هو. ٿيوڦراسٽس فلسفي جي سڀني شعبن ۾ ڪيترائي مقالا لکيا، جيڪي ارسطو جي نظام کي سپورٽ ڪرڻ، سڌارڻ، وڌائڻ ۽ ترقي ڪرڻ لاء ڪم ڪيا. هن مختلف شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ [[اخلاقيات]]، [[مابعدالطبعيات]]، [[نباتاتيات]] ۽ [[قدرتي تاريخ]] شامل آهن. علم نباتات ۾ هنجهي مقالن، &quot;ٻوٽن ۾ تحقيق&quot; (قديم يوناني: Περὶ φυτῶν ἱστορία، رومانوي: پيري ڦائٽون هسٽوريا) ۽ &quot;ٻوٽن جا مقصد&quot; (قديم يوناني: ῶν، رومانوي: پيري ايشيون ڦائٽيڪون) لاء، گهڻو ڪري &quot;علم نباتات جو پيء&quot; سمجهيو ويندو آهي. ٿيوڦراسٽس نباتاتي سائنس جو بنياد وڌو. سندس اصل نالو ٽرٽاموس (Tyrtamos؛ قديم يوناني: Τύρταμος) هو؛ پر [[ارسطو]] هن جي فصيح انداز جي اعتراف ۾، هن کي مشهور طور تي لقب، ٿيوڦراسٽس (خدائي ترجمان) ڏنو هو.

هو ننڍي عمر ۾ اٿينس آيو ۽ شروعات ۾ [[افلاطون]] جي اسڪول ۾ پڙهيو. افلاطون جي موت کان پوء، هن پاڻ کي ارسطو سان ڳنڍيو، جيڪو پنهنجي لکڻين ۾ ٿيوفراسٽس ڏانهن ويو. جڏهن ارسطو ايٿنس مان ڀڄي ويو، تڏهن ٿيوفراسٽس ليسيئم جو سربراهه ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ancient Botany p82&quot;&gt;{{cite book|title=Ancient Botany|last1=Hardy|first1=Gavin|last2=Totelin|first2=Laurence|publisher=[[Routledge]]|year=2015|isbn=|page=8}}&lt;/ref&gt; ٿيوفراسٽس ڇٽيهه سالن تائين پيريپيٽيتڪ اسڪول جي صدارت ڪئي، جنهن دوران اسڪول تمام گهڻو ترقي ڪئي. هن کي اڪثر [[نباتات جا ڪنڊا ۽ سوئا|نباتات]] تي سندس ڪم لاءِ نباتاتيات جو پيءُ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Matthew Hall, ''Plants as Persons: A Philosophical Botany'', p. 28.&lt;/ref&gt; سندس وفات کان پوء ايٿينس جا شهري کيس هڪ عوامي جنازي سان عزت ڏني. اسڪول جي سربراه جي حيثيت سان سندس جانشين اسٽراٽو آف لمپساڪس هو. 

ٿيوفراسٽس جي دلچسپيون وسيع ھئي، جن ۾ حياتيات، طبعيات، اخلاقيات ۽ مابعدالطبعيات شامل آھن. هن جا ٻه بچيل نباتاتي ڪم، انڪوائري انٽو پلانٽس (هسٽوريا پلانٽرم) ۽ آن دي ڪازس آف پلانٽس، ريناسنس سائنس تي هڪ اهم اثر ڇڏيا آهن. اخلاقي ڪردارن تي، احساس پرستي تي ۽ پٿر تي، گڏوگڏ طبيعيات ۽ مابعدالطبعيات تي پڻ بچيل ڪم موجود آهن. فلسفي ۾ هن گرامر ۽ ٻولي جو اڀياس ڪيو ۽ منطق تي ارسطو جي ڪم ڪي جاري رکيو. هن خلا کي صرف جسمن جي ترتيب ۽ مقام، [[وقت]] کي [[حرڪت (فزڪس)|حرڪت]] جو هڪ حادثو ۽ حرڪت کي سڀني سرگرمين جو لازمي نتيجو سمجهندو هو.

==سوانح عمري==
==لکڻيون==
==فلسفو== 
==ٿيوفراسٽس جو&quot;پورٽريٽ&quot;==
==مشهور ثقافت ۾==
==ڪم==
==خارجي لنڪس==
{{Commons category}}
{{Wikiquote}}
{{Library resources box |by=yes |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Theophrastus |viaf= |lccn= |lcheading= |wikititle= }}
* [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=+at+Theophrastus Works by Theophrastus at Perseus Digital Library]
* {{Cite book |author=Theophrastus |title=Theophrastus On Stones: Introduction, Greek text, English translation, and Commentary |date=1956 |orig-year=315 BC |translator-first=John F. |translator-last=Richards |translator2-first=Earle Radcliffe |translator2-last=Caley |location=Columbus, Ohio |publisher=Ohio State University |pages=238 |hdl=1811/32541 |url=https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/handle/1811/32541/THEOPHRASTUS_CALEY.pdf?sequence=1 |ref={{harvid |Richards |Caley |1956}} |access-date=2024-10-09 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091042/https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/handle/1811/32541/THEOPHRASTUS_CALEY.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}
* {{cite book |author=Theophrastus |translator-last=Caley |translator-first=Earle Radcliffe |date=January 1956 |title=Theophrastus on stones |url=https://books.google.com/books?id=C5AGAQAAIAAJ |publisher=Ohio State University |isbn=978-0-8142-0033-9 |ref={{harvid |Caley |1956}} }}
* {{cite book |author=Theophrastus |year=1916 |title=Theophrastus: Enquiry into Plants |title-link=Historia Plantarum (Theophrastus) |volume=1 |at=Book I–V |translator-last=Hort |translator-first=A. F. |publisher=[[Loeb Classical Library]]/G.P. Putnam's Sons |location=New York |ref={{harvid |Hort |1916}} }}
* {{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Theophrastus.aspx#1|title=Theophrastus|website=[[Encyclopedia.com]]|access-date=October 1, 2016}}
* {{cite book |url=https://archive.org/details/theophrastusgree00stra |title=Theophrastus and the Greek physiological psychology before Aristotle |first=George Malcolm |last=Stratton |year=1917}}—Contains a translation of ''On the Senses'' by Theophrastus.
* {{sep entry|theophrastus|Theophrastus|Katerina Ierodiakonou}}
* {{cite web |url=http://www.ontology.co/theophrastus-eudemus-logic.htm |title=Peripatetic Logic: The Work of Eudemus of Rhodes and Theophrastus of Eresus |access-date=August 15, 2010 |archive-date=August 14, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814104409/http://www.ontology.co/theophrastus-eudemus-logic.htm |url-status=dead }}
* [https://web.archive.org/web/20140715031240/http://www.rhodes.aegean.gr/tms/Theophrastus/ Project ''Theophrastus''] {{in lang|el}}
* [http://hos.ou.edu/galleries//01Ancient/Theophrastos/ Online Galleries, University of Oklahoma Libraries] {{Webarchive|date=August 14, 2013|url=https://web.archive.org/web/20130814190542/http://hos.ou.edu/galleries//01Ancient/Theophrastos/}}
* [http://botany.edwardworthlibrary.ie/ancient-botany/theophrastus/ Theophrastus of Eresus at the Edward Worth Library, Dublin]
* [http://topostext.org/work.php?work_id=242 Theophrastus, Enquiry into Plants, Hort's English translation of 1916], as html tagged with geolocated place references, at [http://topostext.org/ ToposText]
* {{Librivox author |id=12773}}
*

{{Aristotelianism}}
{{Peripatetics}}
{{ancient anaesthesia-footer}}
{{Natural history}}
{{History of botany}}
{{History of biology}}

{{Authority control}}

[[Category:370s BC births]]
[[Category:280s BC deaths]]
[[Category:4th-century BC Greek philosophers]]
[[Category:4th-century BC philosophers]]
[[Category:3rd-century BC Greek philosophers]]
[[Category:Ancient Eresians]]
[[Category:Ancient Greek biologists]]
[[Category:Ancient Greek botanists]]
[[Category:Ancient Greek ethicists]]
[[Category:Ancient Greek logicians]]
[[Category:Ancient Greek metaphysicians]]
[[Category:Ancient Greek physicists]]
[[Category:Ancient Greek science writers]]
[[Category:Peripatetic philosophers]]
[[Category:Natural philosophers]]
[[Category:Ancient Greek grammarians]]
[[Category:Hellenistic-era philosophers in Athens]]
[[Category:Metic philosophers in Classical Athens]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فلسفي]]
[[زمرو:نباتاتيات]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:ماهر نباتات]]</text>
      <sha1>4qhab4q8it0ews9eyizmfsdy2v07u8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>روبي (سلجھائپ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82430</id>
    <revision>
      <id>401175</id>
      <parentid>401173</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T11:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>401175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8005" sha1="18vdjeygpzkw9ygoco4goq07f2ply1y" xml:space="preserve">{{Wiktionary|Rubi|روبي}}
'''[[روبي (پٿر)|روبي]]''' (Ruby) هڪ ڳاڙهي رنگ جو [[قيمتي پٿر]] آهي. 

روبي مان هيٺيون شيون به مراد ٿي سگهن ٿيون:
==جڳهيون==
* [[Ruby, Alaska]]
* [[Ruby, Arizona]]
* [[Ruby, Michigan]]
* [[Ruby, Copiah County, Mississippi]]
* [[Ruby, Leflore County, Mississippi]]
* [[Ruby, Nebraska]]
* [[Ruby, New York]]
* [[Ruby, South Carolina]]
* [[Ruby, United States Virgin Islands]]
* [[Ruby, Virginia]]
* [[Ruby, Washington]], a ghost town
* [[Ruby, Wisconsin]], a town
* [[The Ruby (space)]], Mission District, San Francisco, California
* [[Ruby Beach]], Washington
* [[Ruby Canyon]], on the Colorado-Utah border
* [[Ruby Creek (disambiguation)]], several creeks in North America
* [[Ruby Falls]], an underground waterfall within Lookout Mountain, Tennessee
* [[Ruby Mountain]], a stratovolcano in British Columbia, Canada
* [[Ruby Mountains]], a mountain range in Nevada
** [[Ruby Dome]], the highest peak of the Ruby Mountains
* [[Ruby Ridge]], Idaho, site of a violent confrontation and siege
* [[Ruby Valley]], Nevada
* [[Ruby City (disambiguation)]], several US ghost towns

==فن ۽ تفريح==
===خيالي وجود===
* {{Slink|Ruby (given name)|Fictional characters}}
* The Ruby, a coffee shop / diner in the Canadian television series ''[[Corner Gas]]'' (and its various adaptations to other media)
===فلم ۽ ٽيليويزن===
* [[Ruby (1977 film)|''Ruby'' (1977 film)]], a supernatural horror
* [[Ruby (1992 film)|''Ruby'' (1992 film)]], about Jack Ruby
* [[Ruby (actress)]] (born 1972), American pornographic actress
* [[Ruby (talk show)|''Ruby'' (talk show)]], a British late night talk show
* [[Ruby (2008 TV series)|''Ruby'' (2008 TV series)]], a Style Network program
* [[Ruby (2012 TV series)|''Ruby'' (2012 TV series)]], an Arab dramatic series
===موسيقي===
====البم====
* [[Ruby (The Killjoys album)|''Ruby'' (The Killjoys album)]], 1990
* [[Ruby (Macy Gray album)|''Ruby'' (Macy Gray album)]], 2018
* [[Ruby (Ruby album)|''Ruby'' (Ruby album)]], 1976
* [[Ruby (Sirsy album)|''Ruby'' (Sirsy album)]], 2004
* [[Ruby (Archie Roach, Ruby Hunter, Paul Grabowsky and Australian Art Orchestra album)|''Ruby'' (Archie Roach, Ruby Hunter, Paul Grabowsky and Australian Art Orchestra album)]], 2005
* [[Ruby (Jennie album)|''Ruby'' (Jennie album)]], 2025
* ''[[The Ruby]]'', an EP by April, 2018

====راڳ====
* [[Ruby (Ruby Gentry theme)|&quot;Ruby&quot; (''Ruby Gentry'' theme)]], from the 1952 film ''Ruby Gentry'', also performed by Ray Charles in 1960
* [[Ruby (Kaiser Chiefs song)|&quot;Ruby&quot; (Kaiser Chiefs song)]], 2007 single by Kaiser Chiefs, from the album ''Yours Truly, Angry Mob''
* &quot;Ruby&quot;, a song by Boyzone, from the album [[Brother (Boyzone album)|''Brother'']] (2010)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Camille, from the album ''[[Le Sac des Filles]]'' (2002)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Janis Ian, from the album ''[[Revenge (Janis Ian album)|Revenge]]'' (1995)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Kristin Hersh, from the album ''[[Sunny Border Blue]]'' (2001)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Queenadreena, from the album ''[[Djin (album)|Djin]]'' (2008)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Twenty One Pilots, from the album ''[[Regional at Best]]'' (2011)
* &quot;Ruby&quot; and ''Ruby'', a 2022 song and mixtape by [[Woozi]]
* &quot;[[Ruby, My Dear (composition)|Ruby, My Dear]]&quot;, a song by ''Thelonious Monk'', composed {{Circa|1945}}, recorded 1947
* &quot;Ruby: Sad Tear&quot; ({{Langx|ko|루비: 슬픈눈물|links=no}}), a song by Fin.K.L, from the album ''[[Blue Rain (album)|Blue Rain]]'' (1998)

====فنڪار====
* [[Ruby (British band)]], an alternative group formed in 1994
* [[Ruby &amp; the Romantics]], an American R&amp;B group
* [[Ruby Records]], a record label
* [[Ruby (American band)]], an American rock band featuring Tom Fogerty
* [[Ruby (Egyptian singer)]] (born 1981), singer and actress
* Ruby, a performer in the English hip pop quintet [[King (pop band)|King]]
* [[Ruby Frost]], New Zealand singer

===Other uses in arts and media===
* ''[[Pokémon Ruby]]'', a video game released in 2002 for Japan and 2003 internationally
** ''[[Pokémon Omega Ruby]]'', a remake of Pokémon Ruby
* [[Ruby (novel)|''Ruby'' (novel)]], a 1994 fiction book by V. C. Andrews in The Landry Family Series
* [[Vocaloid_4#Ruby|Ruby]], a vocaloid

==ڪمپيوٽنگ==
* روبي (هارڊويئر جي وضاحت واري ٻولي)
* روبي (پروگرامنگ ٻولي) 
* روبي، ويزيوئل بيسڪ (Visual Basic) جي شروعاتي تياري واري مرحلي جو نالو 
* روبي ايم آر آءِ (Ruby MRI)، روبي ٻوليءَ جي &quot;سي&quot; (C) ٻوليءَ ۾ لکيل بنيادي عملدرآمد
==آمدرفت ۽ فوج==
* [[Ruby (car)]], an inter-war French manufacturer of light cars and proprietary engines
* ''Project Ruby'', a 1946 joint Anglo-American program to test a range of [[Disney bomb#After the war|bunker-buster bombs]]
===ٻيڙيون===
*ايچ ايم ايس روبي (HMS Ruby), several vessels of the Royal Navy
*پي ايس روبي (PS Ruby), several paddle steamers
*يو ايس ايس روبي (USS Ruby), a converted yacht in service with the US Navy
*روبي (ٻيڙي), several merchant ships

==کاڌو، ٻوٽا ۽ جانور== 
==ٻيا استعمال==
* روبي (ذاتي نالو) 
* روبي (خانداني نالو) 
* روبي (تشريحي نشان)، لوگوگرافڪ لکڻي (جهڙوڪ چيني رسم الخط) لاءِ ننڍن اکرن ۾ ڏنل تلفظ جي رهنمائي  
* روبي (ٽائپوگرافي)، برطانوي انگريزيءَ ۾ &quot;ايگيٽ&quot; (agate) سائيز جي ٽائپ (اکرن جي ماپ) جو نالو
* روبي (رنگ)، اهو رنگ جيڪو ساڳئي نالي واري قيمتي پٿر جي رنگ تي ٻڌل آهي 
* روبيز (Super Fours)، عورتن جي ڪرڪيٽ ٽيم جنهن &quot;سوپر فورز&quot; مقابلي ۾ حصو ورتو 
* روبي ڪارپوريشن، &quot;ايشلي ميڊيسن&quot; (Ashley Madison) آن لائن ڊيٽنگ سروس جي بنيادي ڪمپني 
* جي. ڊبليو. روبي ميموريل اسپتال (يا روبي)، جيڪا مورگن ٽائون، ويسٽ ورجينيا ۾ واقع آهي
* روبي نالي وارن طوفانن جي فهرست
==وڌيڪ ڏسو==
'''روبي هڪ انگريزي لفظ آهي''' جنهن جي معنيٰ آهي نيلم ۽ ان جو مطلب اهو.

A '''[[ruby]]''' is a red gemstone.

'''Ruby''' may also refer to:

{{TOC right}}

==Food, plants, and animals==
{{See also|#Fictional entities}}
* [[Ruby Tuesday (restaurant)]], an American international foodservice chain
* [[Ruby chocolate]], a kind of pink/purple cacao product
* [[Ruby (mango)]], a bright red mango cultivar from south Florida
* 'Ruby Red' and 'Star Ruby', varieties of [[Grapefruit#Varieties|grapefruit]]
* Ruby leaf, a common name of ''[[Alternanthera brasiliana]]'', in family Amaranthaceae
** Little ruby, a common name of [[Alternanthera brasiliana var. villosa|''Alternanthera brasiliana'' var. ''villosa'']]
* [[Brazilian ruby]], ''Clytolaema rubricauda'', a species of hummingbird
* [[Ruby (elephant)]], 1973–1998

==Other uses==
* [[Ruby (given name)]]
* [[Ruby (surname)]]
* [[Ruby (annotation)]], small-print pronunciation guide for logographic writing
* [[Ruby (typography)]], the British English name for agate-size type
* [[Ruby (color)]], a color based on that of the gemstone
* [[Rubies (Super Fours)]], a women's cricket team that competed in the Super Fours
* [[Ruby Corp.]], the parent company of the Ashley Madison online dating service
* [[J. W. Ruby Memorial Hospital]], or Ruby, in Morgantown, West Virginia
* [[List of storms named Ruby]]

==See also==
* {{srt|dab}}
* [[Rubygate]], a sex scandal involving Silvio Berlusconi
* [[Ruby pistol]]
* [[Rubi (disambiguation)]]
* [[Rubin (disambiguation)]]
* [[Rubis (rocket)]], a rocket system
* ''[[RWBY]]'', an animated web series
*  [[Ruby Rose (disambiguation)]]

{{disambiguation}}


[[زمرو:سلجھائپ صفحا]]</text>
      <sha1>18vdjeygpzkw9ygoco4goq07f2ply1y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401176</id>
      <parentid>401175</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>401176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7342" sha1="2j7sz3lf203208l6cljvict0ko7yzpk" xml:space="preserve">{{Wiktionary|Rubi|روبي}}
'''[[روبي (پٿر)|روبي]]''' (Ruby) هڪ ڳاڙهي رنگ جو [[قيمتي پٿر]] آهي. 

روبي مان هيٺيون شيون به مراد ٿي سگهن ٿيون:
==جڳهيون==
* [[Ruby, Alaska]]
* [[Ruby, Arizona]]
* [[Ruby, Michigan]]
* [[Ruby, Copiah County, Mississippi]]
* [[Ruby, Leflore County, Mississippi]]
* [[Ruby, Nebraska]]
* [[Ruby, New York]]
* [[Ruby, South Carolina]]
* [[Ruby, United States Virgin Islands]]
* [[Ruby, Virginia]]
* [[Ruby, Washington]], a ghost town
* [[Ruby, Wisconsin]], a town
* [[The Ruby (space)]], Mission District, San Francisco, California
* [[Ruby Beach]], Washington
* [[Ruby Canyon]], on the Colorado-Utah border
* [[Ruby Creek (disambiguation)]], several creeks in North America
* [[Ruby Falls]], an underground waterfall within Lookout Mountain, Tennessee
* [[Ruby Mountain]], a stratovolcano in British Columbia, Canada
* [[Ruby Mountains]], a mountain range in Nevada
** [[Ruby Dome]], the highest peak of the Ruby Mountains
* [[Ruby Ridge]], Idaho, site of a violent confrontation and siege
* [[Ruby Valley]], Nevada
* [[Ruby City (disambiguation)]], several US ghost towns

==فن ۽ تفريح==
===خيالي وجود===
* {{Slink|Ruby (given name)|Fictional characters}}
* The Ruby, a coffee shop / diner in the Canadian television series ''[[Corner Gas]]'' (and its various adaptations to other media)
===فلم ۽ ٽيليويزن===
* [[Ruby (1977 film)|''Ruby'' (1977 film)]], a supernatural horror
* [[Ruby (1992 film)|''Ruby'' (1992 film)]], about Jack Ruby
* [[Ruby (actress)]] (born 1972), American pornographic actress
* [[Ruby (talk show)|''Ruby'' (talk show)]], a British late night talk show
* [[Ruby (2008 TV series)|''Ruby'' (2008 TV series)]], a Style Network program
* [[Ruby (2012 TV series)|''Ruby'' (2012 TV series)]], an Arab dramatic series
===موسيقي===
====البم====
* [[Ruby (The Killjoys album)|''Ruby'' (The Killjoys album)]], 1990
* [[Ruby (Macy Gray album)|''Ruby'' (Macy Gray album)]], 2018
* [[Ruby (Ruby album)|''Ruby'' (Ruby album)]], 1976
* [[Ruby (Sirsy album)|''Ruby'' (Sirsy album)]], 2004
* [[Ruby (Archie Roach, Ruby Hunter, Paul Grabowsky and Australian Art Orchestra album)|''Ruby'' (Archie Roach, Ruby Hunter, Paul Grabowsky and Australian Art Orchestra album)]], 2005
* [[Ruby (Jennie album)|''Ruby'' (Jennie album)]], 2025
* ''[[The Ruby]]'', an EP by April, 2018

====راڳ====
* [[Ruby (Ruby Gentry theme)|&quot;Ruby&quot; (''Ruby Gentry'' theme)]], from the 1952 film ''Ruby Gentry'', also performed by Ray Charles in 1960
* [[Ruby (Kaiser Chiefs song)|&quot;Ruby&quot; (Kaiser Chiefs song)]], 2007 single by Kaiser Chiefs, from the album ''Yours Truly, Angry Mob''
* &quot;Ruby&quot;, a song by Boyzone, from the album [[Brother (Boyzone album)|''Brother'']] (2010)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Camille, from the album ''[[Le Sac des Filles]]'' (2002)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Janis Ian, from the album ''[[Revenge (Janis Ian album)|Revenge]]'' (1995)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Kristin Hersh, from the album ''[[Sunny Border Blue]]'' (2001)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Queenadreena, from the album ''[[Djin (album)|Djin]]'' (2008)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Twenty One Pilots, from the album ''[[Regional at Best]]'' (2011)
* &quot;Ruby&quot; and ''Ruby'', a 2022 song and mixtape by [[Woozi]]
* &quot;[[Ruby, My Dear (composition)|Ruby, My Dear]]&quot;, a song by ''Thelonious Monk'', composed {{Circa|1945}}, recorded 1947
* &quot;Ruby: Sad Tear&quot; ({{Langx|ko|루비: 슬픈눈물|links=no}}), a song by Fin.K.L, from the album ''[[Blue Rain (album)|Blue Rain]]'' (1998)

====فنڪار====
* [[Ruby (British band)]], an alternative group formed in 1994
* [[Ruby &amp; the Romantics]], an American R&amp;B group
* [[Ruby Records]], a record label
* [[Ruby (American band)]], an American rock band featuring Tom Fogerty
* [[Ruby (Egyptian singer)]] (born 1981), singer and actress
* Ruby, a performer in the English hip pop quintet [[King (pop band)|King]]
* [[Ruby Frost]], New Zealand singer

===Other uses in arts and media===
* ''[[Pokémon Ruby]]'', a video game released in 2002 for Japan and 2003 internationally
** ''[[Pokémon Omega Ruby]]'', a remake of Pokémon Ruby
* [[Ruby (novel)|''Ruby'' (novel)]], a 1994 fiction book by V. C. Andrews in The Landry Family Series
* [[Vocaloid_4#Ruby|Ruby]], a vocaloid

==ڪمپيوٽنگ==
* روبي (هارڊويئر جي وضاحت واري ٻولي)
* روبي (پروگرامنگ ٻولي) 
* روبي، ويزيوئل بيسڪ (Visual Basic) جي شروعاتي تياري واري مرحلي جو نالو 
* روبي ايم آر آءِ (Ruby MRI)، روبي ٻوليءَ جي &quot;سي&quot; (C) ٻوليءَ ۾ لکيل بنيادي عملدرآمد
==آمدرفت ۽ فوج==
* [[Ruby (car)]], an inter-war French manufacturer of light cars and proprietary engines
* ''Project Ruby'', a 1946 joint Anglo-American program to test a range of [[Disney bomb#After the war|bunker-buster bombs]]
===ٻيڙيون===
*ايچ ايم ايس روبي (HMS Ruby), several vessels of the Royal Navy
*پي ايس روبي (PS Ruby), several paddle steamers
*يو ايس ايس روبي (USS Ruby), a converted yacht in service with the US Navy
*روبي (ٻيڙي), several merchant ships

==کاڌو، ٻوٽا ۽ جانور== 
==ٻيا استعمال==
* روبي (ذاتي نالو) 
* روبي (خانداني نالو) 
* روبي (تشريحي نشان)، لوگوگرافڪ لکڻي (جهڙوڪ چيني رسم الخط) لاءِ ننڍن اکرن ۾ ڏنل تلفظ جي رهنمائي  
* روبي (ٽائپوگرافي)، برطانوي انگريزيءَ ۾ &quot;ايگيٽ&quot; (agate) سائيز جي ٽائپ (اکرن جي ماپ) جو نالو
* روبي (رنگ)، اهو رنگ جيڪو ساڳئي نالي واري قيمتي پٿر جي رنگ تي ٻڌل آهي 
* روبيز (Super Fours)، عورتن جي ڪرڪيٽ ٽيم جنهن &quot;سوپر فورز&quot; مقابلي ۾ حصو ورتو 
* روبي ڪارپوريشن، &quot;ايشلي ميڊيسن&quot; (Ashley Madison) آن لائن ڊيٽنگ سروس جي بنيادي ڪمپني 
* جي. ڊبليو. روبي ميموريل اسپتال (يا روبي)، جيڪا مورگن ٽائون، ويسٽ ورجينيا ۾ واقع آهي
* روبي نالي وارن طوفانن جي فهرست
==وڌيڪ ڏسو==
'''روبي هڪ انگريزي لفظ آهي''' جنهن جي معنيٰ آهي نيلم ۽ ان جو مطلب اهو.

A '''[[ruby]]''' is a red gemstone.

'''Ruby''' may also refer to:

{{TOC right}}

==Other uses==
* [[Ruby (given name)]]
* [[Ruby (surname)]]
* [[Ruby (annotation)]], small-print pronunciation guide for logographic writing
* [[Ruby (typography)]], the British English name for agate-size type
* [[Ruby (color)]], a color based on that of the gemstone
* [[Rubies (Super Fours)]], a women's cricket team that competed in the Super Fours
* [[Ruby Corp.]], the parent company of the Ashley Madison online dating service
* [[J. W. Ruby Memorial Hospital]], or Ruby, in Morgantown, West Virginia
* [[List of storms named Ruby]]

==See also==
* {{srt|dab}}
* [[Rubygate]], a sex scandal involving Silvio Berlusconi
* [[Ruby pistol]]
* [[Rubi (disambiguation)]]
* [[Rubin (disambiguation)]]
* [[Rubis (rocket)]], a rocket system
* ''[[RWBY]]'', an animated web series
*  [[Ruby Rose (disambiguation)]]

{{disambiguation}}


[[زمرو:سلجھائپ صفحا]]</text>
      <sha1>2j7sz3lf203208l6cljvict0ko7yzpk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401178</id>
      <parentid>401176</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* کاڌا، ٻوٽا ۽ جانور */</comment>
      <origin>401178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7974" sha1="51czwb8lbnerle4vvjub8eora0qupka" xml:space="preserve">{{Wiktionary|Rubi|روبي}}
'''[[روبي (پٿر)|روبي]]''' (Ruby) هڪ ڳاڙهي رنگ جو [[قيمتي پٿر]] آهي. 

روبي مان هيٺيون شيون به مراد ٿي سگهن ٿيون:
==جڳهيون==
* [[Ruby, Alaska]]
* [[Ruby, Arizona]]
* [[Ruby, Michigan]]
* [[Ruby, Copiah County, Mississippi]]
* [[Ruby, Leflore County, Mississippi]]
* [[Ruby, Nebraska]]
* [[Ruby, New York]]
* [[Ruby, South Carolina]]
* [[Ruby, United States Virgin Islands]]
* [[Ruby, Virginia]]
* [[Ruby, Washington]], a ghost town
* [[Ruby, Wisconsin]], a town
* [[The Ruby (space)]], Mission District, San Francisco, California
* [[Ruby Beach]], Washington
* [[Ruby Canyon]], on the Colorado-Utah border
* [[Ruby Creek (disambiguation)]], several creeks in North America
* [[Ruby Falls]], an underground waterfall within Lookout Mountain, Tennessee
* [[Ruby Mountain]], a stratovolcano in British Columbia, Canada
* [[Ruby Mountains]], a mountain range in Nevada
** [[Ruby Dome]], the highest peak of the Ruby Mountains
* [[Ruby Ridge]], Idaho, site of a violent confrontation and siege
* [[Ruby Valley]], Nevada
* [[Ruby City (disambiguation)]], several US ghost towns

==فن ۽ تفريح==
===خيالي وجود===
* {{Slink|Ruby (given name)|Fictional characters}}
* The Ruby, a coffee shop / diner in the Canadian television series ''[[Corner Gas]]'' (and its various adaptations to other media)
===فلم ۽ ٽيليويزن===
* [[Ruby (1977 film)|''Ruby'' (1977 film)]], a supernatural horror
* [[Ruby (1992 film)|''Ruby'' (1992 film)]], about Jack Ruby
* [[Ruby (actress)]] (born 1972), American pornographic actress
* [[Ruby (talk show)|''Ruby'' (talk show)]], a British late night talk show
* [[Ruby (2008 TV series)|''Ruby'' (2008 TV series)]], a Style Network program
* [[Ruby (2012 TV series)|''Ruby'' (2012 TV series)]], an Arab dramatic series
===موسيقي===
====البم====
* [[Ruby (The Killjoys album)|''Ruby'' (The Killjoys album)]], 1990
* [[Ruby (Macy Gray album)|''Ruby'' (Macy Gray album)]], 2018
* [[Ruby (Ruby album)|''Ruby'' (Ruby album)]], 1976
* [[Ruby (Sirsy album)|''Ruby'' (Sirsy album)]], 2004
* [[Ruby (Archie Roach, Ruby Hunter, Paul Grabowsky and Australian Art Orchestra album)|''Ruby'' (Archie Roach, Ruby Hunter, Paul Grabowsky and Australian Art Orchestra album)]], 2005
* [[Ruby (Jennie album)|''Ruby'' (Jennie album)]], 2025
* ''[[The Ruby]]'', an EP by April, 2018

====راڳ====
* [[Ruby (Ruby Gentry theme)|&quot;Ruby&quot; (''Ruby Gentry'' theme)]], from the 1952 film ''Ruby Gentry'', also performed by Ray Charles in 1960
* [[Ruby (Kaiser Chiefs song)|&quot;Ruby&quot; (Kaiser Chiefs song)]], 2007 single by Kaiser Chiefs, from the album ''Yours Truly, Angry Mob''
* &quot;Ruby&quot;, a song by Boyzone, from the album [[Brother (Boyzone album)|''Brother'']] (2010)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Camille, from the album ''[[Le Sac des Filles]]'' (2002)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Janis Ian, from the album ''[[Revenge (Janis Ian album)|Revenge]]'' (1995)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Kristin Hersh, from the album ''[[Sunny Border Blue]]'' (2001)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Queenadreena, from the album ''[[Djin (album)|Djin]]'' (2008)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Twenty One Pilots, from the album ''[[Regional at Best]]'' (2011)
* &quot;Ruby&quot; and ''Ruby'', a 2022 song and mixtape by [[Woozi]]
* &quot;[[Ruby, My Dear (composition)|Ruby, My Dear]]&quot;, a song by ''Thelonious Monk'', composed {{Circa|1945}}, recorded 1947
* &quot;Ruby: Sad Tear&quot; ({{Langx|ko|루비: 슬픈눈물|links=no}}), a song by Fin.K.L, from the album ''[[Blue Rain (album)|Blue Rain]]'' (1998)

====فنڪار====
* [[Ruby (British band)]], an alternative group formed in 1994
* [[Ruby &amp; the Romantics]], an American R&amp;B group
* [[Ruby Records]], a record label
* [[Ruby (American band)]], an American rock band featuring Tom Fogerty
* [[Ruby (Egyptian singer)]] (born 1981), singer and actress
* Ruby, a performer in the English hip pop quintet [[King (pop band)|King]]
* [[Ruby Frost]], New Zealand singer

===Other uses in arts and media===
* ''[[Pokémon Ruby]]'', a video game released in 2002 for Japan and 2003 internationally
** ''[[Pokémon Omega Ruby]]'', a remake of Pokémon Ruby
* [[Ruby (novel)|''Ruby'' (novel)]], a 1994 fiction book by V. C. Andrews in The Landry Family Series
* [[Vocaloid_4#Ruby|Ruby]], a vocaloid

==ڪمپيوٽنگ==
* روبي (هارڊويئر جي وضاحت واري ٻولي)
* روبي (پروگرامنگ ٻولي) 
* روبي، ويزيوئل بيسڪ (Visual Basic) جي شروعاتي تياري واري مرحلي جو نالو 
* روبي ايم آر آءِ (Ruby MRI)، روبي ٻوليءَ جي &quot;سي&quot; (C) ٻوليءَ ۾ لکيل بنيادي عملدرآمد
==آمدرفت ۽ فوج==
* [[Ruby (car)]], an inter-war French manufacturer of light cars and proprietary engines
* ''Project Ruby'', a 1946 joint Anglo-American program to test a range of [[Disney bomb#After the war|bunker-buster bombs]]
===ٻيڙيون===
*ايچ ايم ايس روبي (HMS Ruby), several vessels of the Royal Navy
*پي ايس روبي (PS Ruby), several paddle steamers
*يو ايس ايس روبي (USS Ruby), a converted yacht in service with the US Navy
*روبي (ٻيڙي), several merchant ships

==کاڌا، ٻوٽا ۽ جانور==
{{See also|خيالي وجود}}
* [[Ruby Tuesday (restaurant)]], an American international foodservice chain
* [[Ruby chocolate]], a kind of pink/purple cacao product
* [[Ruby (mango)]], a bright red mango cultivar from south Florida
* 'Ruby Red' and 'Star Ruby', varieties of [[Grapefruit#Varieties|grapefruit]]
* Ruby leaf, a common name of ''[[Alternanthera brasiliana]]'', in family Amaranthaceae
** Little ruby, a common name of [[Alternanthera brasiliana var. villosa|''Alternanthera brasiliana'' var. ''villosa'']]
* [[Brazilian ruby]], ''Clytolaema rubricauda'', a species of hummingbird
* [[Ruby (elephant)]], 1973–1998

==ٻيا استعمال==
* روبي (ذاتي نالو) 
* روبي (خانداني نالو) 
* روبي (تشريحي نشان)، لوگوگرافڪ لکڻي (جهڙوڪ چيني رسم الخط) لاءِ ننڍن اکرن ۾ ڏنل تلفظ جي رهنمائي  
* روبي (ٽائپوگرافي)، برطانوي انگريزيءَ ۾ &quot;ايگيٽ&quot; (agate) سائيز جي ٽائپ (اکرن جي ماپ) جو نالو
* روبي (رنگ)، اهو رنگ جيڪو ساڳئي نالي واري قيمتي پٿر جي رنگ تي ٻڌل آهي 
* روبيز (Super Fours)، عورتن جي ڪرڪيٽ ٽيم جنهن &quot;سوپر فورز&quot; مقابلي ۾ حصو ورتو 
* روبي ڪارپوريشن، &quot;ايشلي ميڊيسن&quot; (Ashley Madison) آن لائن ڊيٽنگ سروس جي بنيادي ڪمپني 
* جي. ڊبليو. روبي ميموريل اسپتال (يا روبي)، جيڪا مورگن ٽائون، ويسٽ ورجينيا ۾ واقع آهي
* روبي نالي وارن طوفانن جي فهرست
==وڌيڪ ڏسو==
'''روبي هڪ انگريزي لفظ آهي''' جنهن جي معنيٰ آهي نيلم ۽ ان جو مطلب اهو.

A '''[[ruby]]''' is a red gemstone.

'''Ruby''' may also refer to:

{{TOC right}}

==Other uses==
* [[Ruby (given name)]]
* [[Ruby (surname)]]
* [[Ruby (annotation)]], small-print pronunciation guide for logographic writing
* [[Ruby (typography)]], the British English name for agate-size type
* [[Ruby (color)]], a color based on that of the gemstone
* [[Rubies (Super Fours)]], a women's cricket team that competed in the Super Fours
* [[Ruby Corp.]], the parent company of the Ashley Madison online dating service
* [[J. W. Ruby Memorial Hospital]], or Ruby, in Morgantown, West Virginia
* [[List of storms named Ruby]]

==See also==
* {{srt|dab}}
* [[Rubygate]], a sex scandal involving Silvio Berlusconi
* [[Ruby pistol]]
* [[Rubi (disambiguation)]]
* [[Rubin (disambiguation)]]
* [[Rubis (rocket)]], a rocket system
* ''[[RWBY]]'', an animated web series
*  [[Ruby Rose (disambiguation)]]

{{disambiguation}}


[[زمرو:سلجھائپ صفحا]]</text>
      <sha1>51czwb8lbnerle4vvjub8eora0qupka</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401179</id>
      <parentid>401178</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:01:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>401179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7433" sha1="oso1mzlbjfn1lims0d5ftxvybsyaphl" xml:space="preserve">{{Wiktionary|Rubi|روبي}}
'''[[روبي (پٿر)|روبي]]''' (Ruby) هڪ ڳاڙهي رنگ جو [[قيمتي پٿر]] آهي. 

روبي مان هيٺيون شيون به مراد ٿي سگهن ٿيون:
==جڳهيون==
* [[Ruby, Alaska]]
* [[Ruby, Arizona]]
* [[Ruby, Michigan]]
* [[Ruby, Copiah County, Mississippi]]
* [[Ruby, Leflore County, Mississippi]]
* [[Ruby, Nebraska]]
* [[Ruby, New York]]
* [[Ruby, South Carolina]]
* [[Ruby, United States Virgin Islands]]
* [[Ruby, Virginia]]
* [[Ruby, Washington]], a ghost town
* [[Ruby, Wisconsin]], a town
* [[The Ruby (space)]], Mission District, San Francisco, California
* [[Ruby Beach]], Washington
* [[Ruby Canyon]], on the Colorado-Utah border
* [[Ruby Creek (disambiguation)]], several creeks in North America
* [[Ruby Falls]], an underground waterfall within Lookout Mountain, Tennessee
* [[Ruby Mountain]], a stratovolcano in British Columbia, Canada
* [[Ruby Mountains]], a mountain range in Nevada
** [[Ruby Dome]], the highest peak of the Ruby Mountains
* [[Ruby Ridge]], Idaho, site of a violent confrontation and siege
* [[Ruby Valley]], Nevada
* [[Ruby City (disambiguation)]], several US ghost towns

==فن ۽ تفريح==
===خيالي وجود===
* {{Slink|Ruby (given name)|Fictional characters}}
* The Ruby, a coffee shop / diner in the Canadian television series ''[[Corner Gas]]'' (and its various adaptations to other media)
===فلم ۽ ٽيليويزن===
* [[Ruby (1977 film)|''Ruby'' (1977 film)]], a supernatural horror
* [[Ruby (1992 film)|''Ruby'' (1992 film)]], about Jack Ruby
* [[Ruby (actress)]] (born 1972), American pornographic actress
* [[Ruby (talk show)|''Ruby'' (talk show)]], a British late night talk show
* [[Ruby (2008 TV series)|''Ruby'' (2008 TV series)]], a Style Network program
* [[Ruby (2012 TV series)|''Ruby'' (2012 TV series)]], an Arab dramatic series
===موسيقي===
====البم====
* [[Ruby (The Killjoys album)|''Ruby'' (The Killjoys album)]], 1990
* [[Ruby (Macy Gray album)|''Ruby'' (Macy Gray album)]], 2018
* [[Ruby (Ruby album)|''Ruby'' (Ruby album)]], 1976
* [[Ruby (Sirsy album)|''Ruby'' (Sirsy album)]], 2004
* [[Ruby (Archie Roach, Ruby Hunter, Paul Grabowsky and Australian Art Orchestra album)|''Ruby'' (Archie Roach, Ruby Hunter, Paul Grabowsky and Australian Art Orchestra album)]], 2005
* [[Ruby (Jennie album)|''Ruby'' (Jennie album)]], 2025
* ''[[The Ruby]]'', an EP by April, 2018

====راڳ====
* [[Ruby (Ruby Gentry theme)|&quot;Ruby&quot; (''Ruby Gentry'' theme)]], from the 1952 film ''Ruby Gentry'', also performed by Ray Charles in 1960
* [[Ruby (Kaiser Chiefs song)|&quot;Ruby&quot; (Kaiser Chiefs song)]], 2007 single by Kaiser Chiefs, from the album ''Yours Truly, Angry Mob''
* &quot;Ruby&quot;, a song by Boyzone, from the album [[Brother (Boyzone album)|''Brother'']] (2010)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Camille, from the album ''[[Le Sac des Filles]]'' (2002)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Janis Ian, from the album ''[[Revenge (Janis Ian album)|Revenge]]'' (1995)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Kristin Hersh, from the album ''[[Sunny Border Blue]]'' (2001)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Queenadreena, from the album ''[[Djin (album)|Djin]]'' (2008)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Twenty One Pilots, from the album ''[[Regional at Best]]'' (2011)
* &quot;Ruby&quot; and ''Ruby'', a 2022 song and mixtape by [[Woozi]]
* &quot;[[Ruby, My Dear (composition)|Ruby, My Dear]]&quot;, a song by ''Thelonious Monk'', composed {{Circa|1945}}, recorded 1947
* &quot;Ruby: Sad Tear&quot; ({{Langx|ko|루비: 슬픈눈물|links=no}}), a song by Fin.K.L, from the album ''[[Blue Rain (album)|Blue Rain]]'' (1998)

====فنڪار====
* [[Ruby (British band)]], an alternative group formed in 1994
* [[Ruby &amp; the Romantics]], an American R&amp;B group
* [[Ruby Records]], a record label
* [[Ruby (American band)]], an American rock band featuring Tom Fogerty
* [[Ruby (Egyptian singer)]] (born 1981), singer and actress
* Ruby, a performer in the English hip pop quintet [[King (pop band)|King]]
* [[Ruby Frost]], New Zealand singer

===Other uses in arts and media===
* ''[[Pokémon Ruby]]'', a video game released in 2002 for Japan and 2003 internationally
** ''[[Pokémon Omega Ruby]]'', a remake of Pokémon Ruby
* [[Ruby (novel)|''Ruby'' (novel)]], a 1994 fiction book by V. C. Andrews in The Landry Family Series
* [[Vocaloid_4#Ruby|Ruby]], a vocaloid

==ڪمپيوٽنگ==
* روبي (هارڊويئر جي وضاحت واري ٻولي)
* روبي (پروگرامنگ ٻولي) 
* روبي، ويزيوئل بيسڪ (Visual Basic) جي شروعاتي تياري واري مرحلي جو نالو 
* روبي ايم آر آءِ (Ruby MRI)، روبي ٻوليءَ جي &quot;سي&quot; (C) ٻوليءَ ۾ لکيل بنيادي عملدرآمد
==آمدرفت ۽ فوج==
* [[Ruby (car)]], an inter-war French manufacturer of light cars and proprietary engines
* ''Project Ruby'', a 1946 joint Anglo-American program to test a range of [[Disney bomb#After the war|bunker-buster bombs]]
===ٻيڙيون===
*ايچ ايم ايس روبي (HMS Ruby), several vessels of the Royal Navy
*پي ايس روبي (PS Ruby), several paddle steamers
*يو ايس ايس روبي (USS Ruby), a converted yacht in service with the US Navy
*روبي (ٻيڙي), several merchant ships

==کاڌا، ٻوٽا ۽ جانور==
{{See also|خيالي وجود}}
* [[Ruby Tuesday (restaurant)]], an American international foodservice chain
* [[Ruby chocolate]], a kind of pink/purple cacao product
* [[Ruby (mango)]], a bright red mango cultivar from south Florida
* 'Ruby Red' and 'Star Ruby', varieties of [[Grapefruit#Varieties|grapefruit]]
* Ruby leaf, a common name of ''[[Alternanthera brasiliana]]'', in family Amaranthaceae
** Little ruby, a common name of [[Alternanthera brasiliana var. villosa|''Alternanthera brasiliana'' var. ''villosa'']]
* [[Brazilian ruby]], ''Clytolaema rubricauda'', a species of hummingbird
* [[Ruby (elephant)]], 1973–1998

==ٻيا استعمال==
* روبي (ذاتي نالو) 
* روبي (خانداني نالو) 
* روبي (تشريحي نشان)، لوگوگرافڪ لکڻي (جهڙوڪ چيني رسم الخط) لاءِ ننڍن اکرن ۾ ڏنل تلفظ جي رهنمائي  
* روبي (ٽائپوگرافي)، برطانوي انگريزيءَ ۾ &quot;ايگيٽ&quot; (agate) سائيز جي ٽائپ (اکرن جي ماپ) جو نالو
* روبي (رنگ)، اهو رنگ جيڪو ساڳئي نالي واري قيمتي پٿر جي رنگ تي ٻڌل آهي 
* روبيز (Super Fours)، عورتن جي ڪرڪيٽ ٽيم جنهن &quot;سوپر فورز&quot; مقابلي ۾ حصو ورتو 
* روبي ڪارپوريشن، &quot;ايشلي ميڊيسن&quot; (Ashley Madison) آن لائن ڊيٽنگ سروس جي بنيادي ڪمپني 
* جي. ڊبليو. روبي ميموريل اسپتال (يا روبي)، جيڪا مورگن ٽائون، ويسٽ ورجينيا ۾ واقع آهي
* روبي نالي وارن طوفانن جي فهرست
==وڌيڪ ڏسو==
'''روبي هڪ انگريزي لفظ آهي''' جنهن جي معنيٰ آهي نيلم ۽ ان جو مطلب اهو.

A '''[[ruby]]''' is a red gemstone.

'''Ruby''' may also refer to:

{{TOC right}}

==See also==
* {{srt|dab}}
* [[Rubygate]], a sex scandal involving Silvio Berlusconi
* [[Ruby pistol]]
* [[Rubi (disambiguation)]]
* [[Rubin (disambiguation)]]
* [[Rubis (rocket)]], a rocket system
* ''[[RWBY]]'', an animated web series
*  [[Ruby Rose (disambiguation)]]

{{disambiguation}}


[[زمرو:سلجھائپ صفحا]]</text>
      <sha1>oso1mzlbjfn1lims0d5ftxvybsyaphl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401181</id>
      <parentid>401179</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>401181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7439" sha1="mt0gk9rsohd9duomda69bp395rabn20" xml:space="preserve">{{Wiktionary|Rubi|روبي}}
'''[[روبي (پٿر)|روبي]]''' (Ruby) هڪ ڳاڙهي رنگ جو [[قيمتي پٿر]] آهي. 

روبي مان هيٺيون شيون به مراد ٿي سگهن ٿيون:
==جڳهيون==
* [[Ruby, Alaska]]
* [[Ruby, Arizona]]
* [[Ruby, Michigan]]
* [[Ruby, Copiah County, Mississippi]]
* [[Ruby, Leflore County, Mississippi]]
* [[Ruby, Nebraska]]
* [[Ruby, New York]]
* [[Ruby, South Carolina]]
* [[Ruby, United States Virgin Islands]]
* [[Ruby, Virginia]]
* [[Ruby, Washington]], a ghost town
* [[Ruby, Wisconsin]], a town
* [[The Ruby (space)]], Mission District, San Francisco, California
* [[Ruby Beach]], Washington
* [[Ruby Canyon]], on the Colorado-Utah border
* [[Ruby Creek (disambiguation)]], several creeks in North America
* [[Ruby Falls]], an underground waterfall within Lookout Mountain, Tennessee
* [[Ruby Mountain]], a stratovolcano in British Columbia, Canada
* [[Ruby Mountains]], a mountain range in Nevada
** [[Ruby Dome]], the highest peak of the Ruby Mountains
* [[Ruby Ridge]], Idaho, site of a violent confrontation and siege
* [[Ruby Valley]], Nevada
* [[Ruby City (disambiguation)]], several US ghost towns

==فن ۽ تفريح==
===خيالي وجود===
* {{Slink|Ruby (given name)|Fictional characters}}
* The Ruby, a coffee shop / diner in the Canadian television series ''[[Corner Gas]]'' (and its various adaptations to other media)
===فلم ۽ ٽيليويزن===
* [[Ruby (1977 film)|''Ruby'' (1977 film)]], a supernatural horror
* [[Ruby (1992 film)|''Ruby'' (1992 film)]], about Jack Ruby
* [[Ruby (actress)]] (born 1972), American pornographic actress
* [[Ruby (talk show)|''Ruby'' (talk show)]], a British late night talk show
* [[Ruby (2008 TV series)|''Ruby'' (2008 TV series)]], a Style Network program
* [[Ruby (2012 TV series)|''Ruby'' (2012 TV series)]], an Arab dramatic series
===موسيقي===
====البم====
* [[Ruby (The Killjoys album)|''Ruby'' (The Killjoys album)]], 1990
* [[Ruby (Macy Gray album)|''Ruby'' (Macy Gray album)]], 2018
* [[Ruby (Ruby album)|''Ruby'' (Ruby album)]], 1976
* [[Ruby (Sirsy album)|''Ruby'' (Sirsy album)]], 2004
* [[Ruby (Archie Roach, Ruby Hunter, Paul Grabowsky and Australian Art Orchestra album)|''Ruby'' (Archie Roach, Ruby Hunter, Paul Grabowsky and Australian Art Orchestra album)]], 2005
* [[Ruby (Jennie album)|''Ruby'' (Jennie album)]], 2025
* ''[[The Ruby]]'', an EP by April, 2018

====راڳ====
* [[Ruby (Ruby Gentry theme)|&quot;Ruby&quot; (''Ruby Gentry'' theme)]], from the 1952 film ''Ruby Gentry'', also performed by Ray Charles in 1960
* [[Ruby (Kaiser Chiefs song)|&quot;Ruby&quot; (Kaiser Chiefs song)]], 2007 single by Kaiser Chiefs, from the album ''Yours Truly, Angry Mob''
* &quot;Ruby&quot;, a song by Boyzone, from the album [[Brother (Boyzone album)|''Brother'']] (2010)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Camille, from the album ''[[Le Sac des Filles]]'' (2002)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Janis Ian, from the album ''[[Revenge (Janis Ian album)|Revenge]]'' (1995)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Kristin Hersh, from the album ''[[Sunny Border Blue]]'' (2001)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Queenadreena, from the album ''[[Djin (album)|Djin]]'' (2008)
* &quot;Ruby&quot;, a song by Twenty One Pilots, from the album ''[[Regional at Best]]'' (2011)
* &quot;Ruby&quot; and ''Ruby'', a 2022 song and mixtape by [[Woozi]]
* &quot;[[Ruby, My Dear (composition)|Ruby, My Dear]]&quot;, a song by ''Thelonious Monk'', composed {{Circa|1945}}, recorded 1947
* &quot;Ruby: Sad Tear&quot; ({{Langx|ko|루비: 슬픈눈물|links=no}}), a song by Fin.K.L, from the album ''[[Blue Rain (album)|Blue Rain]]'' (1998)

====فنڪار====
* [[Ruby (British band)]], an alternative group formed in 1994
* [[Ruby &amp; the Romantics]], an American R&amp;B group
* [[Ruby Records]], a record label
* [[Ruby (American band)]], an American rock band featuring Tom Fogerty
* [[Ruby (Egyptian singer)]] (born 1981), singer and actress
* Ruby, a performer in the English hip pop quintet [[King (pop band)|King]]
* [[Ruby Frost]], New Zealand singer

===Other uses in arts and media===
* ''[[Pokémon Ruby]]'', a video game released in 2002 for Japan and 2003 internationally
** ''[[Pokémon Omega Ruby]]'', a remake of Pokémon Ruby
* [[Ruby (novel)|''Ruby'' (novel)]], a 1994 fiction book by V. C. Andrews in The Landry Family Series
* [[Vocaloid_4#Ruby|Ruby]], a vocaloid

==ڪمپيوٽنگ==
* روبي (هارڊويئر جي وضاحت واري ٻولي)
* روبي (پروگرامنگ ٻولي) 
* روبي، ويزيوئل بيسڪ (Visual Basic) جي شروعاتي تياري واري مرحلي جو نالو 
* روبي ايم آر آءِ (Ruby MRI)، روبي ٻوليءَ جي &quot;سي&quot; (C) ٻوليءَ ۾ لکيل بنيادي عملدرآمد
==آمدرفت ۽ فوج==
* [[Ruby (car)]], an inter-war French manufacturer of light cars and proprietary engines
* ''Project Ruby'', a 1946 joint Anglo-American program to test a range of [[Disney bomb#After the war|bunker-buster bombs]]
===ٻيڙيون===
*ايچ ايم ايس روبي (HMS Ruby), several vessels of the Royal Navy
*پي ايس روبي (PS Ruby), several paddle steamers
*يو ايس ايس روبي (USS Ruby), a converted yacht in service with the US Navy
*روبي (ٻيڙي), several merchant ships

==کاڌا، ٻوٽا ۽ جانور==
{{See also|خيالي وجود}}
* [[Ruby Tuesday (restaurant)]], an American international foodservice chain
* [[Ruby chocolate]], a kind of pink/purple cacao product
* [[Ruby (mango)]], a bright red mango cultivar from south Florida
* 'Ruby Red' and 'Star Ruby', varieties of [[Grapefruit#Varieties|grapefruit]]
* Ruby leaf, a common name of ''[[Alternanthera brasiliana]]'', in family Amaranthaceae
** Little ruby, a common name of [[Alternanthera brasiliana var. villosa|''Alternanthera brasiliana'' var. ''villosa'']]
* [[Brazilian ruby]], ''Clytolaema rubricauda'', a species of hummingbird
* [[Ruby (elephant)]], 1973–1998

==ٻيا استعمال==
* روبي (ذاتي نالو) 
* روبي (خانداني نالو) 
* روبي (تشريحي نشان)، لوگوگرافڪ لکڻي (جهڙوڪ چيني رسم الخط) لاءِ ننڍن اکرن ۾ ڏنل تلفظ جي رهنمائي  
* روبي (ٽائپوگرافي)، برطانوي انگريزيءَ ۾ &quot;ايگيٽ&quot; (agate) سائيز جي ٽائپ (اکرن جي ماپ) جو نالو
* روبي (رنگ)، اهو رنگ جيڪو ساڳئي نالي واري قيمتي پٿر جي رنگ تي ٻڌل آهي 
* روبيز (Super Fours)، عورتن جي ڪرڪيٽ ٽيم جنهن &quot;سوپر فورز&quot; مقابلي ۾ حصو ورتو 
* روبي ڪارپوريشن، &quot;ايشلي ميڊيسن&quot; (Ashley Madison) آن لائن ڊيٽنگ سروس جي بنيادي ڪمپني 
* جي. ڊبليو. روبي ميموريل اسپتال (يا روبي)، جيڪا مورگن ٽائون، ويسٽ ورجينيا ۾ واقع آهي
* روبي نالي وارن طوفانن جي فهرست
==وڌيڪ ڏسو==
'''روبي هڪ انگريزي لفظ آهي''' جنهن جي معنيٰ آهي نيلم ۽ ان جو مطلب اهو.

A '''[[ruby]]''' is a red gemstone.

'''Ruby''' may also refer to:

{{TOC right}}

* [[روبي گيٽ]]، a sex scandal involving Silvio Berlusconi
* [[روبي پستول]]
* [[روبينه (سلجھائپ)]]
* [[رابن (سلجھائپ)]]
* [[روبيز (راڪٽ)]]، a rocket system
* ''[[RWBY]]'', an animated web series
*  [[Ruby Rose (disambiguation)]]

{{disambiguation}}
[[زمرو:سلجھائپ صفحا]]</text>
      <sha1>mt0gk9rsohd9duomda69bp395rabn20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2025ع ۾ فوتگيون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88043</id>
    <revision>
      <id>401228</id>
      <parentid>346633</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T13:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[2025ع ۾ موت]] کي [[2025ع ۾ فوتگيون]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>346633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401230</id>
      <parentid>401228</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T13:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:2025ع جون فوتگيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>401230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="0dbi9fyx9pb50udyl49v7itbtel5jsl" xml:space="preserve">[[زمرو:2025ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>0dbi9fyx9pb50udyl49v7itbtel5jsl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:قيمتي پٿرن جو اڀياس</title>
    <ns>14</ns>
    <id>88516</id>
    <revision>
      <id>401218</id>
      <parentid>376044</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="bmnchymj6zil8m6dgjvaa33dci99c5p" xml:space="preserve">[[زمرو:قيمتي پٿر]]
[[زمرو:فن بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>bmnchymj6zil8m6dgjvaa33dci99c5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پينگوئن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88759</id>
    <revision>
      <id>401341</id>
      <parentid>386831</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T07:01:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18092" sha1="gzi3j0huu7z3jgri2wmn8qy12xge9s8" xml:space="preserve">{{short description|Family of aquatic flightless birds}}
{{Infobox settlement
| name = پينگوئن&lt;br&gt;Penguins
| official_name = فاسل رينج: Late [[Danian]]-[[Holocene|Recent]], &lt;small&gt;Possible [[Cretaceous]] origin according to molecular data&lt;ref name=tambussi&gt;{{cite journal|first1=C.|last1=Tambussi|first2=C. A.|last2=Hospitaleche|year=2007|url=http://www.scielo.org.ar/pdf/raga/v62n4/v62n4a12.pdf|title=Antarctic birds (Neornithes) during the Cretaceous–Eocene time|journal=Revista de la Asociación Geológica|volume=62|issue=4|pages=604–617|access-date=March 21, 2021|archive-date=April 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210402124554/http://www.scielo.org.ar/pdf/raga/v62n4/v62n4a12.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Hackett|first1=S. J.|first2=R. T.|last2=Kimball|first3=S.|last3=Reddy|first4=R. C. K.|last4=Bowie|first5=E. L.|last5=Braun|first6=M. J.|last6=Braun|year=2008|title=A Phylogenomic Study of Birds Reveals Their Evolutionary History|journal=Science|volume=320|issue=5884|pages=1763–1768|doi=10.1126/science.1157704|pmid=18583609|bibcode=2008Sci...320.1763H|s2cid=6472805}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ksepka&quot;/&gt;&lt;/small&gt;
| settlement_type = فاسل رينج: Late [[Danian]]-[[Holocene|Recent]], &lt;small&gt;Possible [[Cretaceous]] origin according to molecular data&lt;ref name=tambussi/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Hackett|first1=S. J.|first2=R. T.|last2=Kimball|first3=S.|last3=Reddy|first4=R. C. K.|last4=Bowie|first5=E. L.|last5=Braun|first6=M. J.|last6=Braun|year=2008|title=A Phylogenomic Study of Birds Reveals Their Evolutionary History|journal=Science|volume=320|issue=5884|pages=1763–1768|doi=10.1126/science.1157704|pmid=18583609|bibcode=2008Sci...320.1763H|s2cid=6472805}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ksepka&quot;/&gt;&lt;/small&gt;
| image_skyline = {{Multiple image
| perrow            = 2/2
| total_width       = 275
| caption_align = center
|image1= Aptenodytes forsteri -Snow Hill Island, Antarctica -adults and juvenile-8.jpg
|caption1 = شهنشاهه پينگوئن 
|image2 = South Shetland-2016-Deception Island–Chinstrap penguin (Pygoscelis antarctica) 04.jpg
|caption2 = چن-ٽريپ پينگوئن 
|image3 = Snares Penguin (Eudyptes robustus) -group.jpg
|caption3 = اسنئرز پينگوئن 
|image4 = African penguin side profile.jpg
|caption4 = آفريڪي پينگوئن 
| border            = infobox
}}
| imagesize = 300px
| image_caption = A
| image_map = Penguin range.png
| mapsize = 250px
| map_caption = پينگوئن جي نسل جي افزائش جي حد، سڀني آبي قسمن ۽ ڪجهه ٻئي قسمن ۾ موسمي لڏپلاڻ جون حدون وسيع آهن.
| subdivision_type1 = اٿارٽي
| subdivision_type2 = پيرنٽ اٿارٽي
| subdivision_type3 = ذيلي ورهاستون
| subdivision_type4 = ذيلي ورهاست جو درجو
| subdivision_type5 = ٽيڪسون
| subdivision_name1 = [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1831
| subdivision_name2 = [[Richard Bowdler Sharpe|Sharpe]], 1891
| subdivision_name4 = Modern [[genus|genera]]
| subdivision_name3 = *''[[Aptenodytes]]'' &lt;small&gt;[[John Frederick Miller|Miller, J. F.]] 1778&lt;/small&gt;
*''[[Eudyptes]]'' &lt;small&gt;[[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]] 1816&lt;/small&gt;
*''[[Eudyptula]]'' &lt;small&gt;[[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]] 1856&lt;/small&gt;
*''[[Megadyptes]]'' &lt;small&gt;[[Alphonse Milne-Edwards|Milne-Edwards]] 1880&lt;/small&gt;
*''[[Pygoscelis]]'' &lt;small&gt;[[Johann Georg Wagler|Wagler]] 1832&lt;/small&gt;
*''[[Spheniscus]]'' &lt;small&gt;[[Mathurin Jacques Brisson|Brisson]] 1760&lt;/small&gt;
For fossil taxa, see the [[List of penguins#Fossil species|list of penguins (fossil species)]]
| subdivision_name5 = Spheniscidae
}}
[[File: Penguin.svg|100px|thumb|پينگوئن]]
'''پينگوئن''' (Penguin) نيم آبي، سامونڊي پکين جو هڪ گروپ آهي، جيڪا اڏامي نٿا سگهجن.
لڳ ڀڳ سڀني نوعون ڏاکڻي اڌ گول ۾ [[انٽارڪٽيڪا]] جي مٿيان واري علائقي ۾ ملڻ ٿيون، صرف هڪ نوع، گالاپاگوس پينگوئن، برابري ڦاڪ تي ۽ ٿورو اتر ۾ رهي ٿي. پينگوئن دنيا جي ڏاکڻي طرف ۾ تمام ٿڌن علائقن جو جانور آھي. پينگوئن جسامت ۾ تقريباً ڏيڍ فٽ جيترو ٿئي ٿو. ان جو جسم پٺي واري پاسي ڏانھن ڪارو ۽ پيٽ واري پاسي ڏانھن اڇو ٿئي ٿو. اها سمنڊ جي پاڻي ۾ زندگي لاءِ تمام گهڻي موافقت رکي ٿي. گهڻا پينگوئن ڪرل، مڇي، اسڪوڊ ۽ سامونڊي زندگي جي ٻين شڪلن تي کارائيندا آهن. جيڪي اهي پنهنجي چونچ سان پڪڙيندا آهن ۽ ترڻ دوران سڄو نگلي ويندا آهن. هڪ پينگوئن وٽ هڪ ڪانٽي واري جڀ ۽ ڦِرندڙ شڪار کي پڪڙڻ لاءِ طاقتور جبڙا هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://seaworld.org/animals/all-about/penguin/diet-and-eating-habits/|title=Diet and Eating Habits|website=Sea World Parks and Entertainment|archive-url=https://web.archive.org/web/20240710195609/https://seaworld.org/animals/all-about/penguin/diet-and-eating-habits/|archive-date=July 10, 2024|access-date=July 19, 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

اهي پنهنجي زندگي جو اڌ حصو خشڪي تي گذاريندا آهن ۽ ٻيو اڌ سمنڊ ۾ گزاريندا آهن. سڀ کان وڏي جسم واري نوع شهنشاهه پينگوئن (&lt;small&gt;Aptenodytes forsteri&lt;/small&gt;) آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://seaworld.org/animals/all-about/penguin/diet-and-eating-habits/|title=Diet and Eating Habits|website=Sea World Parks and Entertainment|archive-url=https://web.archive.org/web/20240710195609/https://seaworld.org/animals/all-about/penguin/diet-and-eating-habits/|archive-date=July 10, 2024|access-date=July 19, 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جن جي  بالغن جو قد سراسري طور تي لڳ ڀڳ 1.1 ميٽر (3 فوٽ 7 انچ) ۽ وزن 35 ڪلوگرام (77 پائونڊ) هوندو آهي. پينگوئن جي سڀ کان ننڍي نوع ننڍي نيري پينگوئن (&lt;small&gt;Eudyptula&lt;/small&gt; &lt;small&gt;minor&lt;/small&gt;) آهي،&lt;ref name=&quot;pengsent2&quot;&gt;{{cite web|url=http://mesh.biology.washington.edu/penguinProject/Little|title=Little Penguin – Penguin Project|last=Grabski|first=Valerie|year=2009|publisher=Penguin Sentinels/University of Washington|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216162812/http://mesh.biology.washington.edu/penguinProject/Little|archive-date=December 16, 2011|access-date=September 24, 2022}}&lt;/ref&gt; جن کي پري پينگوئن به چيو ويندو آهي، اها 30 کان 33 سينٽي ميٽر (12-13 انچ) ڊگها ۽ 1.2 کان 1.3 ڪلوگرام (2.6 کان 2.9 پائونڊ) تائين وزني هوندو آهي. اڄڪلهه وڏا پينگوئن عام طور تي ٿڌي علائقن ۾ رهن ٿا ۽ ننڍا پينگوئن معتدل يا ٽراپڪ آبهوا وارن علائقن ۾ رهن ٿا. ڪجهه ماقبل تاريخ جا پينگوئن جون نوعون تمام وڏيون هيون، يعني لڳ ڀڳ هڪ بالغ انسان جيتري ڊگهي ۽ ڳري.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://seaworld.org/animals/all-about/penguin/diet-and-eating-habits/|title=Diet and Eating Habits|website=Sea World Parks and Entertainment|archive-url=https://web.archive.org/web/20240710195609/https://seaworld.org/animals/all-about/penguin/diet-and-eating-habits/|archive-date=July 10, 2024|access-date=July 19, 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

آخري يوسين دور (3 ڪروڙ 50 لک سال اڳ) جي دوران،  انٽارڪٽيڪا جي مٿان، برابري ڦاڪ کان 2,000 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ هڪ علائقي ۾ (هڪ موسم جيڪو اڄ کان يقيني طور تي گرم هو) پينگوئن جي نوعن جو هڪ وڏو تنوع هو ۽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ وڏي نسل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Caballero|first1=Rodrigo|last2=Huber|first2=Matthew|date=August 27, 2013|title=State-dependent climate sensitivity in past warm climates and its implications for future climate projections|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=110|issue=35|pages=14162–14167|bibcode=2013PNAS..11014162C|doi=10.1073/pnas.1303365110|issn=0027-8424|pmc=3761583|pmid=23918397|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

==تفصيل==
{{short description|Family of aquatic flightless birds}}
{{Automatic taxobox
| name = پينگوئن&lt;br&gt;Penguins
| fossil_range = Late [[Danian]]-[[Holocene|Recent]], &lt;small&gt;Possible [[Cretaceous]] origin according to molecular data&lt;ref name=tambussi&gt;{{cite journal|first1=C.|last1=Tambussi|first2=C. A.|last2=Hospitaleche|year=2007|url=http://www.scielo.org.ar/pdf/raga/v62n4/v62n4a12.pdf|title=Antarctic birds (Neornithes) during the Cretaceous–Eocene time|journal=Revista de la Asociación Geológica|volume=62|issue=4|pages=604–617|access-date=March 21, 2021|archive-date=April 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210402124554/http://www.scielo.org.ar/pdf/raga/v62n4/v62n4a12.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Hackett|first1=S. J.|first2=R. T.|last2=Kimball|first3=S.|last3=Reddy|first4=R. C. K.|last4=Bowie|first5=E. L.|last5=Braun|first6=M. J.|last6=Braun|year=2008|title=A Phylogenomic Study of Birds Reveals Their Evolutionary History|journal=Science|volume=320|issue=5884|pages=1763–1768|doi=10.1126/science.1157704|pmid=18583609|bibcode=2008Sci...320.1763H|s2cid=6472805}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ksepka&quot;/&gt;&lt;/small&gt;
|image={{Multiple image
| perrow            = 2/2
| total_width       = 275
| caption_align = center
|image1= Aptenodytes forsteri -Snow Hill Island, Antarctica -adults and juvenile-8.jpg
|caption1 = شهنشاهه پينگوئن 
|image2 = South Shetland-2016-Deception Island–Chinstrap penguin (Pygoscelis antarctica) 04.jpg
|caption2 = چن-ٽريپ پينگوئن 
|image3 = Snares Penguin (Eudyptes robustus) -group.jpg
|caption3 = اسنئرز پينگوئن 
|image4 = African penguin side profile.jpg
|caption4 = آفريڪي پينگوئن 
| border            = infobox
}}
| display_parents = 2
| parent_authority = [[Richard Bowdler Sharpe|Sharpe]], 1891
| taxon = Spheniscidae
| authority = [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1831
| range_map = Penguin range.png
| range_map_caption = پينگوئن جي نسل جي افزائش جي حد، سڀني آبي قسمن ۽ ڪجهه ٻئي قسمن ۾ موسمي لڏپلاڻ جون حدون وسيع آهن.
| subdivision_ranks = Modern [[genus|genera]]
| subdivision = 
*''[[Aptenodytes]]'' &lt;small&gt;[[John Frederick Miller|Miller, J. F.]] 1778&lt;/small&gt;
*''[[Eudyptes]]'' &lt;small&gt;[[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]] 1816&lt;/small&gt;
*''[[Eudyptula]]'' &lt;small&gt;[[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]] 1856&lt;/small&gt;
*''[[Megadyptes]]'' &lt;small&gt;[[Alphonse Milne-Edwards|Milne-Edwards]] 1880&lt;/small&gt;
*''[[Pygoscelis]]'' &lt;small&gt;[[Johann Georg Wagler|Wagler]] 1832&lt;/small&gt;
*''[[Spheniscus]]'' &lt;small&gt;[[Mathurin Jacques Brisson|Brisson]] 1760&lt;/small&gt;
For fossil taxa, see the [[List of penguins#Fossil species|list of penguins (fossil species)]]
}}
'''پينگوئن''' (Penguin) نيم آبي، سامونڊي پکين جو هڪ گروپ آهي، جيڪا اڏامي نٿا سگهجن ۽ لڳ ڀڳ سڀني نوعون ڏاکڻي اڌ گول ملڻ ٿيون. صرف هڪ نوع، گالاپاگوس پينگوئن، برابري ڦاڪ تي ۽ ٿورو اتر ۾ رهي ٿي. اها سمنڊ جي پاڻي ۾ زندگي لاءِ تمام گهڻي موافقت رکي ٿي. پينگوئن ۾ ترڻ لاءِ ڪائونٽر شيڊڊ ڪارا ۽ اڇا پلميج ۽ فلپر آهن. گهڻا پينگوئن ڪرل، مڇي، اسڪوڊ ۽ سامونڊي زندگي جي ٻين شڪلن تي کارائيندا آهن. جيڪي اهي پنهنجي چونچ سان پڪڙيندا آهن ۽ ترڻ دوران سڄو نگلي ويندا آهن. هڪ پينگوئن وٽ هڪ ڪانٽي واري جڀ ۽ ڦِرندڙ شڪار کي پڪڙڻ لاءِ طاقتور جبڙا هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://seaworld.org/animals/all-about/penguin/diet-and-eating-habits/|title=Diet and Eating Habits|website=Sea World Parks and Entertainment|archive-url=https://web.archive.org/web/20240710195609/https://seaworld.org/animals/all-about/penguin/diet-and-eating-habits/|archive-date=July 10, 2024|access-date=July 19, 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

اهي پنهنجي زندگي جو اڌ حصو خشڪي تي گذاريندا آهن ۽ ٻيو اڌ سمنڊ ۾ گزاريندا آهن. سڀ کان وڏي جسم واري نوع شهنشاهه پينگوئن (&lt;small&gt;Aptenodytes forsteri&lt;/small&gt;) آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://seaworld.org/animals/all-about/penguin/diet-and-eating-habits/|title=Diet and Eating Habits|website=Sea World Parks and Entertainment|archive-url=https://web.archive.org/web/20240710195609/https://seaworld.org/animals/all-about/penguin/diet-and-eating-habits/|archive-date=July 10, 2024|access-date=July 19, 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جن جي  بالغن جو قد سراسري طور تي لڳ ڀڳ 1.1 ميٽر (3 فوٽ 7 انچ) ۽ وزن 35 ڪلوگرام (77 پائونڊ) هوندو آهي. پينگوئن جي سڀ کان ننڍي نوع ننڍي نيري پينگوئن (&lt;small&gt;Eudyptula&lt;/small&gt; &lt;small&gt;minor&lt;/small&gt;) آهي،&lt;ref name=&quot;pengsent2&quot;&gt;{{cite web|url=http://mesh.biology.washington.edu/penguinProject/Little|title=Little Penguin – Penguin Project|last=Grabski|first=Valerie|year=2009|publisher=Penguin Sentinels/University of Washington|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216162812/http://mesh.biology.washington.edu/penguinProject/Little|archive-date=December 16, 2011|access-date=September 24, 2022}}&lt;/ref&gt; جن کي پري پينگوئن به چيو ويندو آهي، اها 30 کان 33 سينٽي ميٽر (12-13 انچ) ڊگها ۽ 1.2 کان 1.3 ڪلوگرام (2.6 کان 2.9 پائونڊ) تائين وزني هوندو آهي. اڄڪلهه وڏا پينگوئن عام طور تي ٿڌي علائقن ۾ رهن ٿا ۽ ننڍا پينگوئن معتدل يا ٽراپڪ آبهوا وارن علائقن ۾ رهن ٿا. ڪجهه ماقبل تاريخ جا پينگوئن جون نوعون تمام وڏيون هيون، يعني لڳ ڀڳ هڪ بالغ انسان جيتري ڊگهي ۽ ڳري.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://seaworld.org/animals/all-about/penguin/diet-and-eating-habits/|title=Diet and Eating Habits|website=Sea World Parks and Entertainment|archive-url=https://web.archive.org/web/20240710195609/https://seaworld.org/animals/all-about/penguin/diet-and-eating-habits/|archive-date=July 10, 2024|access-date=July 19, 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

There was a great diversity of species in [[subantarctic]] regions, and [[Palaeeudyptes klekowskii|at least one giant species]] in a region around 2,000&amp;nbsp;km south of the [[equator]] 35&amp;nbsp;[[Mya (unit)|mya]], during the Late [[Eocene]], a climate decidedly warmer than today.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Caballero |first1=Rodrigo |last2=Huber |first2=Matthew |date=August 27, 2013 |title=State-dependent climate sensitivity in past warm climates and its implications for future climate projections |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=110 |issue=35 |pages=14162–14167 |doi=10.1073/pnas.1303365110 |issn=0027-8424 |pmc=3761583 |pmid=23918397|bibcode=2013PNAS..11014162C |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- the distance is accurate for 35 million years ago; it is closer to the Equator today --&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|b=no|commons=Spheniscidae|d=y|n=yes|q=no|s=no|species=Sphenisciformes|v=no}}
{{Library resources box}}
* [https://web.archive.org/web/20070628185533/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/06/070625-giant-penguins.html Two new fossil penguin species found in Peru]. news.nationalgeographic.com
* [http://www.pinguins.info/ Information about penguins at pinguins.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190418040315/http://www.pinguins.info/ |date=2019-04-18 }}
* [https://web.archive.org/web/20060217020708/http://www.itis.usda.gov/ Integrated Taxonomic Information System] (archived February 17, 2006)
* [https://web.archive.org/web/20060315235518/http://www.70south.com/resources/antarctic-animals/antarctic-penguins Penguin information on 70South] (archived March 15, 2006)
* [http://www.penguinpage.net/ Penguin research projects on the web]
* [https://web.archive.org/web/20151227155646/http://ibc.lynxeds.com/family/penguins-spheniscidae Penguin videos and photos] on the Internet Bird Collection (archived December 27, 2015)
* [http://www.penguinworld.com/ Penguin World]
* [https://web.archive.org/web/20080905012627/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/BirdsOfSeaAndShore/Penguins/en Penguins] in [[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] the [[Encyclopedia of New Zealand]] (archived September 5, 2008)
* [https://web.archive.org/web/20131017221136/http://seaworld.org/animal-info/info-books/penguin/index.htm Seaworld Penguin Information] (archived October 17, 2013)
* [http://www.nwf.org/News-and-Magazines/National-Wildlife/Birds/Archives/2010/Lessons-in-a-Land-of-Wind-and-Ice.aspx &quot;Lessons in a Land of Wind and Ice&quot; from ''National Wildlife'' Magazine 1/15/2010]
* [https://curiouspenguins.com Curious Penguins]
* [http://dsc.discovery.com/tv/frozen-planet/penguin-cam/ Live 24/7 camera inside a penguin habitat]

 {{fossilrange|62|0|earliest=66}}

{{Taxonbar|from=Q9147}}
{{Authority control}}

[[زمرو:پينگوئن]] 
[[زمرو:پکي]]
[[زمرو:سامونڊي پکي]] 
[[زمرو:اسفينيسيڊي]] 
[[زمرو:اسفينيسيفارمز]] 
[[زمرو:ڊينين جو پهريون ظهور]] 
[[زمرو:پکي جيڪا اڏامي نٿا سگهجن]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] 
[[زمرو:موجوده ڊينين جو پهريون ظهور]]
[[زمرو: ٽيڪسا جو نالو چارلس لوسين بوناپارٽ پاران رکيو ويو آهي]]</text>
      <sha1>gzi3j0huu7z3jgri2wmn8qy12xge9s8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ورزشي جسمانيات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99906</id>
    <revision>
      <id>401331</id>
      <parentid>391893</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T06:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82264" sha1="86vmgx0gen2viqd3jt9qr83pece8me4" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ڪابه نه}}
{{broader|ڪائنيزيالاجي}}
[[Image:MatteoTosatto2.jpg|thumb|right|300px|[[سائيڪل هلائڻ|سائيڪل سوارن]] جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ لاءِ ورزش فزيالاجي جا ماهر کين تربيت ڏئي ۽ سندن جائزو وٺي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Capostagno |first=B |last2=Lambert |first2=M. I |last3=Lamberts |first3=R. P |year=2016 |title=A Systematic Review of Submaximal Cycle Tests to Predict, Monitor, and Optimize Cycling Performance |journal=International Journal of Sports Physiology and Performance |volume=11 |issue=6 |pages=707–714 |doi=10.1123/ijspp.2016-0174 |pmid=27701968}}&lt;/ref&gt;]]

'''ورزش فزيالاجي''' [[جسماني ورزش]] جي [[فزيالاجي]] آهي. اها [[اتحادي صحت پيشا|اتحادي صحت پيشائن]] مان هڪ آهي، ۽ ان ۾ ورزش ڏانهن فوري ردعملن ۽ ورزش سان ٿيندڙ دائمي موافقتن جو مطالعو شامل آهي. ورزش فزيالاجي جا ماهر ورزش جي شعبي جا اعليٰ ترين قابليت رکندڙ پيشاور آهن، جيڪي تعليم، طرز زندگيءَ ۾ مداخلت ۽ ورزش جي مخصوص صورتن کي استعمال ڪري اوچتن ۽ دائمي زخمن ۽ حالتن جي بحالي ۽ انتظام ڪن ٿا.

ورزش جي اثر کي سمجهڻ ۾ [[عضلاتي]]، [[دل ۽ رت جون ناليون|دل-رت نالي]] ۽ [[عصبي-هورموني]] [[حياتيائي سرشتو|سرشتن]] ۾ ٿيندڙ مخصوص تبديلين جو مطالعو شامل آهي، جيڪي [[برداشت جي تربيت]] يا [[طاقت جي تربيت]] سبب فعلي صلاحيت ۽ [[جسماني طاقت|طاقت]] ۾ تبديليون آڻين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Awtry&quot;&gt;{{Cite book |last=Awtry |first=Eric H. |title=Textbook of Cardiovascular Medicine |last2=Balady |first2=Gary J. |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |year=2007 |isbn=978-0-7817-7012-5 |editor-last=Topol |editor-first=Eric J. |editor-link=Eric Topol |edition=3rd |page=83 |chapter=Exercise and Physical Activity |chapter-url=https://books.google.com/books?id=35zSLWyEWbcC&amp;pg=PA76}}&lt;/ref&gt; جسم تي تربيت جي اثر کي ورزش مان پيدا ٿيندڙ جسم جي موافقتي ردعملن جي ردعمل طور بيان ڪيو ويو آهي&lt;ref name=&quot;Bompa&quot;&gt;{{Cite book |last=Bompa |first=Tudor O. |author-link=Tudor Bompa |title=Periodization: Theory and Methodology of Training |last2=Haff |first2=G. Gregory |publisher=Human Kinetics |year=2009 |isbn=978-0-7360-8547-2 |edition=5th |location=Champaign, Illinois |pages=12–13 |chapter=Basis for Training |orig-date=1983 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=09mT_sJ6KxoCpg}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; يا ”ورزش سبب پيدا ٿيندڙ [[ميٽابولزم]] جي واڌ“ طور.&lt;ref name=&quot;Lee&quot;&gt;{{Cite book |last=Lee |first=Buddy |url=https://books.google.com/books?id=tbEKSuaMl_UC&amp;pg=PA207 |title=Jump Rope Training |publisher=Human Kinetics |year=2010 |isbn=978-0-7360-8978-4 |edition=2nd |page=207}}&lt;/ref&gt;

ورزش فزيالاجي جا ماهر [[بيمارياتي عمل|بيماري]] تي ورزش جي اثر، ۽ انهن ميڪانيزمن جو مطالعو ڪن ٿا، جن وسيلي ورزش بيماريءَ جي وڌڻ کي گهٽائي يا واپس موڙي سگهي ٿي.

==تاريخ==
{{See also|ورزش#تاريخ|ايروبڪ ورزش#تاريخ}}

برطانوي فزيالاجسٽ [[آرچيبالڊ هل]] 1922ع ۾ [[VO2 max|وڌ ۾ وڌ آڪسيجن جذب]] ۽ آڪسيجن قرض جا تصور متعارف ڪرايا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Hale |first=Tudor |date=2008-02-15 |title=History of developments in sport and exercise physiology: A. V. Hill, maximal oxygen uptake, and oxygen debt |journal=Journal of Sports Sciences |language=en |volume=26 |issue=4 |pages=365–400 |doi=10.1080/02640410701701016 |issn=0264-0414 |pmid=18228167 |s2cid=33768722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bassett |first=D. R. |last2=Howley |first2=E. T. |date=1997 |title=Maximal oxygen uptake: &quot;classical&quot; versus &quot;contemporary&quot; viewpoints |journal=Medicine &amp; Science in Sports &amp; Exercise |volume=29 |issue=5 |pages=591–603 |doi=10.1097/00005768-199705000-00002 |issn=0195-9131 |pmid=9140894 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; هل ۽ جرمن طبيب [[اوٽو فرٽز ميئرهوف|اوٽو ميئرهوف]] عضلاتي توانائي ميٽابولزم سان لاڳاپيل پنهنجي آزاد ڪم لاءِ 1922ع جو [[فزيالاجي يا طب ۾ نوبل انعام]] گڏيل طور حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1922 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1922/summary/ |access-date=2018-10-11 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt; هن ڪم جي بنياد تي سائنسدانن ورزش دوران آڪسيجن جي استعمال کي ماپڻ شروع ڪيو. اهم حصو [[يونيورسٽي آف مينيسوٽا]] جي هينري ٽيلر، 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي اسڪينڊينيائي سائنسدانن [[پر-اولوو آسٽرينڊ]] ۽ [[بينگٽ سالٽن]]، هارورڊ فيٽيگ ليبارٽري، جرمن يونيورسٽين ۽ ڪوپن هيگن مسل ريسرچ سينٽر سميت ٻين ادارن وڌو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Seiler |first=Stephen |date=2011 |title=A Brief History of Endurance Testing in Athletes |url=http://www.sportsci.org/2011/ss.pdf |journal=Sportscience |volume=15 |issue=5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of Exercise Physiology |url=https://uk.humankinetics.com/products/history-of-exercise-physiology |access-date=2018-10-11 |website=Human Kinetics Europe}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ملڪن ۾ اهو بنيادي صحت سار سنڀال فراهم ڪندڙ پيشو آهي. تصديق ٿيل ورزش فزيالاجسٽ (AEPs) يونيورسٽيءَ مان تربيت يافته پيشاور آهن، جيڪي هر فرد لاءِ مخصوص مقدار-ردعمل نسخن وسيلي مختلف حالتن جي علاج لاءِ ورزش تي ٻڌل مداخلتون تجويز ڪن ٿا.{{cn|date=April 2025}}

==توانائي خرچ==
انسانن ۾ ڊگهي وقت تائين جاري محنت دوران ڪيترن ڪلاڪن تائين [[آڪسيڊيٽو فاسفوريليشن|توانائي]] خرچ ڪرڻ جي وڏي صلاحيت هوندي آهي. مثال طور، هڪ فرد لڳاتار 50 ڏينهن تائين {{convert|8204|km|mi|abbr=on}} فاصلي تي {{convert|26.4|km/h|mph|abbr=on}} رفتار سان سائيڪل هلائيندي ڪل 1,145 MJ (273,850 kcal؛ 273,850 غذائي ڪيلوريون) توانائي خرچ ڪئي، جنهن ۾ سراسري طاقت پيداوار 173.8 W هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gianetti |first=G |last2=Burton |first2=L |last3=Donovan |first3=R |last4=Allen |first4=G |last5=Pescatello |first5=LS |year=2008 |title=Physiologic and psychological responses of an athlete cycling 100+ miles daily for 50 consecutive days |journal=Current Sports Medicine Reports |volume=7 |issue=6 |pages=343–7 |doi=10.1249/JSR.0b013e31818f0670 |pmid=19005357 |doi-access=free}}. This individual while exceptional was not physiologically extraordinary since he was described as &quot;subelite&quot; due to his not being &quot;able to adjust power output to regulate energy expenditure as occurs with elite athletes during ultra-cycling events&quot; page 347.&lt;/ref&gt;

ڍانچي وارا عضلا لڳاتار سرگرمي دوران (جهڙوڪ انساني گوڏي کي بار بار سڌو ڪرڻ وقت) هر منٽ 90&amp;nbsp;mg (0.5 [[مول (ايڪو)|mmol]]) گلوڪوز ساڙين ٿا،&lt;ref name=&quot;Richter, E. A. 1988&quot;&gt;{{Cite journal |last=Richter |first=EA |last2=Kiens |first2=B |last3=Saltin |first3=B |last4=Christensen |first4=NJ |last5=Savard |first5=G |year=1988 |title=Skeletal muscle glucose uptake during dynamic exercise in humans: Role of muscle mass |journal=The American Journal of Physiology |volume=254 |issue=5 Pt 1 |pages=E555–61 |doi=10.1152/ajpendo.1988.254.5.E555 |pmid=3284382}}&lt;/ref&gt; جنهن سان لڳ ڀڳ 24 W ميڪانيڪي توانائي پيدا ٿئي ٿي، ۽ جيئن ته عضلاتي توانائي تبديلي رڳو 22–26٪ اثرائتي هوندي آهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bangsbo |first=J |year=1996 |title=Physiological factors associated with efficiency in high intensity exercise |journal=Sports Medicine |volume=22 |issue=5 |pages=299–305 |doi=10.2165/00007256-199622050-00003 |pmid=8923647 |s2cid=23080799}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري لڳ ڀڳ 76 W گرمي توانائي پيدا ٿئي ٿي. آرام ڪندڙ ڍانچي واري عضلي جي [[بنيادي ميٽابولڪ شرح]] (آرام واري توانائي استعمال) 0.63 W/kg آهي،&lt;ref&gt;Elia, M. (1992) &quot;Energy expenditure in the whole body&quot;. Energy metabolism. Tissue determinants and cellular corollaries. 61–79 Raven Press New York. {{ISBN|978-0-88167-871-0}}&lt;/ref&gt; جنهن سان غير سرگرم ۽ سرگرم عضلن جي توانائي استعمال ۾ 160 ڀيرا فرق پيدا ٿئي ٿو. ٿوري وقت واري عضلاتي محنت لاءِ توانائي خرچ تمام گهڻو ٿي سگهي ٿو: هڪ بالغ انساني مرد اسڪواٽ مان ٽپو ڏيندي ميڪانيڪي طور 314 W/kg پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙي تيز حرڪت غير انساني جانورن جهڙوڪ [[بونوبو|بونوبون]]،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Scholz |first=MN |last2=d'Août |first2=K |last3=Bobbert |first3=MF |last4=Aerts |first4=P |year=2006 |title=Vertical jumping performance of bonobo (Pan paniscus) suggests superior muscle properties |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=273 |issue=1598 |pages=2177–84 |doi=10.1098/rspb.2006.3568 |pmc=1635523 |pmid=16901837}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه ننڍين ڇپڪلين ۾ ان کان ٻه ڀيرا وڌيڪ پيدا ڪري سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Curtin NA, Woledge RC, Aerts P |year=2005 |title=Muscle directly meets the vast power demands in agile lizards |journal=Proceedings: Biological Sciences |volume=272 |issue=1563 |pages=581–4 |doi=10.1098/rspb.2004.2982 |pmc=1564073 |pmid=15817432}}&lt;/ref&gt;

هي توانائي خرچ بالغ انساني جسم جي بنيادي آرام واري ميٽابولڪ شرح جي ڀيٽ ۾ تمام وڏو آهي. اها شرح جسامت، جنس ۽ عمر سان ڪجهه حد تائين بدلجي ٿي، پر عام طور 45 W کان 85 W جي وچ ۾ هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Henry |first=CJ |year=2005 |title=Basal metabolic rate studies in humans: Measurement and development of new equations |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=1133–52 |doi=10.1079/phn2005801 |pmid=16277825 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Henry 2005 provides BMR formula various ages given body weight: those for BMR aged 18–30 in MJ/day (where mass is body weight in kg) are: male BMR = 0.0669 mass + 2.28; females BMR = 0.0546 mass + 2.33; 1 MJ per day = 11.6 W. The data providing these formula hide a high variance: for men weighing 70 kg, measured BMR is between 50 and 110 W, and women weighing 60 kg, between 40 W and 90 W.&lt;/ref&gt; عضلاتي خرچ ٿيل توانائي سبب ڪل توانائي خرچ ([[ڪل توانائي خرچ|TEE]]) گهڻو وڌيڪ هوندو آهي ۽ ڏينهن دوران ڪيل جسماني ڪم ۽ ورزش جي سراسري سطح تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Torun |first=B |year=2005 |title=Energy requirements of children and adolescents |journal=Public Health Nutrition |volume=8 |issue=7A |pages=968–93 |doi=10.1079/phn2005791 |pmid=16277815 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري ورزش، خاص ڪري جيڪڏهن تمام ڊگهي وقت تائين جاري رهي، جسم جي توانائي ميٽابولزم تي غالب اچي ٿي. جسماني سرگرميءَ جو توانائي خرچ جسماني سرگرمي دوران فرد جي جنس، عمر، وزن، دل جي ڌڙڪن ۽ [[VO2 max|VO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; max]] سان مضبوط لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Keytel |first=L.R. |date=March 2005 |title=Prediction of energy expenditure from heart rate monitoring during submaximal exercise |url=http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |journal=Journal of Sports Sciences |volume=23 |issue=3 |pages=289–97 |doi=10.1080/02640410470001730089 |pmid=15966347 |s2cid=14267971 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150416185146/http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |archive-date=16 April 2015 |access-date=16 April 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150416185146/http://www.procalcdiet.com/storage/Predictionofenergy.pdf |date=16 April 2015 }}&lt;/ref&gt;

==ميٽابولڪ تبديليون==
[[File:Ergospirometry laboratory.jpg|thumb|ٽريڊمل تي درجي وار ورزش ٽيسٽ دوران ميٽابولڪ تبديلين جي ماپ لاءِ ارگو اسپائرو ميٽري ليبارٽري]]

===تيز توانائي ذريعا===
ٿوري وقت جي، تيز شدت واري سرگرميءَ لاءِ گهربل توانائي عضلاتي جيوگهرڙن جي [[سائيٽوسول]] اندر [[حياتيائي توانائي سرشتا#غير هوائي ميٽابولزم|غير هوائي ميٽابولزم]] مان حاصل ٿئي ٿي، ان جي ابتڙ [[هوائي تنفس]] آڪسيجن استعمال ڪري ٿو، جاري رهي سگهي ٿو، ۽ [[مائٽوڪانڊريا]] ۾ ٿئي ٿو. تيز توانائي ذريعن ۾ [[فاسفوڪريئٽين]] (PCr) سرشتو، تيز [[گليڪولائسز]] ۽ [[ايڊينائليٽ ڪائنيز]] شامل آهن. اهي سڀ سرشتا [[ايڊينوسين ٽرائيفاسفيٽ]] (ATP) کي ٻيهر ٺاهين ٿا، جيڪو سڀني جيوگهرڙن ۾ آفاقي توانائي ذريعو آهي. مٿين ذريعن مان سڀ کان تيز، پر سڀ کان جلدي ختم ٿيندڙ ذريعو PCr سرشتو آهي، جيڪو [[ڪريئٽين ڪائنيز]] اينزائم استعمال ڪري ٿو. هي اينزائم اهڙي ردعمل کي تيز ڪري ٿو، جيڪو [[فاسفوڪريئٽين]] ۽ ايڊينوسين ڊاءِ فاسفيٽ (ADP) کي ATP ۽ [[ڪريئٽين]] ۾ ملائي ٿو. هي وسيلو ٿوري وقت لاءِ هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته مائٽوڪانڊريل ڪريئٽين ڪائنيز وسيلي فاسفوڪريئٽين جي ٻيهر جوڙجڪ لاءِ آڪسيجن گهربل هوندي آهي. تنهنڪري غير هوائي حالتن ۾ هي مادو محدود هوندو آهي ۽ رڳو لڳ ڀڳ 10 کان 30 سيڪنڊن تائين تيز شدت واري ڪم لاءِ ڪافي هوندو آهي. تنهن هوندي به، تيز گليڪولائسز ٿڪاوٽ کان اڳ لڳ ڀڳ 2 منٽن تائين ڪم ڪري سگهي ٿي ۽ گهڻو ڪري جيوگهرڙي اندر موجود گلائيڪوجن کي بنيادي مادي طور استعمال ڪري ٿي. سخت ورزش دوران [[گلائيڪوجن فاسفوريليز]] وسيلي گلائيڪوجن تيزيءَ سان الڳ گلوڪوز ايڪن ۾ ٽٽندو آهي. پوءِ گلوڪوز پائروويٽ ۾ آڪسيڊائيز ٿئي ٿو ۽ غير هوائي حالتن ۾ ليڪٽڪ تيزاب ۾ گهٽجي وڃي ٿو. هي ردعمل NADH کي NAD ۾ آڪسيڊائيز ڪري ٿو، جنهن سان هائڊروجن آئن آزاد ٿئي ٿو ۽ تيزابيت وڌي ٿي. ان ڪري تيز گليڪولائسز ڊگهي وقت تائين جاري نٿي رهي سگهي.{{cn|date=April 2025}}

===پلازما گلوڪوز===
پلازما گلوڪوز تڏهن برقرار سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح (رت ۾ داخل ٿيڻ) ۽ گلوڪوز جي نيڪال جي شرح (رت مان هٽڻ) برابر هجي. صحتمند فرد ۾ وچولي شدت ۽ مدت واري ورزش دوران ظاهر ٿيڻ ۽ نيڪال جون شرحون بنيادي طور برابر هونديون آهن؛ تنهن هوندي به، ڊگهي ورزش يا ڪافي تيز شدت واري ورزش اهڙو عدم توازن پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن ۾ نيڪال جي شرح ظاهر ٿيڻ جي شرح کان وڌيڪ ٿي وڃي، ۽ ان موقعي تي گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جي شرح آنڊي مان جذب ٿيندڙ گلوڪوز جي مقدار ۽ جگر جي گلوڪوز پيداوار سان طئي ٿئي ٿي. جيتوڻيڪ آنڊي مان گلوڪوز جذب عام طور ورزش دوران گلوڪوز جي ظاهر ٿيڻ جو ذريعو نه هوندو آهي، پر جگر ذخيرو ٿيل [[گلائيڪوجن]] کي ٽوڙي ([[گلائيڪوجنولائسز]]) سگهي ٿو ۽ مخصوص گهٽايل ڪاربن سالماتن (گليسرول، پائروويٽ ۽ ليڪٽٽ) مان [[گلوڪونيوجينيسس]] نالي عمل وسيلي نئون گلوڪوز پڻ ٺاهي سگهي ٿو. گلائيڪوجنولائسز وسيلي رت ۾ گلوڪوز ڇڏڻ جي صلاحيت جگر لاءِ منفرد آهي، ڇاڪاڻ ته ڍانچي وارو عضلو، جيڪو ٻيو وڏو گلائيڪوجن ذخيرو آهي، ائين ڪرڻ جي قابل ناهي. ڍانچي واري عضلي جي ابتڙ، جگر جي جيوگهرڙن ۾ [[(گلائيڪوجن-سنتهيز-D) فاسفيٽيز|گلائيڪوجن فاسفيٽيز]] اينزائم هوندو آهي، جيڪو گلوڪوز-6-P مان فاسفيٽ گروهه هٽائي آزاد گلوڪوز ڇڏيندو آهي. گلوڪوز جي جيوگهرڙي جهلي مان ٻاهر نڪرڻ لاءِ هن فاسفيٽ گروهه جو هٽڻ ضروري آهي. جيتوڻيڪ گلوڪونيوجينيسس جگر جي گلوڪوز پيداوار جو اهم جزو آهي، پر اهو اڪيلو ورزش کي جاري نٿو رکي سگهي. ان ڪري جڏهن ورزش دوران گلائيڪوجن جا ذخيرا ختم ٿي وڃن ٿا، تڏهن گلوڪوز جي سطح گهٽجي ٿي ۽ ٿڪاوٽ شروع ٿئي ٿي. گلوڪوز نيڪال، يعني مساوات جو ٻيو پاسو، ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن پاران گلوڪوز جذب ڪرڻ سان ضابطو ٿئي ٿو. ورزش دوران، [[انسولين]] جي گهاٽاڻ گهٽجڻ باوجود، عضلو [[GLUT4]] جي منتقلي ۽ گلوڪوز جذب وڌائي ٿو. GLUT4 جي وڌيل منتقلي جو ميڪانيزم جاري تحقيق جو ميدان آهي.{{cn|date=April 2025}}

'''گلوڪوز ضابطو''':
جيئن مٿي ذڪر ڪيو ويو آهي، ورزش دوران انسولين جي خارج ٿيڻ ۾ گهٽتائي ٿئي ٿي ۽ اها ورزش دوران رت ۾ معمولي گلوڪوز گهاٽاڻ برقرار رکڻ ۾ وڏو ڪردار نٿي ادا ڪري، پر ان جا مخالف ضابطي وارا هارمون وڌندڙ گهاٽاڻ ۾ ظاهر ٿين ٿا. انهن ۾ بنيادي طور [[گلوڪاگون]]، [[ايپينفرين]] ۽ [[واڌ هارمون]] شامل آهن. اهي سڀ هارمون، ٻين ڪمن سان گڏ، جگر جي گلوڪوز پيداوار کي متحرڪ ڪن ٿا. مثال طور، ايپينفرين ۽ واڌ هارمون ٻئي ايڊپوسائيٽ لائپيز کي پڻ متحرڪ ڪن ٿا، جنهن سان غير ايسٽرفائيڊ چرٻي تيزابن (NEFA) جو ڇڏجڻ وڌي ٿو. چرٻي تيزابن کي آڪسيڊائيز ڪري، اهو گلوڪوز جي استعمال کي بچائي ٿو ۽ ورزش دوران رت جي شگر جي سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ڪري ٿو.{{cn|date=April 2025}}

'''ذیابيطس لاءِ ورزش''':
ورزش [[ذیابيطس ميليٽس]] وارن ماڻهن ۾ گلوڪوز ضابطي لاءِ خاص طور طاقتور اوزار آهي. رت ۾ وڌيل گلوڪوز ([[هائپرگليسيميا]]) جي حالت ۾، وچولي ورزش گلوڪوز جي نيڪال کي ظاهر ٿيڻ کان وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي، جنهن سان ڪل پلازما گلوڪوز گهاٽاڻ گهٽجي ٿي. جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، هن گلوڪوز نيڪال جو ميڪانيزم انسولين کان آزاد آهي، جنهن ڪري اهو ذیابيطس وارن ماڻهن لاءِ خاص طور مناسب آهي. ان کان علاوه، ورزش کان پوءِ لڳ ڀڳ 12–24 ڪلاڪن تائين انسولين لاءِ حساسيت ۾ واڌ نظر اچي ٿي. اهو خاص طور انهن ماڻهن لاءِ مفيد آهي جن کي قسم II ذیابيطس آهي ۽ جيڪي ڪافي انسولين پيدا ڪن ٿا پر انسولين اشارن لاءِ پيريفيرل مزاحمت ڏيکارين ٿا. تنهن هوندي به، انتهائي هائپرگليسيميا وارن دورن دوران ذیابيطس وارن ماڻهن کي ورزش کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته [[ڪيٽو ايسڊوسس]] سان لاڳاپيل امڪاني پيچيدگيون ٿي سگهن ٿيون. ورزش گردش ڪندڙ NEFA جي واڌ جي جواب ۾ ڪيٽون جوڙجڪ وڌائي ڪيٽو ايسڊوسس کي وڌيڪ خراب ڪري سگهي ٿي.{{cn|date=April 2025}}

قسم II ذیابيطس موٽاپي سان به پيچيده نموني ڳنڍيل آهي، ۽ قسم II ذیابيطس ۽ پينڪرياز، عضلن ۽ جگر جي جيوگهرڙن ۾ چرٻي جي ذخيرو ٿيڻ جي طريقي وچ ۾ لاڳاپو ٿي سگهي ٿو. شايد انهيءَ لاڳاپي سبب، ورزش ۽ غذا ٻنهي وسيلي وزن گهٽائڻ اڪثر ماڻهن ۾ انسولين حساسيت وڌائڻ جو سبب بڻجي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Boutcher |first=Stephen H. |date=2011 |title=High-Intensity Intermittent Exercise and Fat Loss |journal=Journal of Obesity |language=en |volume=2011 |article-number=868305 |doi=10.1155/2011/868305 |pmc=2991639 |pmid=21113312 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ماڻهن ۾ اهو اثر خاص طور طاقتور ٿي سگهي ٿو ۽ معمولي گلوڪوز ضابطي جو سبب بڻجي سگهي ٿو. جيتوڻيڪ فني لحاظ کان ڪو به ذیابيطس کان مڪمل طور شفا حاصل نٿو ڪري، ماڻهو ذیابيطس جي پيچيدگين جي خوف کان سواءِ معمولي زندگي گذاري سگهن ٿا؛ تنهن هوندي به وزن جي ٻيهر واڌ يقيناً ذیابيطس جون نشانيون ۽ علامتون واپس آڻيندي.{{cn|date=April 2025}}

===آڪسيجن===

زوردار جسماني سرگرمي (جهڙوڪ ورزش يا سخت پورهيو) جسم جي آڪسيجن جي گهرج وڌائي ٿي. هن گهرج ڏانهن پهريون فزيالاجيائي ردعمل [[دل جي ڌڙڪن]]، [[ساهه کڻڻ جي شرح]] ۽ [[گهاٽو ساهه کڻڻ|ساهه جي گهرائي]] ۾ واڌ آهي.{{cn|date=April 2025}}

ورزش دوران آڪسيجن استعمال (VO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) کي [[فڪ مساوات]] وسيلي بهتر نموني بيان ڪيو وڃي ٿو: VO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;=Q x (a-vO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;diff)، جنهن موجب استعمال ٿيل آڪسيجن جو مقدار [[دل جي پيداوار]] (Q) کي شرياني ۽ وريدي آڪسيجن گهاٽاڻن جي فرق سان ضرب ڏيڻ برابر آهي. وڌيڪ سادي نموني، آڪسيجن استعمال ان رت جي مقدار تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو دل ورهائي ٿي، ۽ ڪم ڪندڙ عضلي جي ان رت مان آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت تي؛ بهرحال، هي ڳالهه ڪجهه حد تائين گهڻي سادي ڪئي وئي آهي. جيتوڻيڪ صحتمند ماڻهن ۾ دل جي پيداوار کي هن لاڳاپي جو محدود ڪندڙ عامل سمجهيو وڃي ٿو، پر اهو VO2 max جو اڪيلو مقرر ڪندڙ عامل ناهي. يعني ڦڦڙن جي رت کي آڪسيجن سان ڀرڻ جي صلاحيت جهڙا عامل پڻ نظر ۾ رکڻا پوندا آهن. مختلف بيماريون ۽ غير معمولي حالتون اهڙيون حالتون پيدا ڪن ٿيون، جهڙوڪ ڦهلاءَ جي حدبندي، وينٽيليشن/پرفيوژن جي اڻبرابري ۽ ڦڦڙن جا شنٽ، جيڪي رت جي آڪسيجنيشن ۽ نتيجي طور آڪسيجن جي ورڇ کي محدود ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، رت جي آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت پڻ هن مساوات جو اهم مقرر ڪندڙ عامل آهي. آڪسيجن کڻڻ جي صلاحيت اڪثر ورزش ۾ مدد ڏيندڙ شين ([[ارگوجينڪ مددگار]]) جو هدف هوندي آهي، جيڪي برداشت وارن راندين ۾ ڳاڙهن رت جيوگهرڙن جي حجمي سيڪڙو ([[هيماتوڪريٽ]]) وڌائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون، جهڙوڪ [[رت ڊوپنگ]] يا [[ايريٿروپوئيٽين]] (EPO) جو استعمال. وڌيڪ اهو ته پيريفيرل آڪسيجن جذب نسبتاً غير سرگرم [[اندريون عضوا|اندرين عضون]] مان ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن ڏانهن رت جي وهڪري جي ٻيهر ورڇ تي دارومدار رکي ٿو، ۽ ڍانچي واري عضلي اندر ڪيپلري کان عضلاتي ريشي جو تناسب آڪسيجن ڪڍڻ تي اثرانداز ٿئي ٿو.{{cn|date=April 2025}}

===پاڻي جي کوٽ===
[[پاڻي جي کوٽ]] ٻنهي حالتن ڏانهن اشارو ڪري ٿي: هائپو هائيڊريشن (ورزش کان اڳ پيدا ٿيل پاڻي جي کوٽ) ۽ ورزش سبب پيدا ٿيندڙ پاڻي جي کوٽ (اها پاڻي جي کوٽ جيڪا ورزش دوران پيدا ٿئي ٿي). پويون قسم هوائي برداشت واري ڪارڪردگي گهٽائي ٿو ۽ جسماني گرمي پد، دل جي ڌڙڪن، محسوس ٿيندڙ محنت، ۽ ممڪن طور ٻارڻ جي ذريعي طور ڪاربوهائيڊريٽ تي وڌيل دارومدار جو سبب بڻجي ٿو. جيتوڻيڪ ورزش سبب پيدا ٿيندڙ پاڻي جي کوٽ جا ورزش ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر 1940ع واري ڏهاڪي ۾ واضح طور ڏيکاريا ويا هئا، رانديگر ان کان پوءِ به سالن تائين اهو سمجهندا رهيا ته پاڻياٺ پيئڻ فائديمند ناهي. تازو، معمولي (&lt;2٪) پاڻي جي کوٽ سان به ڪارڪردگيءَ تي ناڪاري اثر ڏيکاريا ويا آهن، ۽ اهي اثر تڏهن وڌيڪ وڌي وڃن ٿا، جڏهن ورزش گرم ماحول ۾ ڪئي وڃي. هائپو هائيڊريشن جا اثر ان ڳالهه تي دارومدار رکي سگهن ٿا ته اها پيشاب آور دوائن يا سونا جي اثر سان پيدا ڪئي وئي آهي، جيڪي پلازما حجم کي نمايان طور گهٽائين ٿا، يا اڳوڻي ورزش سان، جنهن جو پلازما حجم تي گهڻو گهٽ اثر پوي ٿو. هائپو هائيڊريشن هوائي برداشت گهٽائي ٿي، پر عضلاتي طاقت ۽ برداشت تي ان جا اثر هڪجهڙا نه آهن ۽ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Barr |first=SI |year=1999 |title=Effects of dehydration on exercise performance |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |volume=24 |issue=2 |pages=164–72 |doi=10.1139/h99-014 |pmid=10198142}}&lt;/ref&gt; سخت ۽ ڊگهي ورزش استقلابي فضول گرمي پيدا ڪري ٿي، ۽ اها [[پگهر]] تي ٻڌل [[گرمي ضابطو|گرمي ضابطي]] وسيلي ڪڍي وڃي ٿي. مرد [[ميراٿن]] ڊوڙندڙ ٿڌي موسم ۾ هر ڪلاڪ لڳ ڀڳ 0.83 L ۽ گرم موسم ۾ 1.2 L پاڻياٺ وڃائي ٿو (عورتن ۾ نقصان لڳ ڀڳ 68 کان 73٪ گهٽ هوندو آهي).&lt;ref name=&quot;cheuvront&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Cheuvront SN, Haymes EM |year=2001 |title=Thermoregulation and marathon running: biological and environmental influences |journal=Sports Med |volume=31 |issue=10 |pages=743–62 |doi=10.2165/00007256-200131100-00004 |pmid=11547895 |s2cid=45969661}}&lt;/ref&gt; سخت ورزش ڪندڙ ماڻهو پيشاب جي ڀيٽ ۾ پگهر وسيلي ٻه اڍائي ڀيرا وڌيڪ پاڻياٺ وڃائي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Porter |first=AM |year=2001 |title=Why do we have apocrine and sebaceous glands? |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |volume=94 |issue=5 |pages=236–7 |doi=10.1177/014107680109400509 |pmc=1281456 |pmid=11385091}}&lt;/ref&gt; ان جا گهرا فزيالاجيائي اثر ٿي سگهن ٿا. گرمي (35&amp;nbsp;°C) ۾ گهٽ ۾ گهٽ پاڻياٺ پيئڻ سان 2 ڪلاڪ سائيڪل هلائڻ جسماني وزن ۾ 3 کان 5٪، رت جي حجم ۾ پڻ 3 کان 6٪ گهٽتائي، جسماني گرمي پد ۾ مسلسل واڌ، ۽ مناسب پاڻياٺ پيئڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ دل جي ڌڙڪن، گهٽ اسٽروڪ حجم ۽ دل جي پيداوار، چمڙي ۾ رت جي وهڪري ۾ گهٽتائي، ۽ وڌيڪ سسٽمڪ رت نالين جي مزاحمت جو سبب بڻجي ٿو. اهي اثر پگهر ۾ وڃايل پاڻياٺ جو 50 کان 80٪ واپس ڀرڻ سان گهڻي حد تائين ختم ٿي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;cheuvront&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=González-Alonso |first=J |last2=Mora-Rodríguez |first2=R |last3=Below |first3=PR |last4=Coyle |first4=EF |year=1995 |title=Dehydration reduces cardiac output and increases systemic and cutaneous vascular resistance during exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=79 |issue=5 |pages=1487–96 |doi=10.1152/jappl.1995.79.5.1487 |pmid=8594004}}&lt;/ref&gt;

===ٻيا===
* سڄي جسم جي ورزش دوران پلازما [[ڪيٽيڪولامين]] گهاٽاڻ 10 ڀيرا وڌي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Holmqvist |first=N |last2=Secher |first2=NH |last3=Sander-Jensen |first3=K |last4=Knigge |first4=U |last5=Warberg |first5=J |last6=Schwartz |first6=TW |year=1986 |title=Sympathoadrenal and parasympathetic responses to exercise |journal=Journal of Sports Sciences |volume=4 |issue=2 |pages=123–8 |doi=10.1080/02640418608732108 |pmid=3586105}}&lt;/ref&gt;
* ورزش ڪندڙ ڍانچي وارا عضلا ADP (ATP جي اڳواٽ مادي) مان [[AMP ڊي امينيز|پيوريـن نيوڪليوٽائڊ ڊي امينيشن]] ۽ [[مائيوفائبرل|مائيوفائبرلن]] جي [[امينو تيزاب]] [[ڪيٽابولزم]] وسيلي [[امونيا]] پيدا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Nybo, L. 2005&quot;&gt;{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Dalsgaard |first2=MK |last3=Steensberg |first3=A |last4=Møller |first4=K |last5=Secher |first5=NH |year=2005 |title=Cerebral ammonia uptake and accumulation during prolonged exercise in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=563 |issue=Pt 1 |pages=285–90 |doi=10.1113/jphysiol.2004.075838 |pmc=1665558 |pmid=15611036}}&lt;/ref&gt;
* ڪم ڪندڙ ڍانچي وارن عضلن مان ڇڏجڻ سبب رت جي گردش ۾ [[انٽرليوڪين-6]] (IL-6) وڌي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Febbraio |first=MA |last2=Pedersen |first2=BK |year=2002 |title=Muscle-derived interleukin-6: Mechanisms for activation and possible biological roles |journal=FASEB Journal |volume=16 |issue=11 |pages=1335–47 |doi=10.1096/fj.01-0876rev |pmid=12205025 |s2cid=14024672 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن گلوڪوز ورتو وڃي ته هي ڇڏجڻ گهٽجي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو توانائيءَ جي کوٽ واري دٻاءَ سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Febbraio |first=MA |last2=Steensberg |first2=A |last3=Keller |first3=C |last4=Starkie |first4=RL |last5=Nielsen |first5=HB |last6=Krustrup |first6=P |last7=Ott |first7=P |last8=Secher |first8=NH |last9=Pedersen |first9=BK |year=2003 |title=Glucose ingestion attenuates interleukin-6 release from contracting skeletal muscle in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=549 |issue=Pt 2 |pages=607–12 |doi=10.1113/jphysiol.2003.042374 |pmc=2342952 |pmid=12702735}}&lt;/ref&gt;
* سوڊيم جذب انٽرليوڪين-6 جي ڇڏجڻ کان متاثر ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو [[ارجنين ويسوپريسن]] جي خارج ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو، جيڪو پنهنجي واري تي ورزش سان لاڳاپيل خطرناڪ حد تائين گهٽ سوڊيم سطح ([[هائپو نيٽريميا]]) جو سبب بڻجي سگهي ٿو. [[رت پلازما]] ۾ سوڊيم جي هي کوٽ دماغ جي سوجڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. ڊگهي ورزش دوران حد کان وڌيڪ پاڻياٺ پيئڻ جي خطري بابت آگاهي سان ان کان بچي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Siegel |first=AJ |last2=Verbalis |first2=JG |last3=Clement |first3=S |last4=Mendelson |first4=JH |last5=Mello |first5=NK |last6=Adner |first6=M |last7=Shirey |first7=T |last8=Glowacki |first8=J |last9=Lee-Lewandrowski |first9=E |last10=Lewandrowski |first10=Kent B. |display-authors=8 |year=2007 |title=Hyponatremia in marathon runners due to inappropriate arginine vasopressin secretion |journal=The American Journal of Medicine |volume=120 |issue=5 |pages=461.e11–7 |doi=10.1016/j.amjmed.2006.10.027 |pmid=17466660}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Siegel |first=AJ |year=2006 |title=Exercise-associated hyponatremia: Role of cytokines |journal=The American Journal of Medicine |volume=119 |issue=7 Suppl 1 |pages=S74–8 |doi=10.1016/j.amjmed.2006.05.012 |pmid=16843089}}&lt;/ref&gt;

==دماغ==
{{main|جسماني ورزش جا عصبي حياتياتي اثر}}
آرام جي حالت ۾ [[انساني دماغ]] ڪل دل جي پيداوار جو 15٪ حاصل ڪري ٿو ۽ جسم جي توانائي استعمال جو 20٪ استعمال ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lassen |first=NA |year=1959 |title=Cerebral blood flow and oxygen consumption in man |journal=Physiological Reviews |volume=39 |issue=2 |pages=183–238 |doi=10.1152/physrev.1959.39.2.183 |pmid=13645234 |s2cid=29275804}}&lt;/ref&gt; دماغ پنهنجي وڏي توانائي خرچ لاءِ عام طور [[هوائي ميٽابولزم]] تي دارومدار رکي ٿو. نتيجي طور دماغ پنهنجي آڪسيجن فراهمي جي ناڪامي لاءِ انتهائي حساس آهي؛ هوش وڃائڻ ڇهن کان ستن سيڪنڊن اندر ٿي سگهي ٿو،&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Rossen R, Kabat H, Anderson JP |year=1943 |title=Acute arrest of cerebral circulation in man |journal=Archives of Neurology &amp; Psychiatry |volume=50 |issue=5 |pages=510–28 |doi=10.1001/archneurpsyc.1943.02290230022002}}&lt;/ref&gt; ۽ ان جو [[اي اي جي]] 23 سيڪنڊن ۾ سڌو ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Todd |first=MM |last2=Dunlop |first2=BJ |last3=Shapiro |first3=HM |last4=Chadwick |first4=HC |last5=Powell |first5=HC |year=1981 |title=Ventricular fibrillation in the cat: A model for global cerebral ischemia |journal=Stroke: A Journal of Cerebral Circulation |volume=12 |issue=6 |pages=808–15 |doi=10.1161/01.STR.12.6.808 |pmid=7303071 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري جيڪڏهن ورزش دماغ کي آڪسيجن ۽ گلوڪوز جي فراهمي متاثر ڪري، ته دماغ جو ڪم متاثر ٿيندو.

دماغ کي ٿوري به خلل کان بچائڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ورزش [[حرڪتي مهارت|حرڪتي ضابطي]] تي دارومدار رکي ٿي. جيئن ته انسان ٻه پيرن وارا آهن، تنهنڪري توازن برقرار رکڻ لاءِ حرڪتي ضابطو ضروري آهي. انهيءَ سبب، سخت جسماني ورزش دوران جسم کي ضابطو ڪرڻ لاءِ گهربل حرڪتي ادراڪ جي گهرجن سبب دماغي توانائي استعمال وڌي وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Secher, N. H. 2008&quot;&gt;{{Cite journal |last=Secher |first=NH |last2=Seifert |first2=T |last3=Van Lieshout |first3=JJ |year=2008 |title=Cerebral blood flow and metabolism during exercise: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=306–14 |doi=10.1152/japplphysiol.00853.2007 |pmid=17962575}}&lt;/ref&gt;

ورزش فزيالاجي جا ماهر مختلف عصبي حالتن جو علاج ڪن ٿا، جن ۾ پارڪنسن، الزائمر، دماغي صدمي واري چوٽ، ريڙهه جي هڏي جي چوٽ، دماغي فالج ۽ ذهني صحت جون حالتون شامل آهن، پر انهن تائين محدود ناهن.{{cn|date=April 2025}}

===دماغي آڪسيجن===
[[خود ضابطو#دماغي خود ضابطو|دماغي خود ضابطو]] عام طور يقيني بڻائي ٿو ته دماغ کي دل جي پيداوار ۾ اوليت ملي، جيتوڻيڪ مڪمل ٿڪائيندڙ ورزش سان اهو ٿورو متاثر ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ogoh |first=S |last2=Dalsgaard |first2=MK |last3=Yoshiga |first3=CC |last4=Dawson |first4=EA |last5=Keller |first5=DM |last6=Raven |first6=PB |last7=Secher |first7=NH |year=2005 |title=Dynamic cerebral autoregulation during exhaustive exercise in humans |journal=American Journal of Physiology. Heart and Circulatory Physiology |volume=288 |issue=3 |pages=H1461–7 |doi=10.1152/ajpheart.00948.2004 |pmid=15498819}}&lt;/ref&gt; ذيلي وڌ ۾ وڌ ورزش دوران دل جي پيداوار وڌي ٿي ۽ دماغي رت وهڪرو دماغ جي آڪسيجن گهرج کان به وڌيڪ وڌي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ide |first=K |last2=Horn |first2=A |last3=Secher |first3=NH |year=1999 |title=Cerebral metabolic response to submaximal exercise |journal=Journal of Applied Physiology |volume=87 |issue=5 |pages=1604–8 |citeseerx=10.1.1.327.7515 |doi=10.1152/jappl.1999.87.5.1604 |pmid=10562597}}&lt;/ref&gt; بهرحال، لڳاتار وڌ ۾ وڌ محنت لاءِ ائين ناهي: ”وڌ ۾ وڌ ورزش، [دماغ ۾] ڪيپلري آڪسيجنيشن ۾ واڌ جي باوجود، سڄي جسم جي ورزش دوران مائٽوڪانڊريا جي O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; مواد ۾ گهٽتائي سان لاڳاپيل آهي“&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Secher |first=NH |last2=Seifert |first2=T |last3=Van Lieshout |first3=JJ |year=2008 |title=Cerebral blood flow and metabolism during exercise: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=306–14 |doi=10.1152/japplphysiol.00853.2007 |pmid=17962575}} page 309&lt;/ref&gt; دماغ جي رت فراهمي جو خود ضابطو خاص ڪري گرم ماحولن ۾ متاثر ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Watson |first=P |last2=Shirreffs |first2=SM |last3=Maughan |first3=RJ |year=2005 |title=Blood-brain barrier integrity may be threatened by exercise in a warm environment |journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology |volume=288 |issue=6 |pages=R1689–94 |doi=10.1152/ajpregu.00676.2004 |pmid=15650123}}&lt;/ref&gt;

===گلوڪوز===
بالغن ۾ ورزش دماغ لاءِ دستياب پلازما گلوڪوز کي گهٽائي ٿي: ٿوري وقت جي سخت ورزش (35 منٽ ارگوميٽر سائيڪلنگ) دماغي گلوڪوز جذب کي 32٪ گهٽائي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Pmid&quot;&gt;{{Cite journal |last=Kemppainen |first=J |last2=Aalto |first2=S |last3=Fujimoto |first3=T |last4=Kalliokoski |first4=KK |last5=Långsjö |first5=J |last6=Oikonen |first6=V |last7=Rinne |first7=J |last8=Nuutila |first8=P |last9=Knuuti |first9=J |year=2005 |title=High intensity exercise decreases global brain glucose uptake in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=568 |issue=Pt 1 |pages=323–32 |doi=10.1113/jphysiol.2005.091355 |pmc=1474763 |pmid=16037089}}&lt;/ref&gt;

آرام جي حالت ۾ بالغ دماغ لاءِ توانائي عام طور گلوڪوز مهيا ڪري ٿو، پر دماغ وٽ ڪجهه حصي کي [[ليڪٽڪ تيزاب|ليڪٽٽ]] سان بدلائڻ جي تلافي صلاحيت هوندي آهي. تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته جڏهن ڪو ماڻهو [[پوزيٽرون اخراج ٽوموگرافي|دماغي اسڪينر]] ۾ آرام ڪري، تڏهن اهو لڳ ڀڳ 17٪ تائين وڌي سگهي ٿو،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smith |first=D |last2=Pernet |first2=A |last3=Hallett |first3=WA |last4=Bingham |first4=E |last5=Marsden |first5=PK |last6=Amiel |first6=SA |year=2003 |title=Lactate: A preferred fuel for human brain metabolism in vivo |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=23 |issue=6 |pages=658–64 |doi=10.1097/01.WCB.0000063991.19746.11 |pmid=12796713 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[هائپوگليسيميا]] دوران وڌيڪ سيڪڙو، يعني 25٪، ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lubow |first=JM |last2=Piñón |first2=IG |last3=Avogaro |first3=A |last4=Cobelli |first4=C |last5=Treeson |first5=DM |last6=Mandeville |first6=KA |last7=Toffolo |first7=G |last8=Boyle |first8=PJ |year=2006 |title=Brain oxygen utilization is unchanged by hypoglycemia in normal humans: Lactate, alanine, and leucine uptake are not sufficient to offset energy deficit |journal=American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism |volume=290 |issue=1 |pages=E149–E153 |doi=10.1152/ajpendo.00049.2005 |pmid=16144821 |s2cid=8297686}}&lt;/ref&gt; سخت ورزش دوران اندازو آهي ته ليڪٽٽ دماغ جي توانائي گهرجن جو ٽيون حصو مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Pmid&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dalsgaard, M. K. 2006&quot;&gt;{{Cite journal |last=Dalsgaard |first=MK |year=2006 |title=Fuelling cerebral activity in exercising man |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=26 |issue=6 |pages=731–50 |doi=10.1038/sj.jcbfm.9600256 |pmid=16395281 |s2cid=24976326}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ثبوت موجود آهي ته توانائي جي انهن متبادل ذريعن جي باوجود، دماغ اڃا به توانائي بحران جو شڪار ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته IL-6 (استقلابي دٻاءَ جي نشاني) ورزش دوران دماغ مان ڇڏجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Nybo, L. 2005&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Secher, N. H. 2008&quot; /&gt;

===حد کان وڌيڪ گرمي===
انسان جسماني گرمي ڪڍڻ لاءِ پگهر وارو گرمي ضابطو استعمال ڪن ٿا، خاص ڪري ورزش دوران پيدا ٿيندڙ گرمي ڪڍڻ لاءِ. ورزش ۽ گرميءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ وچولي پاڻي جي کوٽ بابت ٻڌايو ويو آهي ته اها ادراڪ کي متاثر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Baker |first=LB |last2=Conroy |first2=DE |last3=Kenney |first3=WL |year=2007 |title=Dehydration impairs vigilance-related attention in male basketball players |journal=Medicine &amp; Science in Sports &amp; Exercise |volume=39 |issue=6 |pages=976–83 |doi=10.1097/mss.0b013e3180471ff2 |pmid=17545888 |s2cid=25267863 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Cian |first=C |last2=Barraud |first2=PA |last3=Melin |first3=B |last4=Raphel |first4=C |year=2001 |title=Effects of fluid ingestion on cognitive function after heat stress or exercise-induced dehydration |journal=International Journal of Psychophysiology |volume=42 |issue=3 |pages=243–51 |doi=10.1016/S0167-8760(01)00142-8 |pmid=11812391}}&lt;/ref&gt; اهي خرابيون تڏهن شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن جسماني وزن جي کوٽ 1٪ کان وڌيڪ هجي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Sharma |first=VM |last2=Sridharan |first2=K |last3=Pichan |first3=G |last4=Panwar |first4=MR |year=1986 |title=Influence of heat-stress induced dehydration on mental functions |journal=Ergonomics |volume=29 |issue=6 |pages=791–9 |doi=10.1080/00140138608968315 |pmid=3743537}}&lt;/ref&gt; ادراڪي خرابي، خاص طور گرمي ۽ ورزش سبب، ممڪن آهي ته رت-دماغ رڪاوٽ جي سالميت وڃائڻ سبب ٿئي.&lt;ref name=&quot;Maughan, R. J. 2007&quot;&gt;{{Cite journal |last=Maughan |first=RJ |last2=Shirreffs |first2=SM |last3=Watson |first3=P |year=2007 |title=Exercise, heat, hydration and the brain |journal=Journal of the American College of Nutrition |volume=26 |issue=5 Suppl |pages=604S–612S |doi=10.1080/07315724.2007.10719666 |pmid=17921473 |s2cid=27256788}}&lt;/ref&gt; حد کان وڌيڪ گرمي دماغي رت وهڪرو پڻ گهٽائي سگهي ٿي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Møller |first2=K |last3=Volianitis |first3=S |last4=Nielsen |first4=B |last5=Secher |first5=NH |year=2002 |title=Effects of hyperthermia on cerebral blood flow and metabolism during prolonged exercise in humans |journal=Journal of Applied Physiology |volume=93 |issue=1 |pages=58–64 |doi=10.1152/japplphysiol.00049.2002 |pmid=12070186}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Nybo |first=L |last2=Nielsen |first2=B |year=2001 |title=Middle cerebral artery blood velocity is reduced with hyperthermia during prolonged exercise in humans |journal=The Journal of Physiology |volume=534 |issue=Pt 1 |pages=279–86 |doi=10.1111/j.1469-7793.2001.t01-1-00279.x |pmc=2278686 |pmid=11433008}}&lt;/ref&gt; ۽ دماغ جو گرمي پد وڌائي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Secher, N. H. 2008&quot; /&gt;

==ٿڪاوٽ==

===سخت سرگرمي===
محققن ڪڏهن ٿڪاوٽ کي عضلن ۾ ليڪٽڪ تيزاب جي گڏ ٿيڻ سان منسوب ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hermansen |first=L |title=Ciba Foundation Symposium 82 - Human Muscle Fatigue: Physiological Mechanisms |work=Ciba Foundation Symposium |year=1981 |isbn=978-0-470-71542-0 |series=Novartis Foundation Symposia |volume=82 |pages=75–88 |chapter=Effect of Metabolic Changes on Force Generation in Skeletal Muscle During Maximal Exercise |doi=10.1002/9780470715420.ch5 |pmid=6913479}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هاڻي اهو خيال درست نه سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Brooks |first=GA |year=2001 |title=Lactate doesn't necessarily cause fatigue: Why are we surprised? |journal=The Journal of Physiology |volume=536 |issue=Pt 1 |page=1 |doi=10.1111/j.1469-7793.2001.t01-1-00001.x |pmc=2278833 |pmid=11579151}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gladden |first=LB |year=2004 |title=Lactate metabolism: A new paradigm for the third millennium |journal=The Journal of Physiology |volume=558 |issue=Pt 1 |pages=5–30 |doi=10.1113/jphysiol.2003.058701 |pmc=1664920 |pmid=15131240}}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، ليڪٽٽ عضلن کي عصبي اشارن ڏانهن مڪمل ردعمل ڏيندڙ رکندي عضلاتي ٿڪاوٽ کي روڪي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Pedersen TH, Nielsen OB, Lamb GD, Stephenson DG |year=2004 |title=Intracellular acidosis enhances the excitability of working muscle |journal=Science |volume=305 |issue=5687 |pages=1144–7 |bibcode=2004Sci...305.1144P |doi=10.1126/science.1101141 |pmid=15326352 |s2cid=24228666}}&lt;/ref&gt; دستياب آڪسيجن ۽ توانائي جي فراهمي، ۽ عضلاتي آئن هم توازن ۾ بگاڙ، ورزش ڪارڪردگيءَ کي طئي ڪندڙ مکيه عامل آهن، گهٽ ۾ گهٽ مختصر ۽ تمام سخت ورزش دوران.{{cn|date=April 2025}}

هر [[عضلاتي سنڪچن#ڍانچي وارو عضلو|عضلاتي سنڪچن]] ۾ هڪ [[عمل پوٽينشل]] شامل هوندو آهي، جيڪو وولٽيج سينسرن کي متحرڪ ڪري ٿو ۽ اهڙيءَ طرح [[وولٽيج-دارومدار ڪيلشيم چينل|Ca&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; آئن]] [[عضلاتي ريشو|عضلاتي ريشي]] جي [[سارڪوپلازمي ريٽيڪولم#سارڪوپلازمي ريٽيڪولم|سارڪوپلازمي ريٽيڪولم]] مان ڇڏائي ٿو. اهي عمل پوٽينشل، جيڪي هي عمل پيدا ڪن ٿا، پاڻ به آئن تبديلين جا محتاج هوندا آهن: [[سوڊيم چينل#وولٽيج-گيٽيڊ|Na جي اندر اچڻ]] [[ڊي پولرائيزيشن]] واري مرحلي ۾ ۽ K جي ٻاهر وڃڻ [[ري پولرائيزيشن]] واري مرحلي لاءِ. [[ڪلورائيڊ چينل|Cl&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt; آئن]] پڻ سارڪوپلازم ۾ ڦهلجن ٿا ته جيئن ري پولرائيزيشن واري مرحلي ۾ مدد ملي. سخت عضلاتي سنڪچن دوران اهي آئن پمپ، جيڪي انهن آئنن جو هم توازن برقرار رکندا آهن، غير فعال ٿي وڃن ٿا، ۽ اهو عمل (آئنن سان لاڳاپيل ٻين بگاڙن سان گڏ) آئنڪ بگاڙ پيدا ڪري ٿو. ان سان جيوگهرڙي جهلي جي ڊي پولرائيزيشن، غير تحرڪ پذيري، ۽ نتيجي طور عضلاتي ڪمزوري پيدا ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=McKenna |first=MJ |last2=Bangsbo |first2=J |last3=Renaud |first3=JM |year=2008 |title=Muscle K&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, Na&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, and Cl disturbances and Na&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;-K&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; pump inactivation: Implications for fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=1 |pages=288–95 |doi=10.1152/japplphysiol.01037.2007 |pmid=17962569 |s2cid=25190764}}&lt;/ref&gt; قسم 1 [[ريانودين ريسيپٽر]] چينلن مان Ca&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; جي رِسڻ کي پڻ ٿڪاوٽ سان لاڳاپيل سڃاتو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bellinger |first=AM |last2=Reiken |first2=S |last3=Dura |first3=M |last4=Murphy |first4=PW |last5=Deng |first5=SX |last6=Landry |first6=DW |last7=Nieman |first7=D |last8=Lehnart |first8=SE |last9=Samaru |first9=M |last10=Lacampagne |first10=A. |last11=Marks |first11=A. R. |display-authors=8 |year=2008 |title=Remodeling of ryanodine receptor complex causes &quot;leaky&quot; channels: A molecular mechanism for decreased exercise capacity |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=105 |issue=6 |pages=2198–202 |bibcode=2008PNAS..105.2198B |doi=10.1073/pnas.0711074105 |pmc=2538898 |pmid=18268335 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Dorando Pietri 1908.jpg|right|thumb|300px|[[ڊورانڊو پيٽري]] 1908ع لنڊن اولمپڪ راندين ۾ ميراٿن جي پڄاڻيءَ تي ڪرڻ جي ويجهو]]

===برداشت جي ناڪامي===
سخت ۽ ڊگهي ورزش کان پوءِ جسم جي [[انساني هم توازن|هم توازن]] ۾ ٽٽڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڊورانڊو پيٽري]] [[1908ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون|1908ع گرمين واري اولمپڪ]] جي [[1908ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون ۾ ايٿليٽڪس – مردن جي ميراٿن|مردن جي ميراٿن]] ۾ غلط رخ ڏانهن ڊوڙيو ۽ ڪيترائي ڀيرا ڪري پيو.{{cn|date=April 2025}}
* [[جيمز پيٽرس (ايٿليٽ)|جم پيٽرس]] [[1954ع ڪامن ويلٿ رانديون]] جي ميراٿن ۾ لڙکڙايو ۽ ڪيترائي ڀيرا ڪري پيو، ۽ جيتوڻيڪ هن وٽ پنج ڪلوميٽر (ٽي ميل) جي اڳواٽ هئي، پر هو ڊوڙ مڪمل نه ڪري سگهيو. اڳ ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو سخت پاڻي جي کوٽ سبب ٿيو هو، پر تازي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو دماغ تي حد کان وڌيڪ گرمي، پاڻي جي کوٽ سان لاڳاپيل هائپرٽونڪ هائپرنيٽريميا، ۽ ممڪن طور هائپوگليسيميا جي گڏيل اثرن سبب ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Noakes |first=T |last2=Mekler |first2=J |last3=Pedoe |first3=DT |year=2008 |title=Jim Peters' collapse in the 1954 Vancouver Empire Games marathon |journal=South African Medical Journal |volume=98 |issue=8 |pages=596–600 |pmid=18928034}}&lt;/ref&gt;
* [[گبريئيلا اينڊرسن-شيس]] لاس اينجلس [[1984ع گرمين واريون اولمپڪ رانديون|1984ع گرمين واري اولمپڪ]] ۾ عورتن جي ميراٿن جي آخري 400 ميٽرن ۾ ڪڏهن ڪڏهن بيهندي رهي ۽ [[گرميءَ جي ٿڪاوٽ]] جون نشانيون ڏيکاريون. جيتوڻيڪ هوءَ پڄاڻي واري لڪير تي ڪري پئي، کيس فقط ٻن ڪلاڪن کان پوءِ طبي نگراني مان آزاد ڪيو ويو.{{cn|date=April 2025}}

===مرڪزي گورنر===
[[ٽم نوئڪس]]، 1922ع جي [[فزيالاجي يا طب ۾ نوبل انعام]] ماڻيندڙ [[آرچيبالڊ هل]] جي هڪ اڳئين خيال جي بنياد تي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Hill A. V. |last2=Long C. N. H. |last3=Lupton H. |year=1924 |title=Muscular exercise, lactic acid and the supply and utilisation of oxygen. Parts I–III |journal=Proc. R. Soc. Lond. |volume=97 |issue=679 |pages=438–475 |doi=10.1098/rspb.1924.0037 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[مرڪزي گورنر]] جي موجودگي تجويز ڪئي آهي. هن تصور موجب، دماغ ورزش دوران عضلن جي طاقت پيداوار کي مسلسل اهڙي سطح تي ترتيب ڏئي ٿو، جيڪا محنت جي محفوظ حد اندر هجي. اهي عصبي حساب اڳ ۾ ڪيل سخت ورزش جي مدت، اڳتي جي رٿيل محنت جي مدت، ۽ جسم جي موجوده استقلابي حالت کي نظر ۾ رکن ٿا. اهو سرگرم ٿيل ڍانچي وارن عضلاتي موٽر ايڪن جو انگ ترتيب ڏئي ٿو، ۽ اهو ذاتي طور [[عضلاتي ڪمزوري|ٿڪاوٽ]] ۽ بيحاليءَ طور محسوس ٿئي ٿو. مرڪزي گورنر جو خيال ان اڳوڻي خيال کي رد ڪري ٿو ته ٿڪاوٽ رڳو ورزش ڪندڙ عضلن جي ميڪانيڪي ناڪامي سبب ٿئي ٿي (“[[عضلاتي ڪمزوري#پيريفيرل|پيريفيرل ٿڪاوٽ]]”). ان جي بدران، دماغ جسم جي استقلابي حدن جا نمونا ٺاهي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=St Clair Gibson |first=A |last2=Baden |first2=DA |last3=Lambert |first3=MI |last4=Lambert |first4=EV |last5=Harley |first5=YX |last6=Hampson |first6=D |last7=Russell |first7=VA |last8=Noakes |first8=TD |year=2003 |title=The conscious perception of the sensation of fatigue |journal=Sports Medicine |volume=33 |issue=3 |pages=167–76 |doi=10.2165/00007256-200333030-00001 |pmid=12656638 |s2cid=34014572}}&lt;/ref&gt; ته جيئن سڄي جسم جو هم توازن محفوظ رهي، خاص طور دل کي آڪسيجن گهٽتائي کان بچايو وڃي، ۽ هميشه هڪ هنگامي ذخيرو برقرار رهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |last2=St Clair Gibson |first2=A |last3=Lambert |first3=EV |year=2005 |title=From catastrophe to complexity: A novel model of integrative central neural regulation of effort and fatigue during exercise in humans: Summary and conclusions |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=39 |issue=2 |pages=120–4 |doi=10.1136/bjsm.2003.010330 |pmc=1725112 |pmid=15665213}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |last2=Peltonen |first2=JE |last3=Rusko |first3=HK |year=2001 |title=Evidence that a central governor regulates exercise performance during acute hypoxia and hyperoxia |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=204 |issue=Pt 18 |pages=3225–34 |doi=10.1242/jeb.204.18.3225 |pmid=11581338}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Noakes |first=TD |year=2000 |title=Physiological models to understand exercise fatigue and the adaptations that predict or enhance athletic performance |journal=Scandinavian Journal of Medicine &amp; Science in Sports |volume=10 |issue=3 |pages=123–45 |doi=10.1034/j.1600-0838.2000.010003123.x |pmid=10843507 |s2cid=23103331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=St Clair Gibson |first=A |last2=Lambert |first2=ML |last3=Noakes |first3=TD |year=2001 |title=Neural control of force output during maximal and submaximal exercise |journal=Sports Medicine |volume=31 |issue=9 |pages=637–50 |doi=10.2165/00007256-200131090-00001 |pmid=11508520 |s2cid=1111940}}&lt;/ref&gt; مرڪزي گورنر جي خيال تي سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ ته ”فزيالاجيائي آفتون“ ٿي سگهن ٿيون ۽ ٿين ٿيون، جنهن مان اشارو ملي ٿو ته جيڪڏهن اهڙو نظام موجود به هجي، ته رانديگر (جهڙوڪ [[ڊورانڊو پيٽري]]، [[جيمز پيٽرس (ايٿليٽ)|جم پيٽرس]] ۽ [[گبريئيلا اينڊرسن-شيس]]) ان کان اڳتي وڃي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Esteve-Lanao |first=J |last2=Lucia |first2=A |last3=Dekoning |first3=JJ |last4=Foster |first4=C |year=2008 |editor-last=Earnest |editor-first=Conrad P. |title=How do humans control physiological strain during strenuous endurance exercise? |journal=PLOS ONE |volume=3 |issue=8 |article-number=e2943 |bibcode=2008PLoSO...3.2943E |doi=10.1371/journal.pone.0002943 |pmc=2491903 |pmid=18698405 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

===ٻيا عامل===
ورزش جي ٿڪاوٽ تي هيٺيان عامل پڻ اثرانداز ٿين ٿا:
* دماغ جي حد کان وڌيڪ گرمي&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Nybo |first=L |year=2008 |title=Hyperthermia and fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=871–8 |doi=10.1152/japplphysiol.00910.2007 |pmid=17962572}}&lt;/ref&gt;
* دماغي جيوگهرڙن ۾ [[گلائيڪوجن]] جي کوٽ&lt;ref name=&quot;Dalsgaard, M. K. 2006&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dalsgaard |first=MK |last2=Secher |first2=NH |year=2007 |title=The brain at work: A cerebral metabolic manifestation of central fatigue? |journal=Journal of Neuroscience Research |volume=85 |issue=15 |pages=3334–9 |doi=10.1002/jnr.21274 |pmid=17394258 |s2cid=23623274 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
* عضلن ۽ جگر جي گلائيڪوجن جي کوٽ ''(ڏسو &quot;[[ديوار سان ٽڪرائجڻ]]&quot;)''&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Smyth |first=Barry |date=2021-05-19 |title=How recreational marathon runners hit the wall: A large-scale data analysis of late-race pacing collapse in the marathon |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=5 |article-number=e0251513 |bibcode=2021PLoSO..1651513S |doi=10.1371/journal.pone.0251513 |issn=1932-6203 |pmc=8133477 |pmid=34010308 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
* [[ردعمل ڪندڙ آڪسيجن نسل]]، جيڪي ڍانچي وارن عضلن جي ڪم کي خراب ڪن ٿا&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ferreira |first=LF |last2=Reid |first2=MB |year=2008 |title=Muscle-derived ROS and thiol regulation in muscle fatigue |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=853–60 |doi=10.1152/japplphysiol.00953.2007 |pmid=18006866}}&lt;/ref&gt;
* دماغ ۾ امونيا جي جذب سبب [[گلوٽاميٽ]] جي سطح ۾ ثانوي گهٽتائي&lt;ref name=&quot;Nybo, L. 2005&quot; /&gt;
* [[ساهه کڻڻ جا عضلا|ڊايافرام ۽ پيٽ جي ساهه کڻڻ وارن عضلن]] ۾ ٿڪاوٽ، جيڪا ساهه کڻڻ کي محدود ڪري ٿي&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Romer |first=LM |last2=Polkey |first2=MI |year=2008 |title=Exercise-induced respiratory muscle fatigue: Implications for performance |url=http://bura.brunel.ac.uk/handle/2438/10000 |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=879–88 |doi=10.1152/japplphysiol.01157.2007 |pmid=18096752}}&lt;/ref&gt;
* عضلن تائين آڪسيجن جي خراب فراهمي&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Amann |first=M |last2=Calbet |first2=JA |year=2008 |title=Convective oxygen transport and fatigue |url=http://cris.ulpgc.es/jspui/bitstream/10553/6567/5/Convective_oxygen_transport.pdf |journal=Journal of Applied Physiology |volume=104 |issue=3 |pages=861–70 |doi=10.1152/japplphysiol.01008.2007 |pmid=17962570 |s2cid=22648694 |hdl-access=free |hdl=10553/6567}}&lt;/ref&gt;
* دماغ تي امونيا جا اثر&lt;ref name=&quot;Nybo, L. 2005&quot; /&gt;
* دماغ ۾ [[سيروٽونن]] جا رستا&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Newsholme |first=EA |title=Fatigue |last2=Blomstrand |first2=E |year=1995 |isbn=978-1-4899-1018-9 |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=384 |pages=315–20 |chapter=Tryptophan, 5-Hydroxytryptamine and a Possible Explanation for Central Fatigue |doi=10.1007/978-1-4899-1016-5_25 |pmid=8585461}}&lt;/ref&gt;

==دل جا حياتياتي نشانگر==
ڊگهي ورزش، جهڙوڪ ميراٿن، [[دل جو نشانگر|دل جا حياتياتي نشانگر]] وڌائي سگهي ٿي، جهڙوڪ [[ٽروپونن]]، [[دماغي نيٽريوريٽڪ پيپٽائڊ|بي-قسم نيٽريوريٽڪ پيپٽائڊ]] (BNP)، ۽ اسڪيميا-بدليل (يعني MI) [[البومين]]. طبي عملي پاران ان کي [[دل جو دورو|مايوڪارڊيل انفارڪشن]] يا [[اوچتو ڪرونري سنڊروم|دل جي ڪمزوري]] جون نشانيون غلط سمجهي سگهجن ٿيون. انهن طبي حالتن ۾ اهڙا دل جا حياتياتي نشانگر عضلن جي ناقابل واپسي زخمي ٿيڻ سبب پيدا ٿين ٿا. ان جي ابتڙ، برداشت وارين راندين ۾ سخت محنت کان پوءِ انهن کي پيدا ڪندڙ عمل واپس موٽڻ جوڳا هوندا آهن، ۽ انهن جون سطحون 24 ڪلاڪن اندر معمول تي اچي وينديون آهن؛ بهرحال، ان بابت وڌيڪ تحقيق اڃا به گهربل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Scharhag |first=J |last2=George |first2=K |last3=Shave |first3=R |last4=Urhausen |first4=A |last5=Kindermann |first5=W |year=2008 |title=Exercise-associated increases in cardiac biomarkers |journal=Medicine &amp; Science in Sports &amp; Exercise |volume=40 |issue=8 |pages=1408–15 |doi=10.1249/MSS.0b013e318172cf22 |pmid=18614952 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lippi |first=G |last2=Schena |first2=F |last3=Salvagno |first3=GL |last4=Montagnana |first4=M |last5=Gelati |first5=M |last6=Tarperi |first6=C |last7=Banfi |first7=G |last8=Guidi |first8=GC |year=2008 |title=Influence of a half-marathon run on NT-proBNP and troponin T |journal=Clinical Laboratory |volume=54 |issue=7–8 |pages=251–4 |pmid=18942493}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kolata |first=Gina |date=2008-11-27 |title=The Lab Says Heart Attack, but the Patient Is Fine |url=https://www.nytimes.com/2008/11/27/health/nutrition/27best.html |access-date=2023-02-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

==انساني موافقتون==
انسان خاص طور ڊگهي عرصي تائين سخت عضلاتي سرگرمي ڪرڻ لاءِ [[انساني ارتقا|موافق ٿيل]] آهن (جهڙوڪ ڊگهي فاصلي تائين ڪارائتي [[ٻن پيرن تي هلڻ سبب انساني ڍانچي ۾ تبديليون|ٻن پيرن تي]] ڊوڙ).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bramble |first=DM |last2=Lieberman |first2=DE |year=2004 |title=Endurance running and the evolution of ''Homo'' |url=http://www.fas.harvard.edu/~skeleton/pdfs/2004e.pdf |journal=Nature |volume=432 |issue=7015 |pages=345–52 |bibcode=2004Natur.432..345B |doi=10.1038/nature03052 |pmid=15549097 |s2cid=2470602}}&lt;/ref&gt; برداشت سان ڊوڙڻ جي اها صلاحيت شايد شڪاري جانورن کي ڪيترن ئي ڪلاڪن تائين آهستي پر لڳاتار پيڇو ڪري [[برداشت واري شڪار#انساني ارتقا ۾ برداشت وارو شڪار|ڊوڙائي ٿڪائي پڪڙڻ]] لاءِ ارتقا ڪئي هجي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Carrier |first=David R. |year=1984 |title=The Energetic Paradox of Human Running and Hominid Evolution |journal=Current Anthropology |volume=25 |issue=4 |pages=483–495 |doi=10.1086/203165 |s2cid=15432016}}&lt;/ref&gt;

هن ڪاميابيءَ جو مرڪزي عنصر انساني جسم جي عضلن مان پيدا ٿيندڙ واڌو گرميءَ کي اثرائتي نموني خارج ڪرڻ جي صلاحيت آهي. گهڻن جانورن ۾ اها گرمي جسم جي گرمي پد کي عارضي طور وڌڻ جي اجازت ڏئي محفوظ ڪئي ويندي آهي. ان سان اهي ٿوري وقت لاءِ تيزيءَ سان سندن پيڇو ڪندڙ جانورن کان ڀڄي سگهن ٿا (اهڙيءَ طرح لڳ ڀڳ سڀ شڪاري پنهنجو شڪار پڪڙين ٿا). انسان، شڪار پڪڙيندڙ ٻين جانورن جي ابتڙ، [[پگهر|پگهر جي]] ٻاڦجڻ تي ٻڌل مخصوص [[گرمي پد جي ضابطي#جانورن ۾ تفاوت|گرمي پد جي ضابطي]] ذريعي گرمي خارج ڪن ٿا. پگهر جو هڪ گرام 2,598 جول گرمي توانائي خارج ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Snellen |first=JW |last2=Mitchell |first2=D |last3=Wyndham |first3=CH |year=1970 |title=Heat of evaporation of sweat |journal=Journal of Applied Physiology |volume=29 |issue=1 |pages=40–4 |doi=10.1152/jappl.1970.29.1.40 |pmid=5425034}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻيو طريقو ورزش دوران چمڙي ڏانهن رت جي وهڪري ۾ واڌ آهي، جيڪا اسان جي سڌي بيهڻ واري جسماني حالت جي مدد سان گرميءَ جي وڌيڪ ترسيلي اخراج کي ممڪن بڻائي ٿي. چمڙي تي ٻڌل هن ٿڌڪاري نظام جي نتيجي ۾ انسانن ۾ [[پگهر جا غدود|پگهر جي غدودن]] جو انگ وڌيو آهي ۽ گڏوگڏ [[فر|جسماني وارن]] جي کوٽ پيدا ٿي آهي، جيڪي ٻي صورت ۾ هوا جي گردش ۽ اثرائتي ٻاڦجڻ کي روڪين ها.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lupi |first=O |year=2008 |title=Ancient adaptations of human skin: Why do we retain sebaceous and apocrine glands? |journal=International Journal of Dermatology |volume=47 |issue=7 |pages=651–4 |doi=10.1111/j.1365-4632.2008.03765.x |pmid=18613867 |s2cid=32885875}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته انسان ورزش دوران پيدا ٿيندڙ گرمي خارج ڪري سگهن ٿا، تنهنڪري اهي گرميءَ جي ٿڪاوٽ سبب پيدا ٿيندڙ اها ٿڪاوٽ ٽاري سگهن ٿا، جيڪا لڳاتار پيڇو ڪيل جانورن کي متاثر ڪري ٿي، ۽ اهڙيءَ طرح نيٺ انهن کي پڪڙي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Liebenberg |first=Louis |year=2006 |title=Persistence Hunting by Modern Hunter-Gatherers |journal=Current Anthropology |volume=47 |issue=6 |pages=1017–1026 |doi=10.1086/508695 |s2cid=224793846}}&lt;/ref&gt;

==ڪوئن جهڙن جانورن سان چونڊيل نسل ڪشيءَ جا تجربا==
ڪيترين ئي مختلف اڀياسن ۾ [[ڪوئن جهڙا جانور|ڪوئن جهڙن جانورن]] جي خاص طور ورزش واري رويي يا ڪارڪردگيءَ لاءِ نسل ڪشي ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Feder |first=ME |last2=Garland Jr |first2=T |last3=Marden |first3=JH |last4=Zera |first4=AJ |year=2010 |title=Locomotion in response to shifting climate zones: Not so fast |url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Feder_et_al_2010.pdf |journal=Annual Review of Physiology |volume=72 |pages=167–90 |doi=10.1146/annurev-physiol-021909-135804 |pmid=20148672 |s2cid=36520695 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231012034239/http://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Feder_et_al_2010.pdf |archive-date=2023-10-12 |access-date=2011-10-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231012034239/http://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Feder_et_al_2010.pdf |date=2023-10-12 }}&lt;/ref&gt; مثال طور، تجربيگاهه جي ڪوئن جي [[تحرڪ|ترغيب]] طور برقي تحريڪ سان هلندڙ مشيني ٽريڊمل تي اعليٰ يا گهٽ ڪارڪردگيءَ لاءِ نسل ڪشي ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Koch, L. G. |last2=Britton, S. L. |year=2001 |title=Artificial selection for intrinsic aerobic endurance running capacity in rats |journal=Physiological Genomics |volume=5 |issue=1 |pages=45–52 |citeseerx=10.1.1.325.7411 |doi=10.1152/physiolgenomics.2001.5.1.45 |pmid=11161005 |s2cid=2340159}}&lt;/ref&gt; گهٽ صلاحيت واري نسل جي ڀيٽ ۾ اعليٰ ڪارڪردگيءَ واري ڪوئن جي نسل ۾ پنهنجي مرضيءَ سان ڦيٿي تي ڊوڙڻ وارو رويو پڻ وڌيڪ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Waters |first=RP |last2=Renner |first2=KJ |last3=Pringle |first3=RB |last4=Summers |first4=CH |last5=Britton |first5=SL |last6=Koch |first6=LG |last7=Swallow |first7=JG |year=2008 |title=Selection for aerobic capacity affects corticosterone, monoamines and wheel-running activity |journal=Physiology &amp; Behavior |volume=93 |issue=4–5 |pages=1044–54 |doi=10.1016/j.physbeh.2008.01.013 |pmc=2435267 |pmid=18304593}}&lt;/ref&gt; [[تجرباتي ارتقا]] واري طريقي ۾، تجربيگاهه جي ڪوئن جون چار نقل نسلون ڦيٿن تي [[رضاڪارانه ورزش]] جي اعليٰ سطح لاءِ پيدا ڪيون ويون آهن، جڏهن ته وڌيڪ چار ضابطي واريون نسلون ڦيٿي تي ڊوڙڻ جي مقدار کي نظر ۾ رکڻ کان سواءِ نسل ڪشيءَ ذريعي برقرار رکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Swallow |first=JG |last2=Carter |first2=PA |last3=Garland Jr |first3=T |year=1998 |title=Artificial selection for increased wheel-running behavior in house mice |journal=Behavior Genetics |volume=28 |issue=3 |pages=227–37 |doi=10.1023/A:1021479331779 |pmid=9670598 |s2cid=18336243}}&lt;/ref&gt; ڪوئن جون اهي چونڊيل نسلون مشيني ٽريڊمل تي زبردستي برداشت جي صلاحيت وارن تجربن ۾ پڻ وڌيل برداشت جي صلاحيت ڏيکارين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Meek |first=TH |last2=Lonquich |first2=BP |last3=Hannon |first3=RM |last4=Garland Jr |first4=T |year=2009 |title=Endurance capacity of mice selectively bred for high voluntary wheel running |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=212 |issue=18 |pages=2908–17 |doi=10.1242/jeb.028886 |pmid=19717672 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، چونڊ جي ٻنهي تجربن مان ڪنهن ۾ به زبردستي يا رضاڪارانه ورزش دوران ٿڪاوٽ جا درست سبب معلوم نه ٿي سگهيا آهن.{{cn|date=April 2025}}

==ورزش سبب ٿيندڙ عضلاتي سور==
[[جسماني ورزش]] فوري اثر طور به سور جو سبب بڻجي سگهي ٿي، جيڪو گهٽ [[پي ايڇ]] سبب [[آزاد عصبي پڇڙيون|آزاد عصبي پڇڙين]] جي تحريڪ مان پيدا ٿي سگهي ٿو، ۽ [[دير سان شروع ٿيندڙ عضلاتي سور]] جي صورت ۾ به ٿي سگهي ٿو. دير سان ٿيندڙ سور بنيادي طور عضلي جي اندر ڦاٽن جو نتيجو هوندو آهي، جيتوڻيڪ ظاهري طور ان ۾ سمورن [[عضلاتي تاندورا|عضلاتي تاندورن]] جو ڦاٽڻ شامل نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nosaka |first=Ken |title=Skeletal muscle damage and repair |publisher=[[هيومن ڪائنيٽڪس]] |year=2008 |isbn=978-0-7360-5867-4 |editor-last=Tiidus, Peter M |pages=59–76 |chapter=Muscle Soreness and Damage and the Repeated-Bout Effect |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ueMh1x7kFjsC&amp;pg=PA59}}&lt;/ref&gt;

ورزش جي شدت، تربيت جي سطح ۽ ٻين عنصرن جي لحاظ کان عضلاتي سور معمولي سور کان وٺي معذور ڪندڙ زخم تائين ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Cheung |first=Karoline |last2=Hume |first2=Patria A. |author-link2=Patria Hume |last3=Maxwell |first3=Linda |date=2012-10-23 |title=Delayed Onset Muscle Soreness |journal=Sports Medicine |language=en |volume=33 |issue=2 |pages=145–164 |doi=10.2165/00007256-200333020-00005 |issn=0112-1642 |pmid=12617692 |s2cid=26525519}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه شروعاتي ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته وچولي شدت واري لڳاتار تربيت ڪنهن شخص جي سور سهڻ جي حد وڌائڻ جي صلاحيت رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Hakansson |first=S. |last2=Jones |first2=M. D. |last3=Ristov |first3=M. |last4=Marcos |first4=L. |last5=Clark |first5=T. |last6=Ram |first6=A. |last7=Morey |first7=R. |last8=Franklin |first8=A. |last9=McCarthy |first9=C. |date=2018 |title=Intensity-dependent effects of aerobic training on pressure pain threshold in overweight men: A randomized trial |url=https://unsworks.unsw.edu.au/bitstreams/d22bea57-8887-436d-ad69-2de9f86f7b49/download |journal=European Journal of Pain |language=en |volume=22 |issue=10 |pages=1813–1823 |doi=10.1002/ejp.1277 |issn=1532-2149 |pmid=29956398 |s2cid=49602409 |hdl-access=free |hdl=1959.4/unsworks_83572 }}{{مئل ڳنڍڻو|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ورزشي فعليات جي تعليم==

اڪثر ترقي يافته ملڪن ۾ پيشاور ادارن وٽ تصديق جا پروگرام موجود آهن، جيڪي تعليم جي معيار ۽ يڪسانيت کي يقيني بڻائين ٿا. [[ڪئناڊا]] ۾ صحت ۽ تندرستيءَ جي صنعت ۾ گراهڪن (طبي ۽ غير طبي ٻنهي) سان ڪم ڪندڙ ماڻهو ''سرٽيفائيڊ ايڪسرسائز فزيالاجسٽ'' جو پيشاور سرٽيفڪيشن وارو لقب حاصل ڪري سگهن ٿا. [[آسٽريليا]] ۾ پيشاور اداري [https://www.essa.org.au/ ايڪسرسائز اينڊ اسپورٽس سائنس آسٽريليا] (ESSA) ذريعي ''ايڪريڊيٽيڊ ايڪسرسائز فزيالاجسٽ'' (AEP) جو پيشاور سرٽيفڪيشن وارو لقب حاصل ڪري سگهجي ٿو. آسٽريليا ۾ AEP لاءِ ''ايڪريڊيٽيڊ ايڪسرسائز سائنٽسٽ'' (AES) جي اهليت پڻ رکڻ عام ڳالهه آهي. هن شعبي جو مکيه انتظامي ادارو [[آمريڪن ڪاليج آف اسپورٽس ميڊيسن]] آهي.{{cn|date=April 2025}}

ورزشي فعليات جي ماهر جي مطالعي جي شعبن ۾ [[حياتيائي ڪيميا]]، [[حياتيائي توانائيات]]، [[دل ۽ ڦڦڙن جي فعليات|دل ۽ ڦڦڙن جا ڪم]]، [[رتيات]]، [[حياتيائي ميڪانيات]]، [[ڍانچائي عضلو|ڍانچائي عضلن]] جي فعليات، [[عصبي غدودي نظام|عصبي غدودي]] ڪم ۽ مرڪزي توڙي پردي واري [[عصبي نظام]] جا ڪم شامل ٿي سگهن ٿا، پر اهي رڳو انهن تائين محدود ناهن. ان کان سواءِ، ورزشي فعليات جا ماهر بنيادي سائنسدانن کان وٺي طبي محققن، طبي ماهرن ۽ راندين جي تربيت ڏيندڙن تائين مختلف شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا.{{cn|date=April 2025}}

ڪاليج ۽ يونيورسٽيون ورزشي فعليات کي مطالعي جي پروگرام طور مختلف سطحن تي پيش ڪن ٿيون، جن ۾ گريجوئيشن کان اڳ جا پروگرام، گريجوئيٽ ڊگريون ۽ سرٽيفڪيٽ، ۽ ڊاڪٽريٽ جا پروگرام شامل آهن. ورزشي فعليات کي مکيه مضمون طور پڙهائڻ جو بنيادي مقصد شاگردن کي صحت جي سائنسن جي شعبي ۾ پيشاور زندگيءَ لاءِ تيار ڪرڻ آهي. هي پروگرام جسماني يا حرڪتي سرگرميءَ ۾ شامل فعلياتي عملن جي سائنسي مطالعي تي ڌيان ڏئي ٿو، جن ۾ حسي-حرڪتي لاڳاپا، ردعمل جا ميڪانيزم، ۽ زخم، بيماري ۽ معذوريءَ جا اثر شامل آهن. ان ۾ عضلاتي ۽ ڍانچائي ايناٽامي؛ عضلي جي سُڪڙجڻ جا ماليڪيولي ۽ خلوي بنياد؛ ٻارڻ جو استعمال؛ حرڪتي ميڪانيات جي [[عصبي فعليات]]؛ نظامي فعلياتي ردعمل (ساهه کڻڻ، رت جي وهڪري، غدودي رطوبتن ۽ ٻين عملن)؛ ٿڪاوٽ ۽ نِستو ٿيڻ؛ عضلن ۽ جسم جي تربيت؛ مخصوص ورزشن ۽ سرگرمين جي فعليات؛ زخم جي فعليات؛ ۽ معذورين ۽ بيمارين جا اثر شامل آهن. ورزشي فعليات جي ڊگري رکندڙن لاءِ موجود پيشاور شعبن ۾ غير طبي ۽ گراهڪن تي ٻڌل ڪم، طاقت ۽ جسماني حالت جا ماهر، دل ۽ ڦڦڙن جو علاج، ۽ طبي تحقيق شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Davis |first=Paul |title=Careers in Exercise Physiology |url=http://www.americankinesiology.org/featured-careers/featured-careers/exercise-physiology |archive-url=https://web.archive.org/web/20180103015707/http://www.americankinesiology.org/featured-careers/featured-careers/exercise-physiology |archive-date=2018-01-03 |access-date=2012-04-18}}&lt;/ref&gt;

مطالعي جي ڪيترن ئي شعبن ۾ قابليت جانچڻ لاءِ شاگردن کي اهي طريقا سيکاريا وڃن ٿا، جن تي گراهڪن سان ڪم ڪرڻ دوران عمل ڪرڻو پوي ٿو. عملي ۽ ليڪچر تي ٻڌل تعليم ڪلاس روم ۽ تجربيگاهه ٻنهي ۾ ڏني وڃي ٿي. انهن ۾ هي شامل آهن:
* '''صحت ۽ خطري جو جائزو''': ڪنهن گراهڪ سان محفوظ طريقي سان ڪم ڪرڻ لاءِ سڀ کان پهرين جسماني سرگرميءَ سان لاڳاپيل فائدن ۽ خطرن جي ڄاڻ هجڻ ضروري آهي. ان جي مثالن ۾ ورزش دوران جسم کي پهچي سگهندڙ مخصوص زخمن جي ڄاڻ، تربيت شروع ٿيڻ کان اڳ گراهڪ جي صحيح نموني چڪاس ڪرڻ، ۽ انهن عنصرن جي سڃاڻپ ڪرڻ شامل آهي، جيڪي سندس ڪارڪردگيءَ ۾ رڪاوٽ وجهي سگهن ٿا.{{cn|date=April 2025}}
* '''ورزش جي جاچ''': جسماني بناوت، دل ۽ ساهه کڻڻ واري تندرستي، عضلاتي طاقت ۽ برداشت، ۽ لچڪ ماپڻ لاءِ ورزشي جاچن کي ترتيب ڏيڻ. جسم جي ڪنهن وڌيڪ مخصوص حصي بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ فعلي جاچون پڻ استعمال ڪيون وڃن ٿيون. گراهڪ بابت معلومات گڏ ٿيڻ کان پوءِ ورزشي فعليات جي ماهرن لاءِ جاچ جي انگن اکرن جي تشريح ڪرڻ ۽ اهو طئي ڪرڻ پڻ ضروري آهي ته صحت سان لاڳاپيل ڪهڙا نتيجا سامهون آيا آهن.{{cn|date=April 2025}}
* '''ورزش جي تجويز''': اهڙا تربيتي پروگرام تيار ڪرڻ، جيڪي ڪنهن فرد جي صحت ۽ تندرستيءَ جي مقصدن سان بهترين نموني ٺهڪن. ان لاءِ مختلف قسمن جي ورزشن، گراهڪ جي ورزش جي سبب يا مقصد، ۽ اڳواٽ ڪيل جائزي کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. خاص حالتن ۽ آباديءَ جي مخصوص گروهن لاءِ ورزش تجويز ڪرڻ جي ڄاڻ پڻ ضروري آهي. انهن ۾ عمر جا فرق، حمل، سنڌن جون بيماريون، ٿولهه، ڦڦڙن جون بيماريون وغيره شامل ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=American College of Sports Medicine |url=https://archive.org/details/isbn_9780781769037 |title=ACSM's guidelines for exercise testing and prescription |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |year=2010 |isbn=978-0-7817-6903-7 |edition=8th |location=Philadelphia |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

===نصاب===

ورزشي فعليات جي نصاب ۾ [[حياتيات]]، [[ڪيميا]] ۽ [[لاڳو سائنسون]] شامل آهن. هن مکيه مضمون لاءِ چونڊيل ڪلاسن جو مقصد انساني ايناٽامي، انساني فعليات ۽ ورزشي فعليات جي پختي ڄاڻ حاصل ڪرڻ آهي. ان ۾ عضلاتي ۽ ڍانچائي ايناٽامي؛ عضلي جي سُڪڙجڻ جا ماليڪيولي ۽ خلوي بنياد؛ ٻارڻ جو استعمال؛ حرڪتي ميڪانيات جي [[عصبي فعليات]]؛ نظامي فعلياتي ردعمل (ساهه کڻڻ، رت جي وهڪري، غدودي رطوبتن ۽ ٻين عملن)؛ ٿڪاوٽ ۽ نِستو ٿيڻ؛ عضلن ۽ جسم جي تربيت؛ مخصوص ورزشن ۽ سرگرمين جي فعليات؛ زخم جي فعليات؛ ۽ معذورين ۽ بيمارين جا اثر شامل آهن. ورزشي فعليات ۾ ڊگري مڪمل ڪرڻ لاءِ نه رڳو ڪلاسن جو مڪمل نصاب پورو ڪرڻ ضروري آهي، پر عملي تجربي جي گهٽ ۾ گهٽ مقرر مقدار پڻ گهربل هوندي آهي ۽ انٽرن شپ ڪرڻ جي صلاح ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=University |first=Ohio |title=Class Requirements |url=http://www.ohio.edu/chsp/ahsw/academics/exphu.cfm}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[حياتيائي توانائيات]]
* [[ورزش کان پوءِ آڪسيجن جو واڌو استعمال]] (EPOC)
* [[هل جو نمونو]]
* [[جسماني علاج]]
* [[راندين جي سائنس]]
* [[راندين جي طب]]

==حوالا==
{{Reflist|30em}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category-inline}}

{{جسماني ورزش}}
{{راند}}
{{فعليات جا قسم}}
{{اختياري ڪنٽرول}}

{{DEFAULTSORT:ورزشي فعليات}}
[[زمرو:ورزشي فعليات| ]]
[[زمرو:راندين جي تربيت]]
[[زمرو:برداشت واريون رانديون]]
[[زمرو:ارتقائي حياتيات]]
[[زمرو:انساني ارتقا]]
[[زمرو:فعليات]]
[[زمرو:طاقت جي تربيت]]
[[زمرو:جسماني ورزش]]</text>
      <sha1>86vmgx0gen2viqd3jt9qr83pece8me4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سياسي معيشت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100412</id>
    <revision>
      <id>401305</id>
      <parentid>395630</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T03:29:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75033" sha1="ddi4itx3za21jihc2ztf95c5snwpr6t" xml:space="preserve">{{Short description|سماجي پيداوار جي اوسر جو مطالعو}}

[[File:Rousseau - Discours sur l'oeconomie politique, 1758 - 5884558.tif|thumb|[[ژان ژاڪ روسو]]، ''Discours sur l'oeconomie politique''، 1758ع]]

'''سياسي معيشت'''، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن '''تقابلي معيشت''' پڻ چيو ويندو آهي، [[سياسي سائنس]] ۽ [[معاشيات]] جو هڪ [[بين شعبائي]] ميدان آهي، جيڪو سياسي ۽ معاشي نظامن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن ۾ اهو پڻ شامل آهي ته اهي نظام هڪ ٻئي تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا.

هن ميدان جي شروعات سورهين صديءَ جي مغربي [[اخلاقي فلسفو|اخلاقي فلسفي]] اندر ٿي، جتي نظرياتي تصنيفن ۾ رياستن جي دولت جي انتظام جو جائزو ورتو ويندو هو. سياسي معيشت جون ابتدائي اهم تصنيفون عام طور برطانوي عالمن [[ايڊم سمٿ]]، [[ٿامس مالٿس]] ۽ [[ڊيوڊ ريڪارڊو]] ڏانهن منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ فرانسيسي [[فزيوڪريٽ|فزيوڪريٽن]] جو ڪم انهن کان اڳ جو هو. [[جان اسٽورٽ مل]] کان [[ڪارل مارڪس]] تائين مختلف مفڪرن معاشيات ۽ سياست کي هڪ ٻئي کان اڻٽٽ سمجهيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Fishkin |first1=Joseph |url=https://books.google.com/books?id=xwpSEAAAQBAJ&amp;q=%22Adam%20Smith,%20John%20Stuart%20Mill,%20and%20Karl%20Marx%20understood%20economics%20and%20politics%20as%20inseparable%22 |title=The Anti-Oligarchy Constitution: Reconstructing the Economic Foundations of American Democracy |last2=Forbath |first2=William E. |date=2022-02-08 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-24740-6 |page=2 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سياسي معيشت هڪ الڳ علمي ميدان طور اڀري، جنهن ۾ انهن گهڻن مظاهرن جو مطالعو شامل هو، جيڪي اڄ معاشيات جي دائري ۾ آندا وڃن ٿا. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[رياضياتي نموناسازي]] جي واڌ سان معاشيات سياسي معيشت کان الڳ هڪ خودمختيار علمي شعبو بڻجي وئي. هيءَ تبديلي 1890ع ۾ [[الفريڊ مارشل]] جي اثرائتي درسي ڪتاب ''[[معاشيات جا اصول (مارشل جو ڪتاب)|معاشيات جا اصول]]'' جي اشاعت سان هم وقت ٿي.

پنهنجي جديد صورت ۾ سياسي معيشت هڪ [[بين شعبائي]] ميدان آهي، جيڪو [[مزدور منڊي|مزدور منڊين]]، [[بين الاقوامي واپار]]، [[معاشي واڌ|واڌ]]، [[دولت جي ورڇ]] ۽ [[معاشي اڻبرابري]] جهڙن مظاهرن جو تجزيو ڪري ٿو. ان جي ابتڙ، ''معاشيات'' جو اصطلاح عام طور معيشت جي نسبتاً محدود مطالعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻين سياسي ۽ سماجي پهلوئن کي يا ته شامل نه ڪيو ويندو آهي يا گهٽ اهميت ڏني ويندي آهي.

== اشتقاق ۽ تاريخ ==

=== شروعات ===
''[[معاشيات]]'' جي هڪ الڳ جديد علمي شعبي بڻجڻ کان اڳ، هي اصطلاح اصل ۾ گهر يا ملڪيت جي انتظام لاءِ استعمال ٿيندو هو ۽ يوناني لفظ ''اوئڪانمڪوس'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”گهر يا خاندان جي انتظام ۾ مهارت رکندڙ.“&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Economic - Etymology, Origin &amp; Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/economic |access-date=2026-05-09 |website=etymonline |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''سياسي معيشت'' اصل ۾ انهيءَ تصور کي رياست جي سطح تائين وڌايو، جنهن ۾ قومي سطح تي دولت، پيداوار، واپار، محصولن ۽ گذران جو انتظام شامل هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Veseth |first=Michael A. |last2=Balaam |first2=David N. |title=Political economy |url=https://www.britannica.com/money/political-economy/Historical-development |url-status=live |access-date=2026-05-09 |website=Britannica}}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي اصطلاح ''اڪنامي پوليٽڪ''، جنهن جو انگريزي ترجمو ”پوليٽيڪل اڪانامي “ آهي، پهريون ڀيرو 1615ع ۾ فرانسيسي سپاهي ۽ معيشتدان [[انتوان ڊي مونڪريتيئن]] جي ڪتاب ''Traicté de l'oeconomie politique'' ۾ ظاهر ٿيو.

[[ايڊم سمٿ]] پنهنجي ڪتاب ''[[قومن جي دولت]]'' ۾ سياسي معيشت کي ”رياستي اڳواڻ يا قانونساز جي سائنس“ جو حصو قرار ڏنو، جنهن جا مقصد ماڻهن لاءِ آمدني يا گذران جا وسيلا ۽ رياست لاءِ آمدني مهيا ڪرڻ هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Introduction {{!}} Adam Smith Works |url=https://www.adamsmithworks.org/documents/introduction-d4154ace-1f88-47db-87f0-77c9e862cea6 |access-date=2026-05-09 |website=www.adamsmithworks.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جديد عالم{{Who|date=May 2026}} هن مطالعي جون پاڙون چوڏهين صديءَ جي [[تيونس]]ي [[مورخ]] ۽ [[سماجيات|سماجياتدان]] [[ابن خلدون]] جي ڪم ۾ ڳولين ٿا، خاص طور سندس ”نفعي“ ۽ ”گذران“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري تجزيي ۾. هن سماج جي وضاحت لاءِ هڪ الڳ سائنس قائم ڪرڻ جو مطالبو پڻ ڪيو ۽ پنهنجي اهم تصنيف ''[[مقدمو ابن خلدون|المقدمه]]'' ۾ انهن خيالن جو خاڪو پيش ڪيو. ''المقدمه'' ۾ ابن خلدون لکي ٿو: ”تهذيب ۽ ان جي ڀلائي، ۽ ڪاروبار جي خوشحالي، پيداواري صلاحيت ۽ ماڻهن جي انهن ڪوششن تي دارومدار رکي ٿي، جيڪي هو هر رخ ۾ پنهنجي فائدي ۽ نفعي لاءِ ڪن ٿا“؛ هن خيال کي جديد [[ڪلاسيڪي معاشيات|ڪلاسيڪي معاشي فڪر]] جو اڳواٽ تصور سمجهيو ويو آهي.{{Citation needed|date=May 2026}}

فرانسيسي [[فزيوڪريٽ|فزيوڪريٽ]]، جن ۾ [[فرانسوا ڪيني]]، [[رچرڊ ڪينٽيلون]] ۽ [[اين-رابرٽ-ژاڪ ٽرگو]] شامل هئا، سياسي معيشت جا پهريان اهم علمبردار هئا،&lt;ref name=&quot;Steiner 2003 p62&quot;&gt;Steiner (2003), pp. 61–62&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bertholet|first=Auguste|date=2020-05-27|title=The intellectual origins of Mirabeau|journal=History of European Ideas|volume=47|pages=91–96|doi=10.1080/01916599.2020.1763745|s2cid=219747599|issn=0191-6599}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ فزيوڪريٽن ڏانهن [[ايڊم سمٿ]]، [[جان اسٽورٽ مل]]، [[ڊيوڊ ريڪارڊو]]، [[هينري جارج]] ۽ [[ڪارل مارڪس]] جي فڪري جوابن کي جديد بحث ۾ عام طور وڌيڪ ڌيان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Bertholet |first1=Auguste |url=https://www.sgeaj.ch/wp-content/uploads/2024/12/bertholet-kapossy-la-physiocratie-et-la-suisse-2023.pdf |title=La Physiocratie et la Suisse |last2=Kapossy |first2=Béla |publisher=Slatkine |year=2023 |isbn=9782051029391 |location=Geneva |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.athabascau.ca/humanities-and-social-sciences/resources/ba-poec-what-is-political-economy.html|website=Political Economy, Athabasca University|language=en-CA|access-date=2022-02-06|title=What is Political Economy?|archive-date=2022-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207020919/https://www.athabascau.ca/humanities-and-social-sciences/resources/ba-poec-what-is-political-economy.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== نئين تعريف ۽ معاشيات سان لاڳاپو ===
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اهي موضوع، جيڪي هاڻي معاشيات سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جن ۾ ”پئسي، منڊين ۽ واپار بابت بنيادي اصول ۽ قانون“ شامل آهن، هڪ اهڙي منظم بحث ۾ تبديل ٿي چڪا هئا، جيڪو '''سياسي معيشت''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Schabas |first=Margaret |title=Economics in Early Modern Philosophy |date=2026 |work=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2026/entries/economics-early-modern/ |access-date=2026-05-09 |edition=Spring 2026 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ معاشيات آهستي آهستي هڪ وڌيڪ خودمختيار، فني ۽ اڪثر رياضياتي علمي شعبي بڻجڻ جي ڪوشش ڪئي. پنهنجي تصنيف ''اي جنرل ميٿميٽيڪل ٿيوري آف پوليٽيڪل اڪانامي'' ۾ [[وليم اسٽينلي جيونز]] [[حاشيائي افاديت|حاشيائي افاديت واري قدر جي نظريي]] کي ترقي ڏني، جنهن ”حاشيائي انقلاب“ کي جنم ڏنو ۽ معاشيات ۾ رياضياتي طريقا متعارف ڪرايا. هن اختصار لاءِ ''اڪانامڪس'' جي اصطلاح جي حمايت ڪئي ۽ اميد ظاهر ڪئي ته اهو ”هڪ سائنس جو مڃيل نالو“ بڻجي ويندو.&lt;ref&gt;Jevons, W. Stanley. ''The Theory of Political Economy'', 1879, 2nd ed. [https://books.google.com/books?id=aYcBAAAAQAAJ&amp;pg=PR14=ONEPAGE p. xiv.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230412085429/https://books.google.com/books?id=aYcBAAAAQAAJ&amp;pg=PR14=onepage |date=2023-04-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Groenwegen&quot;&gt;Groenwegen, Peter. (1987 [[The New Palgrave Dictionary of Economics|[2008]]]). &quot;'political economy' and 'economics'&quot;, ''[[The New Palgrave: A Dictionary of Economics]]'', v. 3, pp. 905–906. [Pp.&amp;nbsp;904–07.]&lt;/ref&gt;

ڪتاب ''فرام پوليٽيڪل اڪانامي ٽو اڪانامڪس'' ۾ ملوناڪس ۽ فائن دليل ڏين ٿا ته ”سياسي معيشت جي معاشيات ۾ تبديل ٿيڻ واري عمل“ ۾ ”سماجي ۽ تاريخي پهلوئن کان ڌار ٿيڻ“ شامل هو، ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ معاشيات کي ٻين سماجي سائنسن کان الڳ ڪيو ويو. اهي وليم اسٽينلي جيونز جي اڳواڻيءَ واري ”حاشيائي انقلاب“ تي پڻ تنقيد ڪن ٿا، ۽ لکن ٿا ته سياسي معيشت کان معاشيات ڏانهن منتقليءَ هن علمي شعبي کي ٻين سماجي شعبن کان آزاد نموني ترقي ڪرڻ جو جواز ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fine |first=Ben |title=From Political Economy to Economics: Method, the Social and the Historical in the Evolution of Economic Theory |last2=Milonakis |first2=Dimitris |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0415423212 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تقريباً ساڳئي وقت سياسي سائنس پڻ تاريخ ۽ سياسي معيشت کان الڳ هڪ خودمختيار علمي شعبو بڻجي رهي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roskin |first=Michael G. |title=19th-century roots of contemporary political science |url=https://www.britannica.com/topic/political-science/19th-century-roots-of-contemporary-political-science |access-date=2026-05-09 |website=Britannica}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، [[الفريڊ مارشل]] پنهنجي 1890ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''[[معاشيات جا اصول (مارشل جو ڪتاب)|معاشيات جا اصول]]'' ۾ دليل ڏنو ته هن ميدان کي ”سياسي معيشت“ جي نسبتاً محدود اصطلاح بدران ”معاشيات“ سڏڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Alfred |title=Principles of Economics |date=1890-07-01 |publisher=Macmillan and Co. |pages=36 |language=en}}&lt;/ref&gt;

”حاشيائي انقلاب“ بابت مائيڪل برنسٽائن وضاحت ڪري ٿو ته جديد معاشيات جون فڪري پاڙون ”ارڙهين ۽ اوڻيهين صدين جي اخلاقي فلسفي“ ۾ ڳولي سگهجن ٿيون، جنهن روايت ۾ ڪلاسيڪي سياسي معيشت پڻ شامل هئي. سندس چوڻ موجب حاشيائي ۽ نئون ڪلاسيڪي رخ معيشتدانن کي ان فڪري ورثي کان ڌار ٿيڻ ۽ ”هڪ نمايان طور پيشيواراڻي علم“ جوڙڻ جو موقعو ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bernstein |first=Michael A. |date=2019 |title=PROFESSIONALIZING ECONOMICS: The ‘Marginalist Revolution’ in Historical Context |url=https://economics.ucr.edu/wp-content/uploads/2019/11/04-09-04Michael-Bernstein.pdf |access-date=2026-05-09}}&lt;/ref&gt;

تنهن ڪري معاشي فڪر جا مورخ اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ واري حاشيائي ۽ شروعاتي نئون ڪلاسيڪي رخ کي ”سياسي معيشت“ جي ”معاشيات“ ۾ وسيع تبديليءَ جو حصو سمجهن ٿا. معاشيات هڪ وڌيڪ محدود ۽ رياضياتي علمي شعبو بڻجي وئي، جيڪو تاريخ، سياست ۽ ٻين سماجي سائنسن کان الڳ هو. خاص طور مارشل جي 1890ع واري ''معاشيات جا اصول'' کان پوءِ ”معاشيات“ جو اصطلاح آهستي آهستي علمي شعبي جي مکيه نالي طور ”سياسي معيشت“ جي جاءِ وٺڻ لڳو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fine |first=Ben |date=2000 |title=Bringing the Social Back Into Economics: Progress or Reductionism? |url=https://fbe.unimelb.edu.au/__data/assets/pdf_file/0009/805959/731.pdf |url-status=live |access-date=2026-05-09 |website=The University of Melbourne}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Milonakis |first=Dimitris |date=2016 |title=Formalising Economics: Social Change, Ideology and Mathematics in Economic Discourse |url=https://cpes.org.uk/wp-content/uploads/2016/06/Dimitris_Milonakis.pdf |access-date=2026-05-09}}&lt;/ref&gt;

[[گوگل اينگرام ويوئر]] جي حوالن جي ماپ مان ظاهر ٿئي ٿو ته تقريباً 1910ع ڌاري ''اڪانامڪس'' جو استعمال ''پوليٽيڪل اڪانامي'' کان وڌڻ لڳو ۽ 1920ع تائين اهو علمي شعبي لاءِ ترجيحي اصطلاح بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Mark Robbins (2016) &quot;Why we need political economy,&quot; ''Policy Options'', [http://policyoptions.irpp.org/magazines/january-2017/why-we-need-political-economy/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402082231/http://policyoptions.irpp.org/magazines/january-2017/why-we-need-political-economy/|date=2019-04-02}}&lt;/ref&gt;

==== جديد تعريف ====
جديد دور ۾ ''سياسي معيشت'' جي تعريف تبديل ٿي چڪي آهي. جديد ''معاشيات'' ۽ ''سياسي سائنس'' جي اصطلاحن جي ابتڙ، سياسي معيشت هاڻي سياست ۽ معيشت جي باهمي لاڳاپي جي بين شعبائي مطالعي ڏانهن اشارو ڪري ٿي، يعني:

* رياست، قانوني نظام ۽ ادارا منڊين ۽ معاشي نتيجن کي ڪيئن شڪل ڏين ٿا؛ ۽
* منڊيون، دولت، ڪمپنيون ۽ معاشي مفاد سياست، جنهن ۾ رياست پڻ شامل آهي، کي ڪيئن شڪل ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

هن ميدان کي ڪڏهن ڪڏهن ''تقابلي سياسي معيشت'' ۽ ''بين الاقوامي سياسي معيشت'' ۾ ورهايو ويندو آهي. پهريون شعبو ملڪن اندر منڊي ۽ رياست جي باهمي لاڳاپن جو تجزيو ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو سياست ۽ معيشت جي عالمي سطح واري لاڳاپن تي ڌيان ڏئي ٿو.

=== تعليمي ادارا ===
دنيا ۾ سياسي معيشت جي پهرين پروفيسرشپ 1754ع ۾ ڏکڻ اٽليءَ جي [[نيپلز جي بادشاهت]] ۾ [[نيپلز فيڊريڪو ٻيون يونيورسٽي]] ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Collins |first=Philip |url=https://www.google.com/books/edition/To_Be_Clear/PB0bEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=1754+University+of+Naples+Federico+II+professor+political+economy&amp;pg=PT22&amp;printsec=frontcover |title=To Be Clear |date=2021-06-03 |publisher=Quercus Publishing |isbn=978-1-5294-1499-8 |language=en}}&lt;/ref&gt; نيپلز جي فلسفي [[انتونيو جينوويزي]] اٽليءَ جو سياسي معيشت جو پهريون پروفيسر هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Reinert |first=Erik S. |url=https://www.google.com/books/edition/Handbook_of_Alternative_Theories_of_Econ/nIAwDQAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=political+economy+Antonio+Genovesi+first+tenured+professor&amp;pg=PA50&amp;printsec=frontcover |title=Handbook of Alternative Theories of Economic Development |last2=Ghosh |first2=Jayati |last3=Kattel |first3=Rainer |date=2016-09-28 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-78254-468-5 |pages=50 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1763ع ۾ [[يوزف فان زوننفلز]] کي آسٽريا جي [[ويانا يونيورسٽي]] ۾ سياسي معيشت جي چيئر تي مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Outram |first=Dorinda |url=https://www.google.com/books/edition/The_Enlightenment/mIqJJhpJFMQC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=1763+Joseph+von+Sonnenfels+Political+Economy+chair+University+Vienna&amp;pg=PA43&amp;printsec=frontcover |title=The Enlightenment |date=2013-01-10 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-02739-8 |pages=43 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1805ع ۾ [[ٿامس مالٿس]] انگلينڊ جو سياسي معيشت جو پهريون پروفيسر بڻيو، جڏهن کيس [[ايسٽ انڊيا ڪمپني ڪاليج]]، هيلي بري، [[هرٽفورڊشائر]] ۾ مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Caraway |first=Brett |url=https://www.google.com/books/edition/A_Critical_Introduction_to_the_Economics/4JvEEQAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=Thomas+%22Malthus%22+1805+England's+first+professor+political+economy+East+India+Company+College&amp;pg=PP48&amp;printsec=frontcover |title=A Critical Introduction to the Economics of Sustainability |date=2026-04-01 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-040-65613-6 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن وقت سياسي معيشت معاشي ۽ لاڳاپيل روين جي مطالعي لاءِ مختلف، پر پاڻ ۾ ڳنڍيل طريقن ڏانهن اشارو ڪري ٿي. انهن ۾ معاشيات کي ٻين شعبن سان گڏ استعمال ڪرڻ کان وٺي اهڙن بنيادي مفروضن جو استعمال شامل آهي، جيڪي اڳين معاشي مفروضن کي چئلينج ڪن ٿا.

== طريقا ==
[[File:Keohane small.jpg|thumb|170px|بين الاقوامي لاڳاپن جو نظريه دان [[رابرٽ ڪوهين]].]]

سياسي معيشت مان عام طور اهڙن [[بين شعبائي اڀياس|بين شعبائي اڀياسن]] ڏانهن اشارو ڪيو ويندو آهي، جيڪي [[معاشيات]]، [[سماجيات]] ۽ [[سياسي سائنس]] مان فائدو وٺندي وضاحت ڪن ٿا ته سياسي ادارا، سياسي ماحول ۽ [[معاشي نظام]]—ڀلي اهو [[سرمائيداري|سرمائيداراڻو]]، [[سوشلزم|سوشلسٽ]]، [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] يا [[مخلوط معيشت|مخلوط]] هجي—هڪ ٻئي تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا.&lt;ref&gt;Weingast, Barry R., and Donald Wittman, ed., 2008. ''The Oxford Handbook of Political Economy''. Oxford UP. [http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/?view=usa&amp;view=usa&amp;ci=9780199548477&amp;cp=24297 Description] and [https://books.google.com/books?id=WgHcf8Y0r9UC&amp;pg=PR7=GBS_ATB preview.] {{web/20230430080740/https://books.google.com/books?id=WgHcf8Y0r9UC&amp;pg=PR7=gbs_atb |date=2023-04-30 }}&lt;/ref&gt; [[جي اي ايل درجابندي ڪوڊ|''جرنل آف اڪنامڪ لٽريچر'' جي درجابندي ڪوڊن]] ۾ سياسي معيشت کي ٽن ذيلي شعبن سان ڳنڍيو ويو آهي: (1) هر قسم جي [[معاشي نظام]] ۾ [[وسيلن جي ورڇ]] اندر حڪومت ۽/يا طبقي ۽ طاقت جي لاڳاپن جو ڪردار؛&lt;ref&gt;At [[JEL classification codes#Economic systems JEL: P Subcategories|JEL: P]] as in [http://www.aeaweb.org/jel/guide/jel.php JEL Classification Codes Guide] /http://www.aeaweb.org/jel/guide/jel.php |date=2013-11-18 }}, drilled to at each economic-system link.&lt;br /&gt;For example:&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Brandt, Loren, and Thomas G. Rawski (2008). &quot;Chinese economic reforms,&quot; ''[[The New Palgrave Dictionary of Economics]]'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_C000600&amp;edition=current&amp;q= Abstract.] {{web/20130528171420/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_C000600&amp;edition=current&amp;q= |date=2013-05-28 }}&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Helsley, Robert W. (2008). &quot;urban political economy,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_U000067&amp;edition=current&amp;q= Abstract.]/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_U000067&amp;edition=current&amp;q= |date=2013-05-22 }}&lt;/ref&gt; (2) [[بين الاقوامي سياسي معيشت]]، جيڪا [[بين الاقوامي لاڳاپن]] جي معاشي اثرن جو مطالعو ڪري ٿي؛&lt;ref&gt;At [[JEL classification codes#International economics JEL: F Subcategories|JEL: F5]] as drilled to in [http://www.aeaweb.org/jel/guide/jel.php JEL Classification Codes Guide] /web/20131118064704/http://www.aeaweb.org/jel/guide/jel.php |date=2013-11-18 }}.&lt;br /&gt;For example:&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[Robert Gilpin|Gilpin, Robert]] (2001), ''Global Political Economy: Understanding the International Economic Order'', Princeton. [http://press.princeton.edu/titles/7093.html Description] /web/20130122110319/http://press.princeton.edu/titles/7093.html |date=2013-01-22 }} and ch. 1, &quot; The New Global Economic Order&quot; [http://press.princeton.edu/chapters/s7093.pdf link.] {{web/20130309172355/http://press.princeton.edu/chapters/s7093.pdf |date=2013-03-09 }}&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Mitra, Devashish (2008). &quot;trade policy, political economy of,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_T000213&amp;edition=current&amp;q= {{web/20130522043404/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_T000213&amp;edition=current&amp;q= |date=2013-05-22 }}&lt;/ref&gt; ۽ (3) سياسي يا استحصالي طبقاتي عملن جا معاشي نمونا.&lt;ref&gt;At [[JEL classification codes#Microeconomics JEL: D Subcategories|JEL: D72]] and [https://www.aeaweb.org/econlit/jelCodes.php?view=jel#D JEL: D74]/https://www.aeaweb.org/econlit/jelCodes.php?view=jel#D |date=2017-11-05 }} with context for its usage in [http://www.aeaweb.org/jel/guide/jel.php JEL Classification Codes Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118064704/http://www.aeaweb.org/jel/guide/jel.php |date=2013-11-18 }}, drilled to at JEL: D7.&lt;/ref&gt; سياسي سائنس اندر عام طور [[بين الاقوامي سياسي معيشت]]، جنهن جو مطالعو گهڻو ڪري بين الاقوامي لاڳاپن جا عالم ڪن ٿا، ۽ تقابلي سياسي معيشت، جنهن جو مطالعو بنيادي طور تقابلي سياست جا عالم ڪن ٿا، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Citation |last1=Hacker |first1=Jacob S. |title=The American Political Economy: A Framework and Agenda for Research |date=2021 |url=https://www.cambridge.org/core/books/american-political-economy/american-political-economy-a-framework-and-agenda-for-research/FA0E70DF16B2133B7FE3ADA6BF699A90 |work=The American Political Economy: Politics, Markets, and Power |pages=4–5 |editor-last=Hertel-Fernandez |editor-first=Alexander |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-51636-2 |last2=Hertel-Fernandez |first2=Alexander |last3=Pierson |first3=Paul |last4=Thelen |first4=Kathleen |editor2-last=Hacker |editor2-first=Jacob S. |editor3-last=Thelen |editor3-first=Kathleen |editor4-last=Pierson |editor4-first=Paul |access-date=2022-06-18 |archive-date=2022-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503113836/https://www.cambridge.org/core/books/american-political-economy/american-political-economy-a-framework-and-agenda-for-research/FA0E70DF16B2133B7FE3ADA6BF699A90 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[سماجي چونڊ جو نظريو]] اهو مطالعو ڪري ٿو ته فردن جون [[افاديت|افاديتون]] سڄي سماج ۾ ڪيئن گڏ ٿين ٿيون، جنهن کي [[سماجي ڀلائي تابع]] پڻ چيو ويندو آهي، ۽ اهو عمل سياسي جوڙجڪ تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref&gt;[[Kenneth J. Arrow|Arrow, Kenneth J.]] (1963). ''[[Social Choice and Individual Values]]'', 2nd ed., [http://cowles.econ.yale.edu/P/cm/m12-2/m12-2-08.pdf ch. VIII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130701174737/http://cowles.econ.yale.edu/P/cm/m12-2/m12-2-08.pdf |date=2013-07-01 }}, sect. 2, The Social Decision Process, pp. 106–08.&lt;/ref&gt; [[عوامي چونڊ]] جو نظريو هڪ [[ننڍي بنياد|ننڍي بنيادن]] وارو نظريو آهي، جيڪو سياسي معيشت سان گهرو لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref&gt;[[Gordon Tullock|Tullock, Gordon]] ([[The New Palgrave: A Dictionary of Economics|[1987]]] 2008). &quot;public choice,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics''. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_P000240&amp;q=rational%20choice&amp;topicid=&amp;result_number=10 Abstract] {{web/20180107182712/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_P000240&amp;q=rational%20choice&amp;topicid=&amp;result_number=10 |date=2018-01-07 }}.&lt;/ref&gt; اهي ٻئي طريقا ووٽرن، سياستدانن ۽ بيوروڪريٽن کي بنيادي طور ذاتي مفاد مطابق عمل ڪندڙ فرض ڪن ٿا. معيشتدان ۽ سياسي سائنسدان اڪثر سياسي معيشت کي انهن طريقن سان ڳنڍين ٿا، جيڪي [[عقلي چونڊ جو نظريو|عقلي چونڊ]] جا مفروضا استعمال ڪن ٿا،&lt;ref&gt;Lohmann, Susanne (2008). &quot;rational choice and political science,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_R000253&amp;edition=current&amp;q= Abstract.] {{web/20130522051808/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_R000253&amp;edition=current&amp;q= |date=2013-05-22 }}&lt;/ref&gt; خاص طور [[راند جو نظريو|راند جي نظريي]] ۾،&lt;ref&gt;• [[Martin Shubik|Shubik, Martin]] (1981). &quot;Game Theory Models and Methods in Political Economy,&quot; in [[Kenneth Arrow|K. Arrow]] and M. Intriligator, ed., ''Handbook of Mathematical Economics'', Elsevier, v. 1, pp. [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B7P5Y-4FDF0FN-C&amp;_user=10&amp;_coverDate=01/01/1981&amp;_rdoc=11&amp;_fmt=high&amp;_orig=browse&amp;_origin=browse&amp;_zone=rslt_list_item&amp;_srch=doc-info(%23toc%2324615%231981%23999989999%23565707%23FLP%23display%23Volume)&amp;_cdi=24615&amp;_sort=d&amp;_docanchor=&amp;_ct=14&amp;_acct=C000050221&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=cb34198ec88c9ab8fa59af6d5634e9cf&amp;searchtype=a 285]{{dead link|date=March 2019|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}–330.&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • _____ (1984). ''A Game-Theoretic Approach to Political Economy''. [[MIT Press]]. [http://mitpress.mit.edu/catalog/item/default.asp?ttype=2&amp;tid=5086 Description] {{web/20110629151809/http://mitpress.mit.edu/catalog/item/default.asp?ttype=2&amp;tid=5086 |date=2011-06-29 }} and review [https://www.jstor.org/pss/4225764 extract].&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • _____ (1999). ''Political Economy, Oligopoly and Experimental Games: The Selected Essays of Martin Shubik'', v. 1, Edward Elgar. [http://www.e-elgar.co.uk/bookentry_mainUS.lasso?id=834 Description] {{web/20120524055749/http://www.e-elgar.co.uk/bookentry_mainUS.lasso?id=834 |date=2012-05-24 }} and contents of [https://books.google.com/books?id=DZ_97SqmzagC&amp;pg=PR5 Part I] {{web/20230430080737/https://books.google.com/books?id=DZ_97SqmzagC&amp;pg=PR5 |date=2023-04-30 }}, Political Economy.&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[Peter C. Ordeshook]] (1990). &quot;The Emerging Discipline of Political Economy,&quot; ch. 1 in ''Perspectives on Positive Political Economy'', Cambridge, pp. [https://books.google.com/books?id=wKJu6g5ovhcC&amp;dq=%22The+emerging+discipline+of+political+economy%22+%22game+theory%22&amp;pg=PA9 9–30.] web/20230412083007/https://books.google.com/books?id=wKJu6g5ovhcC&amp;dq=%22The+emerging+discipline+of+political+economy%22+%22game+theory%22&amp;pg=PA9 |date=2023-04-12 }}&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • _____ (1986). ''Game Theory and Political Theory'', Cambridge.
[http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1132862/?site_locale=en_GB Description] {{/web/20130309165458/http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1132862/?site_locale=en_GB |date=2013-03-09 }} and [https://books.google.com/books?id=ZgbXUoEzxokC&amp;pg=PR5= preview.]&lt;/ref&gt; ۽ معاشيات جي روايتي دائري کان ٻاهر وارن مظاهرن، جهڙوڪ [[حڪومتي ناڪامي]] ۽ پيچيده فيصلو سازي، جي جائزي ۾؛ اهڙي حوالي سان ”مثبت سياسي معيشت“ جو اصطلاح عام آهي.&lt;ref&gt;Alt, James E.; Shepsle, Kenneth (eds.) (1990), ''Perspectives on Positive Political Economy'' (Cambridge [UK]; New York: Cambridge University Press). Description and content [http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1139893/?site_locale=en_GB links]/web/20130309165536/http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1139893/?site_locale=en_GB|date=2013-03-09}} and [https://books.google.com/books?id=wKJu6g5ovhcC&amp;pg=PA1=FALSE preview.] {{web/20230412083004/https://books.google.com/books?id=wKJu6g5ovhcC&amp;pg=PA1=false|date=2023-04-12}}&lt;/ref&gt;

ٻين ”روايتي“ موضوعن ۾ اهڙن عوامي پاليسيءَ وارن مسئلن جو تجزيو شامل آهي، جهڙوڪ [[معاشي ضابطا]]،&lt;ref&gt;Rose, N. L. (2001). &quot;Regulation, Political Economy of,&quot; ''[[International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences]]'', pp.&amp;nbsp;12967–12970. [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B7MRM-4MT09VJ-2YX&amp;_rdoc=11&amp;_hierId=151000135&amp;_refWorkId=21&amp;_explode=151000131,151000135&amp;_fmt=high&amp;_orig=na&amp;_docanchor=&amp;_idxType=SC&amp;view=c&amp;_ct=14&amp;_acct=C000050221&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=275222d8e93eb1135b7ae20e38b67a8b Abstract.]&lt;/ref&gt; [[اجاره داري]]، [[ڪرائي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش]]، [[تحفظ پسندي|منڊيءَ جو تحفظ]]،&lt;ref&gt;[[Anne O. Krueger|Krueger, Anne O.]] (1974). &quot;The Political Economy of the Rent-Seeking Society,&quot; ''American Economic Review'', 64(3), [https://www.jstor.org/pss/1808883 pp. 291–303].&lt;/ref&gt; ادارتي [[بدعنواني جي معاشيات|بدعنواني]]&lt;ref&gt;• Bose, Niloy. &quot;corruption and economic growth,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics Online'', 2nd Edition, 2010. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2010_C000616&amp;edition=current&amp;q=%20corruption&amp;topicid=&amp;result_number=1 Abstract.]/web/20101229134928/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2010_C000616&amp;edition=current&amp;q=%20corruption&amp;topicid=&amp;result_number=1 |date=2010-12-29 }}&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Rose-Ackerman, Susan (2008). &quot;bribery,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_B000199&amp;edition=current&amp;q= Abstract.]/web/20130522060248/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_B000199&amp;edition=current&amp;q= |date=2013-05-22 }}&lt;/ref&gt; ۽ [[ورڇ (معاشيات)|ورڇي]] سياست.&lt;ref&gt;• [[Gary S. Becker|Becker, Gary S.]] (1983). &quot;A Theory of Competition among Pressure Groups for Political Influence,&quot; ''Quarterly Journal of Economics'', 98(3), pp. [http://www2.bren.ucsb.edu/~glibecap/BeckerQJE1983.pdf 371–400.]/web/20110511104632/http://www2.bren.ucsb.edu/~glibecap/BeckerQJE1983.pdf |date=2011-05-11 }}&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Weingast, Barry R., Kenneth A. Shepsle, and Christopher Johnsen (1981). &quot;The Political Economy of Benefits and Costs: A Neoclassical Approach to Distributive Politics,&quot; '' Journal of Political Economy'', 89(4), pp. [http://www.walkerd.people.cofc.edu/400/Sobel/2A-5.%20Weingast%20-%20Political%20Economy%20of%20Benefits%20and%20Costs.pdf 642–664.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510191730/http://www.walkerd.people.cofc.edu/400/Sobel/2A-5.%20Weingast%20-%20Political%20Economy%20of%20Benefits%20and%20Costs.pdf |date=2013-05-10 }}&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Breyer, Friedrich (1994). &quot;The Political Economy of Intergenerational Redistribution,&quot; ''European Journal of Political Economy'', 10(1), pp.&amp;nbsp;61–84/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B6V97-46383PF-7&amp;_user=10&amp;_coverDate=05/31/1994&amp;_rdoc=1&amp;_fmt=high&amp;_orig=search&amp;_origin=search&amp;_sort=d&amp;_docanchor=&amp;view=c&amp;_rerunOrigin=scholar.google&amp;_acct=C000050221&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=dfc37a3bb7197657fa1320111de1763a&amp;searchtype=a Abstract.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[Oliver E. Williamson|Williamson, Oliver E.]] (1995). &quot;The Politics and Economics of Redistribution and Inefficiency,&quot; ''Greek Economic Review'', December 17, pp. 115–136, reprinted in Williamson (1996), ''The Mechanisms of Governance'', Oxford University Press, [https://books.google.com/books?id=meERBVysP6YC&amp;pg=PR11 ch. 8]/web/20230412083001/https://books.google.com/books?id=meERBVysP6YC&amp;pg=PR11 |date=2023-04-12 }}, pp. 195–218.&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[Per Krusell|Krusell, Per]], and José-Víctor Ríos-Rull (1999). &quot;On the Size of U.S. Government: Political Economy in the Neoclassical Growth Model,&quot; ''American Economic Review'', 89(5), pp. [https://www.jstor.org/pss/117052 1156]–1181.&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Galasso, Vincenzo, and Paola Profeta (2002). &quot;The Political Economy of Social Security: A Survey,&quot; ''European Journal of Political Economy'', 18(1), pp. [http://www.nek.lu.se/NEKaha/Public%20finance/Galasso%20and%20Profeta.pdf 1–29.]{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

تجربي بنياد تجزيي ۾ اقتصادي پاليسيءَ جي چونڊ تي چونڊن جو اثر، چونڊ نتيجن جا تعين ڪندڙ عنصر ۽ [[معاشي اڳڪٿي|اڳڪٿيءَ جا نمونا]]، [[ڪاروباري چڪر#سياسي ڪاروباري چڪر|سياسي ڪاروباري چڪر]]،&lt;ref&gt;• Drazen, Allan (2008). &quot;Political business cycles,&quot; ''[[The New Palgrave Dictionary of Economics]]'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_P000112&amp;edition=current&amp;q=Political%20business%20cycle&amp;topicid=&amp;result_number=4 Abstract.]/web/20101229135043/http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_P000112&amp;edition=current&amp;q=Political%20business%20cycle&amp;topicid=&amp;result_number=4 |date=2010-12-29 }}&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[William D. Nordhaus|Nordhaus, William D.]] (1989). &quot;Alternative Approaches to the Political Business Cycle,&quot; ''Brookings Papers on Economic Activity'', (2), pp. [https://www.jstor.org/pss/2534461 1] {{web/20200401075035/https://www.jstor.org/pss/2534461 |date=2020-04-01 }}–68.&lt;/ref&gt; [[مرڪزي بئنڪ#خودمختياري|مرڪزي بئنڪ جي خودمختياري]] ۽ حد کان وڌيڪ بجيٽ خسارن جي سياست شامل آهن.&lt;ref&gt;• [[James M. Buchanan|Buchanan, James M.]] (2008). &quot;public debt,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_P000241&amp;edition=current&amp;q= Abstract.] {{http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_P000241&amp;edition=current&amp;q= |date=2013-05-22 }}&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Alesina, Alberto, and Roberto Perotti (1995). &quot;The Political Economy of Budget Deficits,&quot; ''IMF Staff Papers'', 42(1), pp. [https://www.jstor.org/pss/3867338 1]–31.&lt;/ref&gt; هڪ دلچسپ مثال 1954ع ۾ سوويت يونين ۾ سياسي معيشت جي پهرين درسي ڪتاب جي اشاعت آهي، جنهن جي تدوين [[ليو گاتوفسڪي]] ڪئي؛ ان ۾ ان وقت جي روايتي نظرياتي طريقي کي سوويت سياسي بيانيي سان گڏايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite book |url=https://www.marxists.org/subject/economy/authors/pe/index.htm |title=Political Economy: A Textbook issued by the Economics Institute of the Academy of Sciences of the U.S.S.R |collaboration=K.V. Ostrovityanov; D.T. Shepilov; L.A. Leontyev; I.D. Laptev; I.I. Kuzminov; L.M. Gatovsky; P.F. Yudin; A.I. Pashkov; V. N. Starovsky |date=1954 |publisher=Economics Institute of the Academy of Sciences of the U.S.S.R |edition=1st |location=Moscow |publication-place=Marxists Internet Archive |publication-date=2014 |language=ru |trans-title=Political Economy: A Textbook issued by the Economics Institute of the Academy of Sciences of the U.S.S.R}}&lt;/ref&gt;

[[File:Professor Susan Strange, c1980.jpg|thumb|260x260px|بين الاقوامي لاڳاپن جي عالم [[سوزن اسٽرينج]].]]

تازو دور ۾ [[اقتصادي پاليسي]] ۽ سياسي ادارن جي [[تصوراتي نمونو|نموناسازي]] تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ [[عامل (معاشيات)|عاملن]] ۽ [[اقتصادي ادارو|اقتصادي]] توڙي [[سياسي ادارو|سياسي ادارن]] جي وچ ۾ ٿيندڙ باهمي عمل جو جائزو ورتو وڃي ٿو،&lt;ref&gt;• [[ٽموٿي بيسلي|Besley, Timothy]] (2007). ''Principled Agents?: The Political Economy of Good Government'', Oxford. [http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780199283910.001.0001/acprof-9780199283910 Description.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • _____ and Torsten Persson (2008). &quot;political institutions, economic approaches to,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_E000252&amp;edition=current&amp;q= Abstract.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[ڊگلس سي. نارٿ|North, Douglass C.]] (1986). &quot;The New Institutional Economics,&quot; ''Journal of Institutional and Theoretical Economics'', 142(1), pp. [https://www.jstor.org/discover/10.2307/40726723?uid=3739936&amp;uid=2&amp;uid=4&amp;uid=3739256&amp;sid=21101659658757 230]–237.&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • _____ (1990). ''Institutions, Institutional Change and Economic Performance'', in the Political Economy of Institutions and Decisions series. Cambridge. [http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1139799/?site_locale=en_GB Description] and [https://books.google.com/books?id=oFnWbTqgNPYC&amp;pg=PR5=ONEPAGE preview.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[ايلينر آسٽرم|Ostrom, Elinor]] (1990). ''Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action''. Cambridge University Press. [http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1140521/?site_locale=en_GB Description] and preview [https://books.google.com/books?id=4xg6oUobMz4C&amp;pg=PR9 links.] {{ISBN|9780521405997}}.&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • _____ (2010). &quot;Beyond Markets and States: Polycentric Governance of Complex Economic Systems,&quot; ''American Economic Review'', 100(3), pp. [http://bnp.binghamton.edu/wp-content/uploads/2011/06/Ostrom-2010-Polycentric-Governance.pdf 641–672] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105113916/http://bnp.binghamton.edu/wp-content/uploads/2011/06/Ostrom-2010-Polycentric-Governance.pdf |date=2013-11-05 }}.&lt;/ref&gt; جنهن ۾ [[ڏيتي ليتي خرچ|ڏيتي ليتي خرچن]] جي نقطه نظر کان اقتصادي پاليسي ۽ معيشتدانن جي سفارشن جي وچ ۾ نظر ايندڙ اختلاف پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;[[اويناش ڊڪشٽ]] (1996). ''The Making of Economic Policy: A Transaction Cost Politics Perspective''. MIT Press. [http://mitpress.mit.edu/books/making-economic-policy Description] and chapter-preview [https://books.google.com/books?id=zbpJGZkvcuUC&amp;pg=PR5 links.] Review-excerpt [https://link.springer.com/article/10.1023%2FA%3A1005222327820?LI=true link].&lt;/ref&gt; 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان هي ميدان وسيع ٿيو، جنهن ۾ نون بين الملڪي انگن اکرن جي مجموعن پڻ مدد ڪئي، جن وسيلي [[تقابلي معاشي نظام|تقابلي معاشي نظامن]] ۽ ادارن بابت مفروضن کي آزمائي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;Beck, Thorsten ''et al.'' (2001). &quot;New Tools in Comparative Political Economy: The Database of Political Institutions,&quot; ''World Bank Economic Review'', 15(1), pp. [https://www.jstor.org/discover/10.2307/3990075?uid=3739936&amp;uid=2&amp;uid=4&amp;uid=3739256&amp;sid=21101764581027 165–176].&lt;/ref&gt;

هن ميدان جي موضوعن ۾ ملڪن جو ٽٽڻ،&lt;ref&gt;Bolton, Patrick, and Gérard Roland (1997). &quot;The Breakup of Nations: A Political Economy Analysis,&quot; ''Quarterly Journal of Economics'', 112(4), pp. [http://www0.gsb.columbia.edu/faculty/pbolton/PDFS/Breakup_Nations.pdf 1057–1090] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401115448/http://www0.gsb.columbia.edu/faculty/pbolton/PDFS/Breakup_Nations.pdf |date=2012-04-01 }}.&lt;/ref&gt; [[معاشي واڌ]] جي حوالي سان سياسي ادارن جي ابتدا ۽ انهن جي تبديليءَ جي رفتار،&lt;ref&gt;Alesina, Alberto, and Roberto Perotti (1994). &quot;The Political Economy of Growth: A Critical Survey of the Recent Literature,&quot; ''World Bank Economic Review'', 8(3), pp. [http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/1999/09/11/000178830_98101911401317/Rendered/PDF/multi_page.pdf 351–371.]&lt;/ref&gt; [[معاشي ترقي|ترقي]]،&lt;ref&gt;Keefer, Philip (2004). &quot;What Does Political Economy Tell Us about Economic Development and Vice Versa?&quot; ''Annual Review of Political Science'', 7, pp. 247–272. [https://books.google.com/books?id=1X5KZ3Uhx7kC&amp;pg=PR1 PDF.]&lt;/ref&gt; مالي منڊيون ۽ ضابطا،&lt;ref&gt;Perotti, Enrico (2014). &quot;The Political Economy of Finance&quot;, in ''Capitalism and Society'', Vol. 9, No. 1, Article 1 [https://ssrn.com/abstract=2427842]&lt;/ref&gt; ادارن جي اهميت،&lt;ref&gt;Chang, H. J. (2002). &quot;Breaking the Mould – An Institutionalist Political Economy Alternative to the Neo-Liberal Theory of the Market and State&quot;, ''Cambridge Journal of Economics'', 26(5), [http://www.unrisd.org/80256B3C005BCCF9/(httpAuxPages)/44552A491D461D0180256B5E003CAFCC/$file/chang.pdf].&lt;/ref&gt; [[پٺتي پيل حالت]]،&lt;ref&gt;[[ڊيرون ايسيموگلو|Acemoglu, Daron]], and James A. Robinson (2006). &quot;Economic Backwardness in Political Perspective,&quot; ''American Political Science Review'', 100(1), pp. [http://economics.mit.edu/files/4471 115–131] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527043328/http://economics.mit.edu/files/4471 |date=2012-05-27 }}.&lt;/ref&gt; [[معاشي سڌارو|سڌارا]]،&lt;ref&gt;• Mukand, Sharun W. (2008). &quot;policy reform, political economy of,&quot; ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_P000363&amp;edition= Abstract.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[فيڊريڪو اسٽورزينيگر|Sturzenegger, Federico]], and Mariano Tommasi (1998). ''The Political Economy of Reform'', MIT Press. [http://mitpress.mit.edu/catalog/item/default.asp?ttype=2&amp;tid=7698 Description] and chapter-preview [https://books.google.com/books/mitpress?id=oxhsaTkxzRUC&amp;printsec=find&amp;pg=PR5=gbs_atb#v=onepage&amp;q=&amp;f=false links.]&lt;/ref&gt; ۽ [[منتقلي واري معيشت|منتقلي واريون معيشتون]] شامل آهن،&lt;ref&gt;• [[جيرار رولان (معيشتدان)]] (2002), &quot;The Political Economy of Transition,&quot; ''Journal of Economic Perspectives'', 16(1), pp. [http://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/0895330027102 29–50.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • _____ (2000). ''Transition and Economics: Politics, Markets, and Firms'', MIT Press. [http://mitpress.mit.edu/books/transition-and-economics Description] and [https://books.google.com/books?id=1GCTRXEQ9SUC&amp;pg=PA1 preview.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Manor, James (1999). ''The Political Economy of Democratic Decentralization'', The World Bank. {{ISBN|9780821344705}}. [http://elibrary.worldbank.org/content/book/9780821344705 Description.]{{Dead link|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گڏوگڏ معاشي نتيجن جي وضاحت ۾ [[ثقافتي معاشيات|ثقافت]]، [[نسلي سڃاڻپ]] ۽ [[صنف]] جو ڪردار،&lt;ref name=&quot;Alesina&quot;&gt;[[البرٽو اليسينا]] (2007:3) &quot;Political Economy,&quot; ''NBER Reporter'', [http://www.nber.org/reporter/2007number3/2007number3.pdf pp. 1–5]. Abstract-linked-footnotes [http://www.nber.org/reporter/2007number3/ version.]&lt;/ref&gt; [[ڪل معاشي پاليسي]]،&lt;ref&gt;Drazen, Allan (2000). ''Political Economy in Macroeconomics'', Princeton. [http://press.princeton.edu/titles/6819.html Description] &amp; ch. 1-preview [http://press.princeton.edu/chapters/s6819.html link.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101207135934/http://press.princeton.edu/chapters/s6819.html |date=2010-12-07 }}, and review [https://www.jstor.org/pss/2698665 extract.]&lt;/ref&gt; [[ماحولياتي معاشيات|ماحول]]،&lt;ref&gt;• Dietz, Simon, [[جوناٿن مچي]], and Christine Oughton (2011). ''Political Economy of the Environment: An Interdisciplinary Approach'', Routledge. [http://www.routledge.com/books/details/9780415437530/ Description] and [http://www.ewidgetsonline.net/dxreader/Reader.aspx?token=0ca43e7ab5694e34864d5105653e3c73&amp;rand=367513239&amp;buyNowLink=&amp;page=&amp;chapter= preview.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723083755/http://www.ewidgetsonline.net/dxreader/Reader.aspx?token=0ca43e7ab5694e34864d5105653e3c73&amp;rand=367513239&amp;buyNowLink=&amp;page=&amp;chapter= |date=2013-07-23 }}&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Banzhaf, H. Spencer, ed. (2012). ''The Political Economy of Environmental Justice''. Stanford University Press. Description and contents [http://www.sup.org/book.cgi?id=20260 links.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Gleeson, Brendan, and Nicholas Low (1998). ''Justice, Society and Nature: an Exploration of Political Ecology'', Routledge. [http://www.psypress.com/books/details/9780415145176/ Description] and [https://books.google.com/books?id=kzd10izMg78C&amp;pg=PA1 preview.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[جان ايس. ڊرائيزيڪ]], 2000. ''Rational Ecology: Environment and Political Economy'', Blackburn Press. [http://www.barnesandnoble.com/w/rational-ecology-john-s-dryzek/1004079160?ean=9781930665095 Description.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Barry, John (2001). &quot;Justice, Nature and Political Economy,&quot; ''Economy and Society'', 30(3), pp. [https://www.academia.edu/172734/Justice_nature_and_political_economy 381–394.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Boyce, James K. (2002). ''The Political Economy of the Environment'', Edward Elgar. [http://www.e-elgar.co.uk/bookentry_main.lasso?id=2080 Description.]&lt;/ref&gt; [[برابري (معاشيات)|انصاف ۽ برابري]]،&lt;ref&gt;• Zajac, Edward E. (1996). ''Political Economy of Fairness'', MIT Press [http://mitpress.mit.edu/books/political-economy-fairness Description] and chapter-preview [https://books.google.com/books?id=DBoWY7r-F3sC&amp;pg=PR7 links.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[ليسٽر سي. ٿرو|Thurow, Lester C.]] (1980). ''The Zero-sum Society: Distribution and the Possibilities For Economic Change'', Penguin. [https://books.google.com/books?id=V5uBbTOzYOAC&amp;pg=PA233 Description] and [https://books.google.com/books?id=V5uBbTOzYOAC&amp;pg=PP4=ONEPAGE preview.]&lt;/ref&gt; ۽ [[آئيني معاشيات|آئينن]] جو [[اقتصادي پاليسي]] سان لاڳاپو، نظرياتي&lt;ref&gt;• [[ٽورسٽن پرسن|Persson, Torsten]], and [[گيدو تابيلي ني]] (2000). ''Political Economics: Explaining Economic Policy'', MIT Press. Review [https://www.jstor.org/pss/2698665 extract], [https://web.archive.org/web/20060911000631/http://mitpress.mit.edu/catalog/item/default.asp?ttype=2&amp;tid=8754 description] and chapter-preview [https://books.google.com/books?id=q3h_M3QI7OYC&amp;pg=PR7=GBS_ATB links.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • [[ژان-ژاڪ لافون|Laffont, Jean-Jacques]] (2000). ''Incentives and Political Economy'', Oxford. [http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/0199248680.001.0001/acprof-9780199248681 Description.]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp; • Acemoglu, Daron (2003). &quot;Why Not a Political Coase Theorem? Social Conflict, Commitment, and Politics,&quot; ''Journal of Comparative Economics'', 31(4), pp. [http://econ-www.mit.edu/files/4461 620–652.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304202617/http://econ-www.mit.edu/files/4461 |date=2012-03-04 }}&lt;/ref&gt; ۽ تجربي بنياد،&lt;ref&gt;Persson, Torsten, and Guido Tabellini (2003). ''The Economic Effects of Constitutions'', Munich Lectures in Economics. MIT Press. [http://mitpress.mit.edu/books/economic-effects-constitutions Description] and [https://books.google.com/books?id=NjCw9eSvNPMC&amp;pg=PR11 preview], and review [https://www.jstor.org/pss/2698665 extract.]&lt;/ref&gt; پڻ شامل آهن.

سياسي معيشت جي اوسر ۾ ٻيا اهم سنگ ميل هي آهن:

* [[نئين سياسي معيشت]]، جيڪا مارڪسي سياسي معيشت جي روايت موجب معاشي نظرين کي پاڻ وضاحت طلب مظاهرو سمجهي سگهي ٿي. اهڙيءَ طرح [[چارلس ايس. ميئر]] جو چوڻ آهي ته سياسي معيشت وارو طريقو ”معاشي نظرين کان سندن سماجياتي ۽ سياسي مفروضن بابت سوال ڪري ٿو... مختصر طور، [اهو] معاشي خيالن ۽ روين کي تجزيي جي ڍانچن طور نه، پر اهڙن عقيدن ۽ عملن طور ڏسي ٿو، جن جي پاڻ وضاحت ڪرڻ ضروري آهي.“&lt;ref&gt;Maier, Charles S. (1987). ''In Search of Stability: Explorations in Historical Political Economy'', Cambridge University Press, Cambridge, pp. 3–6. [http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item1135479/?site_locale=en_GB Description] and scrollable [https://books.google.com/books?id=nKOHoyAMnugC&amp;dq=false&amp;pg=PR7 preview.]&lt;/ref&gt; هي طريقو [[اينڊريو گيمبل]] جي ''دي فري اڪانامي اينڊ دي اسٽرانگ اسٽيٽ'' (پالگريو ميڪملن، 1988ع) ۽ [[ڪولن هي (سياسي سائنسدان)|ڪولن هي]] جي ''دي پوليٽيڪل اڪانامي آف نيو ليبر'' (مانچسٽر يونيورسٽي پريس، 1999ع) لاءِ فڪري بنياد مهيا ڪري ٿو. اهو ''نيو پوليٽيڪل اڪانامي'' ۾ ڇپيل گهڻي ڪم تي پڻ اثرانداز ٿيو آهي، جيڪو 1996ع ۾ شيفيلڊ يونيورسٽيءَ جي عالمن قائم ڪيل هڪ بين الاقوامي رسالو آهي.&lt;ref&gt;ڏسو: Baker, David (2006). [http://davidlewisbaker.net/baker_political_economy_of_fascism &quot;The political economy of fascism: Myth or reality, or myth and reality?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623033918/http://davidlewisbaker.net/baker_political_economy_of_fascism |date=2011-06-23 }}, ''New Political Economy'', 11(2), pp. 227–250.&lt;/ref&gt;

* [[بين الاقوامي سياسي معيشت]] هڪ بين شعبائي ميدان آهي، جنهن ۾ مختلف ڌرين جي عملن بابت ڪيترائي طريقا شامل آهن. بين الاقوامي لاڳاپن جي عالم ڪرس برائون موجب، [[وارڪ يونيورسٽي]] جي پروفيسر [[سوزن اسٽرينج]] ”تقريباً اڪيلي سر بين الاقوامي سياسي معيشت کي هڪ مطالعاتي ميدان بڻائڻ جي ذميوار هئي.“&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brown|first=Chris|date=July 1999|title=Susan Strange—a critical appreciation|journal=Review of International Studies|language=en|volume=25|issue=3|pages=531–535|doi=10.1017/S0260210599005318|issn=1469-9044|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ اهي طريقا رسالي ''[[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن]]'' سان ڳنڍيل آهن، جيڪو 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[رابرٽ ڪوهين]]، [[پيٽر جي. ڪيٽزن اسٽائن]] ۽ [[اسٽيفن ڪراسنر]] جي ادارت هيٺ بين الاقوامي سياسي معيشت جو اهم رسالو بڻيو. اهي رسالي ''[[ريويو آف انٽرنيشنل پوليٽيڪل اڪانومي]]'' سان پڻ لاڳاپيل آهن. بين الاقوامي سياسي معيشت جو هڪ وڌيڪ تنقيدي اسڪول پڻ موجود آهي، جيڪو [[انتونيو گرامشي]] ۽ [[ڪارل پولاني]] جهڙن مفڪرن کان متاثر آهي؛ ان جون ٻه اهم شخصيتون [[ميٿيو واٽسن (سياسي معيشتدان)|ميٿيو واٽسن]] ۽ [[رابرٽ ڊبليو. ڪاڪس]] آهن.&lt;ref&gt;Cohen, Benjamin J. &quot;The transatlantic divide: Why are American and British IPE so different?&quot;, ''Review of International Political Economy'', Vol. 14, No. 2, May 2007.&lt;/ref&gt;

* انسانياتدانن، سماجياتدانن ۽ جاگرافي دانن پاران سياسي معيشت واري طريقي جو استعمال اهڙن سياسي يا [[اقتصادي قدر|اقتصادي قدرن]] وارن نظامن لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪي بنيادي طور رياستن يا علائقائي حڪمرانيءَ جي سطح تي، پر ننڍن سماجي گروهن ۽ [[سماجي نيٽ ورڪ|سماجي نيٽ ورڪن]] اندر پڻ، ظاهر ٿين ٿا. ڇاڪاڻ⁠تہ اهي نظام [[سماجي سرمايو|سماجي]] ۽ [[اقتصادي سرمايو|اقتصادي سرمائي]] جي تنظيم تي اثرانداز ٿين ٿا ۽ پاڻ به ان کان متاثر ٿين ٿا، تنهن ڪري انهن پهلوئن جو تجزيو، جن جي ڪا معياري معاشي قيمت نه هوندي آهي، جهڙوڪ ٻولي، صنف يا مذهب جي سياسي معيشت، اڪثر [[سرمائيداراڻو پيداواري طريقو (مارڪسي نظريو)|سرمائي جي مارڪسي تنقيد]] ۾ استعمال ٿيندڙ تصورن تي ڀاڙي ٿو. اهڙا طريقا [[نئون مارڪسزم|نئين مارڪسي]] تحقيق کي اڳتي وڌائين ٿا، جيڪا [[معاشي ترقي|ترقي]] ۽ [[پٺتي پيل ترقي]] بابت [[آندري گنڊر فرينڪ]] ۽ [[ايمانوئل والرسٽين]] پيش ڪئي.

* [[مورخ]] سياسي معيشت کي اهو سمجهڻ لاءِ استعمال ڪندا رهيا آهن ته ماضي ۾ گڏيل معاشي مفادن رکندڙ ماڻهن ۽ گروهن سياست ۽ [[صفر-مجموعو سوچ]] جي مختلف صورتن وسيلي پنهنجي مفادن لاءِ فائديمند تبديليون ڪيئن آنديون.&lt;ref&gt;McCoy, Drew R. ''The Elusive Republic: Political Economy in Jeffersonian America'', Chapel Hill, University of North Carolina.&lt;/ref&gt;

* سياسي معيشت ۽ قانون، قانوني تحقيق اندر هڪ نسبتاً نئين ڪوشش آهي، جنهن جو مقصد سياسي معيشت جي علمي ادب سان سڌي ريت لاڳاپو قائم ڪرڻ آهي. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن ۾ [[قانوني حقيقت پسندي|قانوني حقيقت پسندن]]، جهڙوڪ [[رابرٽ لي هيل|رابرٽ هيل]]، ۽ [[جان آر. ڪامنز|جان ڪامنز]] جهڙن دانشورن سياسي معيشت سان لاڳاپيل موضوعن تي ڪم ڪيو. ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ شڪاگو اسڪول سان لاڳاپيل قانوندانن معاشيات جون ڪجهه فڪري روايتون اختيار ڪيون. تنهن هوندي به، 2007ع واري بحران کان پوءِ قانوني عالمن، خاص طور [[بين الاقوامي قانون]] جي ميدان ۾، سياسي معيشت جي متنن ۾ موجود بحثن، طريقن ۽ موضوعن ڏانهن وڌندڙ ڌيان ڏنو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://www.law.harvard.edu/faculty/dkennedy/publications/PoliticalEconomy.pdf|title=Law and the Political Economy of the World|last=Kennedy|first=David|date=2013|journal=Leiden Journal of International Law|volume=26|pages=7–48|doi=10.1017/S0922156512000635|s2cid=153363066|access-date=December 24, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Research Handbook on Political Economy and Law|last=Haskell|first=John D.|publisher=Edward Elgar|year=2015|isbn=978-1781005347}}&lt;/ref&gt;

* [[ٿامس پڪيٽي]] جو طريقو ۽ عملي مطالبو، جنهن موجب معاشيات جي علمي مضبوطي وڌائڻ ۽ ان جي انهن خامين جو ازالو ڪرڻ لاءِ، جيڪي [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] کان پوءِ واضح ٿيون، سياسي خيالن ۽ سياسي سائنس جي ڄاڻ کي ٻيهر معاشيات ۾ شامل ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;''Capital in the Twenty-First Century'', [[Harvard University Press]], 2014, {{ISBN|978-0674430006}}.&lt;/ref&gt;

* 2010ع ۾ برطانيا ۾ سياسي معيشت جو واحد باقاعدي شعبو [[ڪنگز ڪاليج لنڊن]] ۾ قائم ڪيو ويو. هن علمي اداري جي قيام جو بنياد اهو هو ته ”سياست ۽ معاشيات جا شعبا هڪ ٻئي سان اڻٽٽ ڳنڍيل آهن“ ۽ ”ان معاشي پسمنظر جي جاچ کان سواءِ، جنهن اندر سياست ڪم ڪري ٿي، سياسي عملن کي صحيح نموني سمجهڻ ممڪن ناهي.“&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.kcl.ac.uk/political-economy/about/index |title=About Political Economy {{!}} Department of Political Economy {{!}} King's College London |access-date=2019-03-04}}&lt;/ref&gt;

* 2012ع ۾ شيفيلڊ پوليٽيڪل اڪانومي ريسرچ انسٽيٽيوٽ (SPERI) [[شيفيلڊ يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر ٽوني پين ۽ [[ڪولن هي (سياسي سائنسدان)|ڪولن هي]] قائم ڪيو. اهو سرمائيداريءَ جي سياسي ۽ معاشي تجزين کي گڏ ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ باني عالمن موجب اهي ٻئي شعبا الڳ الڳ [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] جي وضاحت لاءِ ڪافي نه هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-11-05 |title=Why Political Economy? |url=http://speri.dept.shef.ac.uk/2012/11/05/political-economy/ |access-date=2022-04-26 |website=SPERI |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

* 2017ع ۾ سياسي معيشت برطانيا گروپ، جنهن کي مختصر طور PolEconUK چيو وڃي ٿو، سياسي معيشت جي ميدان ۾ هڪ تحقيقي اتحاد طور قائم ٿيو. اهو سالياني ڪانفرنس منعقد ڪري ٿو ۽ ان جي ميمبر ادارن ۾ [[آڪسفورڊ يونيورسٽي|آڪسفورڊ]]، [[ڪيمبرج يونيورسٽي|ڪيمبرج]]، [[ڪنگز ڪاليج لنڊن]]، [[وارڪ يونيورسٽي]] ۽ [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.poleconuk.net/ |title=Home |website=The Political Economy UK Group |access-date=2019-03-04}}&lt;/ref&gt;

== سياست ۽ معيشت جي وچ ۾ لاڳاپو ==
ڪيترن تاريخي ۽ جديد سياسي مفڪرن خبردار ڪيو آهي ته مخصوص معاشي ڌرين، جهڙوڪ [[اجاره داري|اجاره دارين]]، جي هٿن ۾ معاشي طاقت جو مرڪوز ٿيڻ سياسي جمهوريت کي بگاڙي سگهي ٿو:

* [[ارسطو]] پنهنجي تصنيف ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ۾ دليل ڏنو ته هر حڪومتي نظام تي آخرڪار ان طبقي جا مفاد حاوي ٿي ويندا آهن، جيڪو حڪمران هوندو آهي. سندس نظر ۾ [[اشرافيه|اوليارڪي]] اميرن جي پنهنجي مفادن لاءِ حڪمراني بڻجي ويندي آهي. هن خبردار ڪيو ته انتهائي اڻبرابري خود حڪمرانيءَ کي تباهه ڪري ٿي، ۽ جڏهن دولت تمام گهڻي مرڪوز ٿي وڃي ٿي ته امير ماڻهو ادارن ۽ قانونن تي حاوي ٿي وڃن ٿا. تنهن ڪري سندس خيال ۾ سڀ کان بهتر تحفظ هڪ وڏو وچولو طبقو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو نه امير اوليارڪن جي غلبي کي وڌڻ ڏئي ٿو ۽ نه مايوس عوامي هجوم جي حاڪميت کي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} Politics by Aristotle |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/politics.html |access-date=2026-05-09 |website=classics.mit.edu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Miller |first=Fred |title=Aristotle’s Political Theory |date=2022 |work=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2022/entries/aristotle-politics/ |access-date=2026-05-09 |edition=Fall 2022 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}&lt;/ref&gt;

* [[ايڊم سمٿ]] پنهنجي ڪتاب ''[[قومن جي دولت]]'' ۾ خبردار ڪيو ته واپاري ماڻهو اڪثر اجاره داري، ڳجهي سهڪار ۽ رياستي رعايتن جي ڪوشش ڪندا آهن. هن لکيو ته واپاري ماڻهو گهٽ ئي گڏ ٿيندا آهن، سواءِ ان جي ته سندن گڏجاڻي ”عوام خلاف سازش“ تي ختم ٿئي. سمٿ جو خيال هو ته جيتوڻيڪ منڊيون خوشحالي وڌائين ٿيون، پر معاشي اشرافيه اجاره داري قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندي آهي ۽ اهڙيءَ طرح معاشي طاقت سان گڏ سياسي طاقت پڻ حاصل ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wealth of Nations — Bk 1 Chpt 10 (II) |url=https://www.marxists.org/reference/archive/smith-adam/works/wealth-of-nations/book01/ch10b.htm |access-date=2026-05-09 |website=www.marxists.org}}&lt;/ref&gt;

* [[ڪارل مارڪس]] دليل ڏنو ته [[مارڪس جو رياست بابت نظريو|سرمائيداراڻي سماج ۾ رياست]] رڳو معاشي مفادن کان متاثر ٿيندڙ ادارو ناهي، ۽ نه ئي اها طبقن جي وچ ۾ غيرجانبدار ثالث آهي. سندس خيال ۾ سرمائيداريءَ هيٺ معاشي طاقت آخرڪار سياسي طاقت تي غالب رهي ٿي، ۽ سرمائيداري ۽ جمهوريت بنيادي طور هڪ ٻئي سان ٽڪراءَ ۾ آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ”هڪ ماڻهو، هڪ ووٽ“ وارو اصول لازمي طور معاشي اڻبرابري ختم نٿو ڪري سگهي ۽ نه ئي سماج تي [[بورجوازي]] جي ڪنٽرول کي محدود ڪري سگهي ٿو. هن ''[[ڪميونسٽ منشور]]'' ۾ لکيو ته ”جديد رياست جي انتظامي طاقت سڄي بورجوازيءَ جي گڏيل معاملن کي هلائڻ واري هڪ ڪميٽي کان سواءِ ڪجهه به ناهي.“&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Communist Manifesto (Chapter 1) |url=https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/ch01.htm |access-date=2026-05-09 |website=www.marxists.org}}&lt;/ref&gt;

* [[نوم چومسڪي]] پڻ دليل ڏئي ٿو ته جديد جمهوريتن کي مرڪوز ڪارپوريٽ ۽ مالي طاقت گهڻو شڪل ڏئي ٿي، خاص طور ميڊيا جي مالڪي، لابنگ ۽ چونڊ مهمن جي مالي مدد وسيلي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Still Manufacturing Consent: An Interview With Noam Chomsky |url=https://chomsky.info/20190619/ |access-date=2026-05-09 |website=chomsky.info}}&lt;/ref&gt;

== لاڳاپيل علمي شعبا ==
سياسي معيشت هڪ متحد ۽ يڪسان علمي شعبو نه آهي؛ تنهن ڪري هن اصطلاح هيٺ اهڙا ڪيترائي اڀياس شامل ٿين ٿا، جيڪي موضوع جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان مٿي چڙهن ٿا، پر سندن نظريا ۽ طريقا بنيادي طور مختلف ٿي سگهن ٿا:&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/political-economy|title=political economy|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-06-15|language=en}}&lt;/ref&gt;

* [[سياست]] طاقت جي لاڳاپن ۽ گهربل مقصدن حاصل ڪرڻ سان انهن جي تعلق جو مطالعو ڪري ٿي.

* [[فلسفو]] عقيدن ۽ خيالن جي مجموعن جو سخت تنقيدي جائزو وٺي ٿو ۽ حقيقت تي انهن جي لاڳو ٿيڻ جي صلاحيت جو مطالعو ڪري ٿو.

* [[معاشيات]] وسيلن جي ورڇ جو مطالعو ڪري ٿي، جيئن سماج جون مادي ضرورتون پوريون ٿين ۽ سماجي ڀلائي وڌي.

* [[سماجيات]] اهو مطالعو ڪري ٿي ته ماڻهن جي گروهن جي ميمبرن طور سماج ۾ شموليت انهن تي ڪهڙا اثر وجهي ٿي ۽ اها شموليت سندن سماجي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت کي ڪيئن بدلائي ٿي. ڪيترائي سماجياتدان [[ڪارل مارڪس]] جي پيروي ڪندي ان نقطه نظر کان شروعات ڪن ٿا ته پيداواري لاڳاپا سماجي ڍانچي کي متعين ڪن ٿا.{{Citation needed|date=September 2023}} سياسي معيشت بابت مارڪس جا نظريا سندس ڪتاب {{Lang|de|[[داس ڪيپيٽال]]}} ۾ بيان ٿيل آهن.

* [[انسانيات ۾ سياسي معيشت|انسانيات]] سياسي معيشت جو مطالعو انهن سياسي ۽ معاشي قدرن جي نظامن جي جاچ وسيلي ڪري ٿي، جيڪي سماجي ۽ ثقافتي عملن جي اڻچٽن پاسن کي شڪل ڏين ٿا؛ مثال طور آمريڪي تفريحي ميڊيا ۾ [[ٺٺولي واري اسپيني|ڪوڙي اسپيني]] اظهار جو توهين آميز استعمال. اهڙن عملن کي وسيع تاريخي، سياسي ۽ سماجياتي عملن جي حوالي سان سمجهيو ويندو آهي. بين الاقوامي عملن جي ساختي پاسن جو تجزيو عالمي سرمائيداراڻي نظام ۽ مقامي ثقافتن جي باهمي لاڳاپن تي ڌيان ڏئي ٿو.{{Citation needed|date=September 2023}}

* [[آثار قديمه]] گذريل سياسي معيشتن جي ٻيهر تعمير ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جنهن لاءِ وسيلن کي ڪنٽرول ۽ متحرڪ ڪرڻ واري انتظامي حڪمت عمليءَ جا مادي ثبوت جاچيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;Hirth, Kenneth G. 1996. Political Economy and Archaeology: Perspectives on Exchange and Production. ''Journal of Archaeological Research'', 4(3):203–239.&lt;/ref&gt; اهڙن ثبوتن ۾ عمارتون، جانورن جا باقيات، دستڪاري ورڪشاپن جا نشان، ضيافتن ۽ رسمن جا ثبوت، وقار واري سامان جي درآمد يا برآمد جا ثبوت، يا خوراڪ جي ذخيرن جا نشان شامل ٿي سگهن ٿا.

* [[نفسيات]] اهو مرڪزي نقطو آهي، جنهن تي سياسي معيشت فيصلو سازيءَ جي مطالعي دوران پنهنجو تجزياتي زور وجهي ٿي؛ اهو رڳو قيمتن بابت فيصلن تائين محدود نه آهي، پر سياسي معيشت جا ڪيترائي نمونا نفسياتي مفروضن تي ٻڌل هوندا آهن.

* [[جاگرافي]] انسان ۽ ماحول جي باهمي لاڳاپن جي وسيع مطالعي اندر سياسي معيشت جو جائزو وٺي ٿي، جنهن ۾ انسانن جون معاشي سرگرميون قدرتي ماحول کي تبديل ڪن ٿيون. ان کان سواءِ اهڙي جاگرافيائي سياسي معيشت کي ترقي ڏيڻ جون ڪوششون پڻ ٿيون آهن، جيڪا شين جي پيداوار ۽ سرمائيداريءَ جي ”مڪاني صورتن“ کي بنيادي اهميت ڏئي ٿي.

* [[تاريخ]] تبديليءَ کي قلمبند ڪري ٿي ۽ اڪثر ان کي سياسي معيشت بابت دليل ڏيڻ لاءِ استعمال ڪري ٿي؛ ڪجهه تاريخي تصنيفون سياسي معيشت کي پنهنجي بيان جي بنيادي ڍانچي طور اختيار ڪن ٿيون.

* [[ماحوليات]] جو سياسي معيشت سان گهرو تعلق آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انساني سرگرمي ماحول تي سڀ کان وڏو اثر وجهي ٿي، ۽ ماحوليات جو بنيادي سوال اهو آهي ته ماحول انساني سرگرمين لاءِ ڪيترو مناسب رهي ٿو. معاشي سرگرمين جا ماحولياتي اثر منڊي معيشت جي ترغيبات ۾ تبديليءَ بابت تحقيق کي جنم ڏين ٿا. وڌيڪ تازو، ماحولياتي نظريي کي معاشي نظامن جي اهڙن نظامن طور مطالعي لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪي پاڻ ۾ لاڳاپيل حياتياتي جنسن وانگر ڪم ڪن ٿا، مثال طور ڪمپنيون.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=May|first1=Robert M.|last2=Levin|first2=Simon A.|last3=Sugihara|first3=George|title=Ecology for bankers|journal=Nature|volume=451|date=February 21, 2008|issue=7181|pages=893–895|doi=10.1038/451893a|pmid=18288170|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

* [[ثقافتي اڀياس]] سماجي طبقي، پيداوار، پورهيت، نسل، صنف ۽ جنسيت جو مطالعو ڪري ٿو.

* [[ابلاغيات]] ميڊيا ۽ ڏور ربط نظامن جي ادارتي پاسن جو مطالعو ڪري ٿي. انساني رابطي جي هڪ علمي شعبي طور اها مالڪن، پورهيتن، صارفين، اشتهار ڏيندڙن، پيداواري ڍانچن ۽ رياست جي وچ ۾ لاڳاپن، ۽ انهن لاڳاپن اندر موجود طاقت جي حرڪتن، تي خاص ڌيان ڏئي ٿي.

== علمي رسالا ==
{{colbegin}}
* ''[[آئيني سياسي معيشت]]'' (''Constitutional Political Economy'')
* ''اقتصاد ۽ سياست'' (''Economics &amp; Politics''). {{ISSN|0954-1985}}
* ''[[يورپي سياسي معيشت جو رسالو]]'' (''European Journal of Political Economy'')
* ''[[لاطيني آمريڪي نقطه نظر]]'' (''Latin American Perspectives'')
* ''[[سياسي معيشت جو بين الاقوامي رسالو]]'' (''International Journal of Political Economy'')
* ''آسٽريليائي سياسي معيشت جو رسالو'' (''Journal of Australian Political Economy''). {{ISSN|0156-5826}}
* ''[[نئين سياسي معيشت (رسالو)|نئين سياسي معيشت]]'' (''New Political Economy'')
* ''[[بين الاقوامي سياسي معيشت جو جائزو]]'' (''Review of International Political Economy'')
* ''[[عوامي چونڊ (رسالو)|عوامي چونڊ]]'' (''Public Choice'')
* ''[[سياسي معيشت ۾ اڀياس]]'' (''Studies in Political Economy'')
{{colend}}

== پڻ ڏسو ==
{{div col|colwidth=22em}}
* {{anl|آئيني معاشيات}}
* {{anl|سياسي معيشت تي تنقيد}}
* {{anl|اقتصادي نظريو}}
* {{anl|اقتصادي سماجيات}}
* {{anl|اجتماعي عمل|اجتماعي عمل جو معاشي مطالعو}}
* {{anl|ارتقائي سياسي معيشت لاءِ يورپي انجمن|ارتقائي سياسي معيشت لاءِ يورپي انجمن (EAEPE)}}
* {{anl|سرڪاري قرض}}
* [[اقتصاديات ۾ اشاعتن جي فهرست#سياسي معيشت|سياسي معيشت بابت اهم اشاعتون]]
* {{anl|ادارتي معاشيات}}
* {{anl|زميني قدر تي ٽيڪس}}
* {{anl|ڪرائي جو قانون}}
* {{anl|مارڪسي معاشيات|مارڪسي سياسي معيشت}}
* {{anl|فڪري مڪتبن موجب سرمائيداري بابت نظرئي}}
* {{anl|سياسي ماحوليات}}
* {{anl|انسانيات ۾ سياسي معيشت}}
* {{anl|سماجي سرمايو}}
* [[سماجي ڀلائي جو ماڊل]]
* [[فاضل معيشت]]
* {{anl|ڀلائي واري معاشيات}}
{{colend}}


== حوالا ۽ حاشيا ==
{{Reflist|33em}}
{{refbegin|30em}}
* [[Paul A. Baran|باران، پال اي.]] (1957). ''The Political Economy of Growth''. Monthly Review Press، نيو يارڪ.
* [[John R. Commons|ڪامنز، جان آر.]] (1934 [1986]). ''Institutional Economics: Its Place in Political Economy''. Macmillan.
* David, F. (2017). &quot;Utopia and the Critique of Political Economy.&quot; ''Journal of Australian Political Economy''.
* Komlos، John (2023). ''Foundations of Real-World Economics: What Every Economics Student Needs To Know'' (ٽيون ايڊيشن). Routledge.
* Leroux، Robert (2011). ''Political Economy and Liberalism in France: The Contributions of Frédéric Bastiat''. Routledge.
* Maggi، Giovanni؛ ۽ Andrés Rodríguez-Clare (2007). &quot;A Political-Economy Theory of Trade Agreements.&quot; ''American Economic Review''، جلد 97، شمارو 4، ص. 1374–1406.
* O'Hara، Phillip Anthony (اد.) (1999). ''Encyclopedia of Political Economy''. 2 جلد. Routledge.
* [[Steven Pressman (economist)|Steven Pressman]]. ''Interactions in Political Economy: Malvern After Ten Years''. Routledge، 1996.
* [[Gordon Rausser|Gordon Rausser]]؛ Johan Swinnen؛ ۽ Pinhas Zusman (2011). ''Political Power and Economic Policy''. Cambridge University Press.
* Winch، Donald (1996). ''Riches and Poverty: An Intellectual History of Political Economy in Britain, 1750–1834''. Cambridge University Press.
{{refend}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
{{Wikibooks|Political Economy}}
{{NIE Poster|year=1905|Political Economy}}
{{Library resources box}}
* [[National Bureau of Economic Research|اقتصادي تحقيق لاءِ قومي بيورو (NBER)]] – سياسي معيشت بابت ورڪنگ پيپرن جا خلاصا.
* [[Centre for Economic Policy Research#VoxEU.org|VoxEU.org]] – &quot;سياست ۽ معاشيات&quot; بابت مضمون.
* ''An Inquiry into the Principles of Political Oeconomy''، [[James Steuart (economist)|جيمز اسٽيورٽ]] (1712–1780)، ٻه جلد.
* [[Harriet Martineau|هيريئٽ مارٽينو]] (1802–1876)، سياسي معيشت بابت ليکڪا، سندس ڪجهه ڪتاب [[Project Gutenberg]] تي موجود آهن.

{{Macroeconomics}}
{{International trade}}
{{Social sciences}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Political Economy}}
[[زمرو:سياسي معيشت]]
[[زمرو:اقتصادي فڪر جا مڪتب]]
[[زمرو:اقتصادي نظام]]
[[زمرو:سياسي معيشت تي تنقيد]]</text>
      <sha1>ddi4itx3za21jihc2ztf95c5snwpr6t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100742</id>
    <revision>
      <id>401338</id>
      <parentid>397391</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T06:23:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15908" sha1="4qb2wkilgtgxk80bg6qe14carm1c24o" xml:space="preserve">{{Short description|Slave trade between Africa and the West}}
{{Protection padlock|small=yes}}
{{Use British English|date=June 2025}}
[[File:Slave Auction Ad.jpg|thumb|1769ع ۾ برطانيه جي آمريڪي نو آبادي، [[ڏکڻ ڪيرولينا]] جي شهر چارلسٽن ۾ غلامن جي نيلامي جو اشتهاري پمفليٽ (اشتھاري پرچي) جي نقل. |upright=1.1]]
'''ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار''' (&lt;small&gt;Trans Atlantic Slave Trade&lt;/small&gt;) ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار [[يُورَپ|يورپ]] ۽ [[آمريڪا کنڊ|نئين دنيا]] ٻنهي کان [[غلامن جو جهاز|غلامن جي جهازن]] ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾، ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Eltis|2025|p=47}} يورپين &lt;small&gt;15&lt;/small&gt;هين صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو ۽ آمريڪا ڏانهن واپار &lt;small&gt;16&lt;/small&gt;هين صدي ۾ شروع ٿيو ۽ &lt;small&gt;19&lt;/small&gt;هين صدي تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Diffie |first=Bailey |title=Prelude to Empire: Portugal Overseas Before Henry the Navigator |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=1963 |pages=58}}&lt;/ref&gt; ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري، [[وچ آفريڪا|مرڪزي]] ۽ [[اولهه آفريڪا]] مان غلامن کي منتقل ڪيو ويندو هو. 

ٻين غلامن جي واپارين جي برعڪس، [[آفريڪا]] کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي غلام اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلامن جي واپارين کان خريد ڪندا هئا. پرتگالي پنهنجي غلامي جي واپار لاء غلام گڏ ڪرڻ جا ماڳ، &quot;باراڪون&quot; ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل غلام قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي مرڪزن طور، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ هلائيندا هئا. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي غلام گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ مرڪز طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا ۽ پهرين غلام جيڪا خريد ڪيا ويندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو.{{sfn|Eltis|2025|p=168}}
[[File:Slaves working on a coffee plantation 02.jpg|thumb|[[برازيل]] ۾ [[ڪافي (مشروب)|ڪافي]] جي پوک (plantation) تي ڪم ڪندڙ غلام بڻايل ماڻهو.]]
[[آسٽريليا (کنڊ)|آسٽريليا]] کان پوءِ، ٻين آباد کنڊن جي ڀيٽ ۾ [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] ۾ آبادي جي گھاٽائي تمام گهٽ هئي. انهن علائقن جي يورپي دريافت ڪندڙن کي پنهنجي سرگرمين لاءِ افرادي قوت جي ضرورت هئي، پر مقامي آبادي، جيڪا اڳ ۾ ئي گهٽ هئي، يورپين پاران آندل بيمارين سبب گهٽجي رهي هئي. مزدورن جي اها طلب يورپين ذريعي پوري نه ٿي سگهي، ڇاڪاڻ ته شروعاتي دور ۾ اهي لڏپلاڻ ڪرڻ کان لنوائيندا هئا. ان جو حل اهو اختيار ڪيو ويو جيڪو اسپين جي آفريڪي نوآبادين مديرا ۽ ڪينري ٻيٽن جي [[ڪمند]] جي پوک لاءِ استعمال ڪيو ويو هو، جتي آفريڪا مان غلام آندا ويندا هئا. آمريڪا ۾ غلامن کي [[ڪافي (مشروب)|ڪافي]]، [[تماڪ]]، ڪوڪو، [[ڪمند]] ۽ [[ڪپھ|ڪپهه]] جي پوک، [[گولڊ (سون)|سون]] ۽ [[چاندي|چانديءَ]] جي کاڻين، [[چانور|چانورن]] جي پوک، تعميراتي صنعت، جهازن لاءِ ڪاٺ ڪٽڻ، ماهر مزدورن ۽ گهريلو نوڪرن طور ڪم ڪرڻ لاءِ وڪرو ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Covey-Eisnach 2009&quot;&gt;{{Cite book |title=What the Slaves Ate: Recollections of African American Foods and Foodways from the Slave Narratives |publisher=[[Greenwood Press]] |year=2009 |isbn=978-0-313-37497-5 |editor-last=Covey |editor-first=Herbert C. |location=[[Santa Barbara, California]] |pages=49–72 |chapter=Slave Cooking and Meals – Arrival in the Americas |lccn=2009003907 |editor-last2=Eisnach |editor-first2=Dwight |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xhpBsIa5yqEC&amp;pg=PA49}}&lt;/ref&gt; انگريزي نوآبادين ڏانهن موڪليل پهريان غلام بڻايل آفريقي هئا. انهن کي &quot;معاهدي تحت ڪم ڪندڙ نوڪرن&quot; (&lt;small&gt;indentured servants&lt;/small&gt;) جي درجي ۾ رکيو ويو، جن جي قانوني حيثيت برطانيا ۽ آئرلينڊ مان آيل معاهدي تي ٻڌل مزدورن جهڙي هئي. 17هين صديءَ جي وچ ڌاري، غلامي هڪ نسلي ذات (&lt;small&gt;racial caste&lt;/small&gt;) جي صورت اختيار ڪري ورتي هئي، جنهن ۾ آفريقي غلام ۽ انهن جا ايندڙ نسل قانوني طور تي پنهنجي مالڪن جي ملڪيت هوندا هئا، ڇاڪاڻ ته غلام مائرن مان پيدا ٿيندڙ ٻار به غلام ئي هوندا هئا (&lt;small&gt;لاطيني اصطلاح&lt;/small&gt;:  &lt;small&gt;partus sequitur ventrem&lt;/small&gt;). ملڪيت هجڻ جي ناتي، انهن ماڻهن کي واپاري مال يا مزدورن جي اڪائين (&lt;small&gt;units&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;labour&lt;/small&gt;) طور سمجهيو ويندو هو ۽ ٻين شين ۽ خدمتن سان گڏ مارڪيٽن ۾ وڪرو ڪيو ويندو هو؛ انهن جي قيمت جو دارومدار سندن صحت ۽ متوقع پيداواري صلاحيت تي هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Fogel1994&quot;&gt;{{cite book |last1=Fogel |first1=Robert William |author1-link=Robert William Fogel |title=Without Consent Or Contract: The Rise and Fall of American Slavery |year=1994 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0-393-31219-5 |page=68 |url=https://books.google.com/books?id=F-KIAOQxKigC&amp;pg=PA68}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berlin |first=Ira |author-link=Ira Berlin |date=9 April 2012 |title=The Discovery of the Americas and the Transatlantic Slave Trade |url=https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117153933/https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=The Gilder Lehrman Institute of American History}}&lt;/ref&gt;

ائٽلانٽڪ ذريعي غلامن جي واپار ۾ ملوث وڏا ملڪ، واپار جي مقدار جي ترتيب سان هي هئا: [[پورچوگال|پرتگال]]، [[عظيم برطانيا|برطانيا]]، [[اسپين]]، [[فرانس]]، [[نيدرلينڊز|هالينڊ]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[ڊينمارڪ|ڊنمارڪ]] هئا.&lt;ref name=&quot;Curtin1969&quot;&gt;{{cite book |last1=Curtin |first1=Philip D. |title=The Atlantic Slave Trade: A Census |year=1969 |publisher=Madison, University of Wisconsin Press |isbn=978-0-299-05400-7 |pages=210-213 |url=https://archive.org/details/atlanticslavetra0000curt/page/210/mode/2up}}&lt;/ref&gt; غلامن جي واپار جون وڏيون بندرگاهون [[ڏکڻ آمريڪا]] ۾ هيون؛ آمريڪا سان لاڳاپيل جهازن ذريعي آفريڪا مان غلام بڻايل ماڻهن جي منتقلي، يورپي بندرگاهن وارن جهازن جي ڀيٽ ۾ غالباً وڌيڪ هئي. موجوده اندازن مطابق، اٽڪل ھڪ ڪروڙ &lt;small&gt;27&lt;/small&gt; لک آفريڪن کي آمريڪا منتقل ڪرڻ لاءِ غلامن جي جهازن تي چاڙهيو ويو هو. انهن مان &lt;small&gt;20&lt;/small&gt; لک تائين ماڻهو سامونڊي سفر دوران فوت  ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;online at pp. 119–120&quot;&gt;{{Cite book |last=Manning |first=Patrick |author-link=Patrick Manning (historian) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=abvkqNGSTZ0C&amp;pg=PA119 |title=The Atlantic Slave Trade: Effects on Economies, Societies and Peoples in Africa, the Americas, and Europe |publisher=[[Duke University Press]] |year=1992 |editor1-last=Inikori |editor1-first=Joseph E. |pages=119–120 |chapter=The Slave Trade: The Formal Demographics of a Global System |isbn=0-8223-8237-7 |editor2-last=Engerman |editor2-first=Stanley L.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite book |last=Stannard |first=David |author-link=David Stannard |title=American Holocaust |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Eltis |first1=David |title=The Atlantic Slave Trade |last2=Richardson |first2=David |publisher=[[Houghton Mifflin]] |year=2002 |editor-last=Northrup |editor-first=David |edition=2nd |page=95 |chapter=The Numbers Game}}&lt;/ref&gt; ڪيترائي ٻيا ماڻهو غلامن کي پڪڙڻ لاءِ ڇاپن، جنگين ۽ غلامن جي واپارين کي وڪرو ڪرڻ لاءِ ساحل تائين پهچائڻ دوران مارجي ويا.&lt;ref name=&quot;Davidson1980&quot;&gt;{{cite book |last1=Davidson |first1=Basil |title=The African Slave Trade |year=1980 |publisher=Little, Brown |isbn=978-0-316-17439-8 |pages=94–98 |url=https://archive.org/details/africanslavetrad00davi/page/94/mode/2up}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;19&lt;/small&gt;هين صدي جي شروع جي ويجهو، مختلف حڪومتن ان واپار تي پابندي لڳائڻ لاءِ قدم کنيا، جيتوڻيڪ غير قانوني اسمگلنگ جو سلسلو جاري رهيو. هاڻي ڪيترن ئي حڪومتون ٽرانس اٽلانٽڪ غلامن جي واپار تي معافي ورتيون آهن.

==پس منظر==
تاريخ دان آفريڪي بادشاهتن ۽ يورپي واپارين جي وچ ۾ لاڳاپن جي نوعيت تي بحث ڪيو آهي. گيانا جي تاريخ دان والٽر روڊني (1972ع) دليل ڏنو ته اهو هڪ غير مساوي تعلق هو، جنهن ۾ آفريڪن کي معاشي طور تي وڌيڪ ترقي يافته يورپين سان &quot;نوآبادياتي&quot; طرز جي واپار تي مجبور ڪيو ويو؛ ان ۾ خام مال ۽ غلامن جي بدلي تيار ٿيل شيون حاصل ڪيون وينديون هيون. هن دليل ڏنو ته 16هين صديءَ کان شروع ٿيندڙ ان ئي واپار جي ڪري سندس دور ۾ آفريڪا پسمانده رهجي ويو. غير مساوي تعلقن واري ان خيال جي مخالفت جان ٿورنٽن ڪئي، جنهن دليل ڏنو ته، 
 &quot;ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار آفريقي معيشت لاءِ ايترو اهم نه هو جيترو انهن عالمن جو خيال آهي ۽ ان دور ۾ آفريقي پيداواري نظام صنعتي دور کان اڳ واري يورپ جي مقابلي کي منهن ڏيڻ جي مڪمل صلاحيت رکندو هو. 

تنهن هوندي به، اين بيلي، ٿورنٽن جي ان تجويز تي تبصرو ڪندي ته آفريڪي ۽ يورپي ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار ۾ برابر جا ڀائيوار هئا، لکيو: 

 &quot;آفريڪن کي ڀائيوار سمجهڻ جو مطلب برابر جون شرطون ۽ واپار جي عالمي ۽ بين البراعظمي عملن تي اثر رسوخ آهي. آفريڪن جو پنهنجي ئي کنڊ تي وڏو اثر هو، پر انهن جو ان واپار جي بنيادي محرڪن تي ڪو به سڌو اثر نه هو، جهڙوڪ يورپ ۽ آمريڪا جون سرمائيدار ڪمپنيون، جهازن ۽ انشورنس جون ڪمپنيون يا آمريڪا ۾ زرعي فارمن جي نظامن جو هو ۽ انهن جو مغرب ۾ اڀرندڙ پيداواري مرڪزن تي ڪو به اثر نه وڌو.&quot;  
==16هين، 17هين ۽ 18هين صديون==
==جاني نقصان==
==غلامن جا حالات==
ٽرانس ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار جي خاتمي کان اڳ ۽ پوءِ زرعي فارمن (پلانٽيشنز) تي غلاميءَ جا حالات
==نئين دنيا (آمريڪا) ۾ منزلون== 
==غلاميءَ جي معيشت==
==اثرات==
==ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار جو خاتمو==
==ورثو== 
==معافي ۽ تلافي==
==گيلري== 
==وڌيڪ ڏسو==
* [[روٽس (2016)]] (Mini Television Drama Series)
* [[غلامن جو جهاز]] 
* [[سامراجيت]] 
* [[آمريڪا جا اصلوڪا رھاڪو]] 
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس] {{en}}
* [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو] {{en}}
* [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز] {{en}}
* [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html جوز اي. موسڪيرا، &quot;اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو&quot;]، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011 (اسپيني ٻوليءَ ۾) 
*	[https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور] {{en}}
*	[https://understandingslavery.com/ غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ] {{en}}
*	[http://revealinghistories.org.uk/ تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري] {{en}}
*	[https://www.antislavery.org/غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم]{{مئل ڳنڍڻو|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en}}
*	[https://www.nypl.org/locations/schomburg شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري] {{en}}
*	[https://ldhi.library.cofc.edu/ لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو] {{en}}
*	[https://www.slaveryimages.org/ غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ] {{en}}
*	[https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ]{{مئل ڳنڍڻو|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en}}
*	[https://www.freedomcenter.org/ نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر] {{en}}
{{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}}
[[زمرو:ٽرانس ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار]]
[[زمرو:سامراجيت]]
[[زمرو:انساني لڏپلاڻ]]
[[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]]
[[زمرو:غلامن جو واپار]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]]
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]
[[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]]
[[زمرو:ابتدائي جديد دور]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]]
[[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]]</text>
      <sha1>4qb2wkilgtgxk80bg6qe14carm1c24o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>او پي ايس 301</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100746</id>
    <revision>
      <id>401290</id>
      <parentid>397131</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T00:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14196" sha1="nhgy9v87acu4beb3f93irv9nzotwr5l" xml:space="preserve">{{Short description|جرمن صحت سار سنڀال جي طريقيڪارن جي درجابندي}}


'''او پي ايس''' (اڳين نسخن ۾: '''او پي ايس-301''')، يعني '''Operationen- und Prozedurenschlüssel''' (عملين ۽ طريقيڪارن جي درجابندي وارو نظام)، طب ۾ طريقيڪارن جي بين الاقوامي درجابندي ([[انٽرنيشنل ڪلاسيفڪيشن آف پروسيجرز ان ميڊيسن|ICPM]]) جو جرمن روپ آهي. هن وقت جرمني جي اسپتالن ۾ طبي طريقيڪارن جي ڪوڊنگ لاءِ اهو سرڪاري نظام آهي. ڪلينيڪي انتظام ۽ ڪارڪردگيءَ جي انگن اکرن ۾ استعمال کان سواءِ، اهو جرمن تشخيص سان لاڳاپيل گروپن ([[جي-ڊي آر جي]]) واري نظام هيٺ اسپتال اندر علاج جي دعوائن جي ڪارروائيءَ جو پڻ بنياد آهي. او پي ايس جا ساليانا نسخا ڊي آءِ ايم ڊي آءِ ([[ڊوئچَس اِنسٽيٽوٽ فيور ميڊيٽسينيشَ ڊوڪومينٽاتسيون اونٽ اِنفارماتسيون]]) پاران جاري ڪيا ويندا آهن. او پي ايس سان گڏ، جي-ڊي آر جي نظام لاءِ [[انٽرنيشنل اسٽيٽسٽيڪل ڪلاسيفڪيشن آف ڊزيزز اينڊ رليٽيڊ ھيلٿ پرابلمس|ICD-10-GM]] تي ٻڌل بيمارين جا ڪوڊ پڻ گهربل هوندا آهن، جيڪو عالمي صحت تنظيم جي موجوده معيار جو جرمن روپ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hopfe |first1=Maren |last2=Stucki |first2=Gerold |last3=Bickenbach |first3=Jerome E. |last4=Prodinger |first4=Birgit |date=2018-09-03 |title=Accounting for What Matters to Patients in the G-DRG System: A Stakeholder's Perspective on Integrating Functioning Information |journal=Health Services Insights |language=en |volume=11 |article-number=1178632918796776 |doi=10.1177/1178632918796776 |pmc=6122243 |pmid=30202209}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

او پي ايس جو بنياد ڊچ ICPM-DE هو، جنهن مان SGB V جي دفعو 301 موجب طريقيڪارن جي درجابندي OPS-301 تيار ڪئي وئي. نسخو 1.0 آڪٽوبر 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 1 جنوري 1995ع کان لاڳو ٿيو. اصل ۾ ICPM جو هڪ ذيلي مجموعو هئڻ باوجود، نسخي 2.0 کان وٺي OPS-301 ۾ وڏي انگ ۾ قومي ڪوڊ شامل ڪيا ويا؛ اهو نسخو 2001ع ۾ لاڳو ٿيو. 2004ع ۾ G-DRG جي هڪجهڙي شرح واري نظام جي شروعات سان او پي ايس درجابنديءَ جي اهميت گهڻي وڌي وئي.

2004ع ۾ ان مان پڇاڙيءَ وارو حصو &quot;-301&quot; ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ او پي ايس جو استعمال هاڻي رڳو SGB V جي دفعو 301 هيٺ ضابطي ۾ آيل ڪيسن تائين محدود نه رهيو، پر اسپتالن ۾ ٻاهرين مريضن جي طريقيڪارن (§115b SGB V) ۽ خانگي ڊاڪٽرن پاران ٻاهرين مريضن جي سنڀال (§295 SGB V) تائين وڌايو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2024 |title=BfArM - OPS |url=https://www.bfarm.de/EN/Code-systems/Classifications/OPS-ICHI/OPS/_node.html}}&lt;/ref&gt;

== او پي ايس 2008 جون خاصيتون ۽ ماپون ==

=== عام ===

* 6 باب، جيڪي لڳاتار انگن سان نمبر نه ڪيل آهن
* 65 ڀاڱن جا عنوان، مثال طور 5–29 کان 5-31: ڳلي، حنجرِي ۽ ساهه نليءَ تي عملون
* 230 ٽي انگي درجا، مثال طور 5-31: حنجرِيءَ جون ٻيون عملون ۽ ساهه نليءَ تي عملون
* 1,400 چار انگي درجا، مثال طور 5-314: ساهه نليءَ جي بيمار اوتڪ کي ڪڍڻ، ٻيهر ڪٽڻ ۽ ناس ڪرڻ
* 7,800 پنج انگي درجا، مثال طور 5–314.1: ٻيهر ڪٽڻ
* لڳ ڀڳ 18,700 واڌو ڇهه انگي درجا، مثال طور 5–314.11: پڇاڙيءَ کان پڇاڙيءَ واري ڳانڍاپي سان
* علامتن جي ترتيب: پهريان ٽي اکر عددي، چوٿون اکر عددي يا اکرن وارو، ۽ پنجون ۽ ڇهون اکر عددي يا اکرن وارو هوندو آهي؛ باقي درجن لاءِ اکر استعمال ٿيندا آهن: &quot;x&quot; ڪنهن ٻئي طريقيڪار لاءِ ۽ &quot;y&quot; اڻڄاڻايل طريقيڪار لاءِ
* درجابنديءَ جا معيار بنيادي طور جسماني هنڌن تي ٻڌل آهن، نه ڪلينيڪي تخصص تي
* اصل ICPM سان ڀيٽ جوڳائپ برقرار رکڻ لاءِ چار انگي درجابنديءَ جا سڀ انگ استعمال نٿا ڪيا وڃن
* جراحي هنڌ ۾ تبديلي يا عمل دوران پيدا ٿيندڙ پيچيدگين جي صورت ۾ هڪ کان وڌيڪ ڪوڊ گهربل هوندا آهن
* شامل ۽ خارج ڪرڻ جا قاعدا، ۽ وڌيڪ ڄاڻ درجابنديءَ جي ممڪن حد تائين مٿئين درجي تي ڏني ويندي آهي
* فعليات جي لحاظ کان هڪ-درجي واري درجابندي

=== تشخيصي طريقيڪار ===

* {{OPS301|1}}: [[تشخيصي طريقيڪار]]
** {{OPS301|1-10...1-10}}: [[جسماني معائنو]]
** {{OPS301|1-20...1-33}}: جسم جي الڳ الڳ نظامن جو اڀياس
** {{OPS301|1-40...1-49}}: چيري کان سواءِ [[حياتياتي نمونو|بايوپسي]]
** {{OPS301|1-50...1-58}}: چيري سان بايوپسي
** {{OPS301|1-61...1-69}}: [[تشخيصي اينڊوسڪوپي]]
** {{OPS301|1-70...1-79}}: [[Assay|فعلي چڪاسون]]
** {{OPS301|1-84...1-85}}: ڳولائو تشخيصي قدم
** {{OPS301|1-90...1-99}}: ٻيا تشخيصي قدم

=== ريڊيولاجي ===

* {{OPS301|3}}: [[ريڊيولاجي]]
  ** {{OPS301|3-03...3-05}}: [[الٽراسائونڊ]]
  ** {{OPS301|3-10...3-13}}: [[پروجڪشن ريڊيوگرافي]]
  ** {{OPS301|3-20...3-26}}: [[ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي]] (CT)
  ** {{OPS301|3-30...3-30}}: بصري ٽيڪنڪون
  ** {{OPS301|3-60...3-69}}: [[رت جي نالين واري نظام]] جي تصويرڪشي
  ** {{OPS301|3-70...3-76}}: [[ايٽمي طب]] جا [[تشخيصي طريقيڪار]]
  *** {{OPS301|3-70}}: [[سنٽيگرافي]]
  *** {{OPS301|3-72}}: [[سنگل فوٽان ايميشن ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي]] (SPECT)
  *** {{OPS301|3-73}}: [[سي ٽي اسڪين|ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي]] سان سنگل فوٽان ايميشن ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي (SPECT/CT)
  *** {{OPS301|3-74}}: مڪمل-گول اسڪينر سان [[پوزيٽرون ايميشن ٽوموگرافي]] (PET)
  *** {{OPS301|3-75}}: ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي سان پوزيٽرون ايميشن ٽوموگرافي (PET/CT)
  *** {{OPS301|3-76}}: پروب ماپون ۽ جسم ۾ شامل ٿيڻ
  ** {{OPS301|3-80...3-84}}: [[مقناطيسي گونج تصويرڪشي]] (MRI)
  ** {{OPS301|3-90...3-90}}: تصويرڪشي جون ٻيون ٽيڪنڪون
  ** {{OPS301|3-99...3-99}}: تصويرڪشيءَ جي ٽيڪنڪن بابت واڌو ڄاڻ

=== عملون ===

* {{OPS301|5}}: [[جراحي|عملون]]
  ** {{OPS301|5-01...5-05}}: [[اعصابي نظام]] تي [[جراحي|عملون]] ([[اعصابي جراحي]])
  ** {{OPS301|5-06...5-07}}: [[اندوڪرين غدودن]] تي [[جراحي|عملون]] ([[اندوڪرين جراحي]])
  ** {{OPS301|5-08...5-16}}: [[اک]] تي [[جراحي|عملون]] ([[اکين جي جراحي]])
  ** {{OPS301|5-18...5-20}}: [[ڪن]] تي [[جراحي|عملون]]
  ** {{OPS301|5-21...5-22}}: [[انساني نڪ|نڪ]] ۽ [[نڪ ڀرسان خال|پيرا نيزل سائنسن]] تي [[جراحي|عملون]]
  ** {{OPS301|5-23...5-28}}: [[انساني وات|وات]] ۽ [[چهري]] تي [[جراحي|عملون]]
  ** {{OPS301|5-29...5-31}}: [[انساني ڳلو|ڳلي]]، [[حنجري]] ۽ [[ڪرنگهيدارن جي ساهه نلي|ساهه نليءَ]] تي [[جراحي|عملون]]
  ** {{OPS301|5-32...5-34}}: [[انساني ڦڦڙ|ڦڦڙ]] ۽ [[برونڪس]] تي [[جراحي|عملون]]
  ** {{OPS301|5-35...5-37}}: [[دل جي جراحي]]
  ** {{OPS301|5-38...5-39}}: [[رت جي نالين]] تي [[جراحي|عملون]] ([[رت جي نالين جي جراحي]])
  ** {{OPS301|5-40...5-41}}: [[رت ٺاهيندڙ]] ۽ [[لمفاوي نظام]] تي [[جراحي|عملون]]
  ** {{OPS301|5-42...5-54}}: [[هاضمي جي رستي]] تي [[جراحي|عملون]] ([[هاضمي جي نظام جي جراحي]])
  ** {{OPS301|5-55...5-59}}: [[پيشاب واري نظام]] تي [[جراحي|عملون]]
  ** {{OPS301|5-60...5-64}}: [[انساني مرداڻا جنسي عضوا|مرداڻن جنسي عضون]] تي [[جراحي|عملون]]
  ** {{OPS301|5-65...5-71}}: [[انساني زناڻا جنسي عضوا|زناڻن جنسي عضون]] تي [[جراحي|عملون]]
  ** {{OPS301|5-72...5-75}}: [[وِلادتِي جراحي]]
  ** {{OPS301|5-76...5-77}}: [[ڄاڙي]] ۽ [[چهري جي هڏن]] تي [[جراحي|عملون]]
  ** {{OPS301|5-78...5-86}}: [[هڏن ۽ عضلن واري نظام]] تي [[جراحي|عملون]]
  ** {{OPS301|5-87...5-88}}: [[ڇاتي]] تي [[جراحي|عملون]]
  ** {{OPS301|5-89...5-92}}: [[انساني چمڙي|چمڙي]] ۽ [[چمڙي هيٺين اوتڪ]] تي [[جراحي|عملون]]
  ** {{OPS301|5-93...5-99}}: عملن بابت واڌو ڄاڻ

=== دوائون ===

* {{OPS301|6}}: [[دوائون]]

=== غير جراحي علاجي قدم ===

* {{OPS301|8}}: غير جراحي علاجي قدم
  ** {{OPS301|8-01...8-02}}: دوائن، [[غذا|غذائي مرڪبن]] ۽ [[انجيڪشن (طب)|علاجي انجيڪشنن]] جي فراهمي
  ** {{OPS301|8-03...8-03}}: [[مدافعتي علاج]]
  ** {{OPS301|8-10...8-11}}: ٻاهرين [[مادي]] ۽ [[ملبي]] کي هٽائڻ
  ** {{OPS301|8-12...8-13}}: [[دستي علاج|دستي حرڪت]] ذريعي [[معدي ۽ آنڊن جي رستي|هاضمي جي رستي]] ۽ [[پيشاب واري نظام]] تي عمل
  ** {{OPS301|8-14...8-17}}: [[علاجي ڪيٿيٽر لڳائڻ]]، [[سڪشن (طب)|چوسڻ]] ۽ [[ڌوئڻ]]
  ** {{OPS301|8-19...8-19}}: يونٽ
  ** {{OPS301|8-20...8-22}}: [[بند ريڊڪشن]] ۽ شڪلين جي بگاڙ جي درستگي
  ** {{OPS301|8-31...8-39}}: [[بي حرڪت ڪرڻ (مرضيات)|بي حرڪت ڪرڻ]] ۽ خاص رکاءُ
  ** {{OPS301|8-40...8-41}}: [[هڏي]] کي ڇڪڻ ۽ ڇڪڻ جا ٻيا طريقا
  ** {{OPS301|8-50...8-51}}: [[رت وهڻ]] جي [[ٽيمپونيڊ]] ۽ [[جنين]] يا [[ڳڀيرڻ]] جي دستي ترتيب
  ** {{OPS301|8-52...8-54}}: [[ريڊيئيشن علاج]]، [[ايٽمي طب وارو علاج]] ۽ [[ڪيموٿراپي]]
  ** {{OPS301|8-55...8-60}}: شروعاتي بحالي ۽ [[جسماني علاج]]
  ** {{OPS301|8-63...8-66}}: [[برقي تحريڪ]]، [[برقي علاج]] ۽ مرڪوز الٽراسائونڊ سان علاج جو مدو
  ** {{OPS301|8-70...8-72}}: ساهه واري نظام لاءِ قدم
  ** {{OPS301|8-77...8-77}}: جيئارڻ واري عمل جا قدم
  ** {{OPS301|8-80...8-85}}: رت جي گردش لاءِ قدم
  ** {{OPS301|8-86...8-86}}: خاص خلين ۽ [[سڄو رت|رت جي جزن]] سان علاج
  ** {{OPS301|8-90...8-91}}: [[بيهوشي]] ۽ [[درد جو انتظام]]
  ** {{OPS301|8-92...8-93}}: [[مريض جي نگراني]]
  ** {{OPS301|8-97...8-98}}: پيچيده علاج
  ** {{OPS301|8-99...8-99}}: غير جراحي علاجي قدمن بابت واڌو ڄاڻ

=== واڌو قدم ===

* {{OPS301|9}}: واڌو قدم
  ** {{OPS301|9-20...9-20}}: مريضن جي [[نرسنگ|نرسنگ سنڀال]]
  ** {{OPS301|9-26...9-28}}: [[پيدائش]]، ان سان گڏوگڏ قدم ۽ بانجھپڻ جو علاج
  ** {{OPS301|9-31...9-32}}: [[فونيئٽرڪس]] ۽ ٻارن جي ٻڌڻ سان لاڳاپيل علاج
  ** {{OPS301|9-40...9-41}}: [[نفسي سماجي]]، [[نفسيات|نفسياتي]]، [[اعصابي نفسيات|اعصابي نفسياتي]] ۽ [[نفسي علاج|نفسي علاجي]] علاج
  ** {{OPS301|9-50...9-50}}: بچاءَ جا قدم
  ** {{OPS301|9-60...9-64}}: بالغن ۾ [[ذهني حالت|ذهني]]، [[جسمي علامتن واري بيماري|نفسي جسمي]] ۽ [[جذباتي ۽ رويوئي بيماريون|رويوئي بيمارين]] جو علاج
  ** {{OPS301|9-65...9-69}}: ٻارن ۽ نوجوانن ۾ ذهني، نفسي جسمي ۽ رويوئي بيمارين جو علاج
  ** {{OPS301|9-98...9-99}}: ٻيا مڪمل ڪندڙ قدم ۽ ڄاڻ

== پڻ ڏسو ==

* [[طريقيڪار جا ڪوڊ]]

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [http://www.dimdi.de/static/de/klassi/prozeduren/ops301/index.htm ڊي آءِ ايم ڊي آءِ: سرڪاري او پي ايس، ڊائون لوڊ ۽ آن لائين نسخو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606013732/http://www.dimdi.de/static/de/klassi/prozeduren/ops301/index.htm |date=2011-06-06 }}
* [https://www.icd-code.de/ops/code/OPS.html او پي ايس جي مڪمل متن ۾ ڳولا]
* [http://opsscout.de/ او پي ايس اسڪائوٽ: او پي ايس فهرست جي منظم ۽ الفابيٽ وار حصن ۾ مڪمل متن جي ڳولا مهيا ڪري ٿو]
* [http://www.lumrix.de/ops.php جرمن او پي ايس ۽ ICD-10 ڳولا انجڻ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719060244/http://www.lumrix.de/ops.php |date=2011-07-19 }} طبي طريقيڪارن، جن ۾ عملون، علاج ۽ جراحي، ۽ تشخيصن جي ڪوڊنگ ۽ ڪوڊن جي تشريح ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿي
* [http://icdops.inttec.eu او پي ايس علاج ۽ ICD تشخيصن لاءِ جرمن ڳولا] ICD-10 ۽ او پي ايس ڪوڊن، ڪنجيَن ۽ انهن جي معنائن لاءِ سگهاري ڳولا انجڻ

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Medical classification}}

{{DEFAULTSORT:Ops-301}}
[[Category:ڪلينيڪي طريقيڪارن جي درجابندي]]</text>
      <sha1>nhgy9v87acu4beb3f93irv9nzotwr5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ملفوظات (ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101025</id>
    <revision>
      <id>401320</id>
      <parentid>398942</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T05:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11265" sha1="nm8bwtibzddyy9ci4zt7970yujt8c5i" xml:space="preserve">{{Short description|مرزا غلام احمد جي ملفوظات جو مجموعو}}

{{Infobox book
| italic title =
| name = ملفوظات&lt;br&gt;{{noitalic|ملفوظات}}
| image = Malfuzat vol 01 1984.jpg
| image_size = 170px
| alt =
| caption = ''ملفوظات'' جلد اول (1984ع) جو سرورق
| author = [[مرزا غلام احمد]] جا شاگرد
| audio_read_by =
| title_orig =
| orig_lang_code =
| title_working =
| translator = ايياز محمود خان
| illustrator =
| cover_artist =
| country = [[برطانوي هندستان]]
| language = [[اردو]]
| series = ''روحاني خزائن'' (ٻيو سلسلو)
| release_number =
| subject =
| genre = ملفوظات
| set_in =
| published =
| publisher = الشرڪت الاسلاميه
| publisher2 = اسلام انٽرنيشنل پبليڪيشنز
| pub_date = پهريون 10 جلدن وارو ڇاپو: (1960ع–1967ع)؛ ٻي ڇپائي: (1984ع)؛ 5 جلدن وارو ڇاپو: (2008ع)؛ ڪمپيوٽرائيزڊ 10 جلدن وارو ڇاپو: (2016ع)
| english_pub_date = 2018ع–2019ع (2 جلد؛ 1891ع–1900ع)
| media_type = 10 جلد، جلدبند ۽ ڊجيٽل
| pages =
| awards =
| isbn =
| isbn_note =
| oclc =
| dewey =
| congress =
| preceded_by =
| followed_by =
| native_wikisource =
| wikisource =
| notes =
| exclude_cover =
| website =
}}


'''''ملفوظات''''' ({{langx|en|{{Nastaliq|Malfūzāt}}}}، معنيٰ: &quot;گفتگو&quot; يا &quot;چيل ڳالهيون&quot;) [[مرزا غلام احمد]]، جيڪو [[احمديه تحريڪ]] جو باني هو، جي تقريرن، سوال جواب جي مجلسن، وعظن ۽ ڳالهين تي مشتمل ڏهن جلدن جو مجموعو آهي.

انهن جلدن ۾ شامل مواد جو وڏو حصو مرزا غلام احمد جي ويجهن شاگردن سندس زندگيءَ دوران قلمبند ڪيو، جڏهن هو پنهنجون تقريرون ۽ ڳالهيون بيان ڪري رهيو هو. اهي تحريرون ان وقت احمديه رسالن ۾ پڻ شايع ٿينديون رهيون.
{{sfn|Abdul Hayee|2018|p=xxx}} هي مواد 1891ع کان وٺي 1908ع ۾ مرزا غلام احمد جي وفات تائين جي عرصي تي مشتمل آهي. بعد ۾ انهن سڀني مواد کي گڏ ڪري 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڏهن جلدن جي صورت ۾ شايع ڪيو ويو.
{{sfn|Abdul Hayee|2018|p=xxx}}

==ترتيب ۽ مواد==

'''''ملفوظات''''' ۾ [[مرزا غلام احمد]] جون اهي ڳالهيون شامل آهن، جيڪي هن تقريرن، مجلسن، سوال جواب جي ويهڪن يا ٻين گڏجاڻين دوران بيان ڪيون. انهن ۾ اهڙيون ڳالهيون پڻ شامل آهن جيڪي هن غير رسمي يا روزمرهه جي موقعن تي پنهنجي ساٿين جي موجودگيءَ ۾ ڪيون. انهن بيانن کي سندس ڪيترن ئي صحابين، جيڪي سندس ڳالهين کي پنهنجي روزانچن ۾ قلمبند ڪندا هئا، لکت ۾ محفوظ ڪيو.

هن مجموعي ۾ ڪجهه اهڙيون روايتون پڻ شامل آهن، جيڪي ان وقت لکيون نه ويون هيون، پر بعد ۾ راوين جي يادگيريءَ جي بنياد تي گڏ ڪري قلمبند ڪيون ويون. ان ڪري اهڙيون روايتون ٻين جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي جي اعتبار واريون سمجهيون وڃن ٿيون{{sfn|Shams|2018|p=xxxii}}


[[احمديه تحريڪ]] جي نظر ۾، [[مرزا غلام احمد]] جي لکيل ۽ زباني آثارن مان ''ملفوظات'' کي اسلامي اخلاق جي تشريح ۽ وضاحت جي حوالي سان بنيادي اهميت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سندس اهي ارشاد محفوظ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اهڙين مجلسن ۾ بيان ڪيا ويا، جتي سندس مقصد پنهنجي پيروڪارن جي ديني تعليم ۽ اخلاقي تربيت هوندي هئي.
{{sfn|Shams|2018|p=xxxii}}

''ملفوظات'' جي هر جلد کي تاريخي ترتيب سان مرتب ڪيو ويو آهي. هر حصي سان لاڳاپيل تاريخ ۽ ماخذ پڻ ڏنل آهي، جڏهن ته مواد کي مختلف مذهبي، علمِ ڪلام ۽ اخلاقي موضوعن موجب ذيلي عنوانن هيٺ منظم ڪيو ويو آهي.

==تاريخ ۽ ترتيب==

[[مرزا غلام احمد]] جي حياتيءَ دوران، نئين قائم ٿيندڙ [[احمديه تحريڪ]] جي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي اهڙي رسالي جي ضرورت محسوس ڪئي وئي، جيڪو تحريڪ سان لاڳاپيل اهم معاملن تي باقاعدي روشني وجهي سگهي. ان مقصد لاءِ ٻه اردو اخبارون جاري ڪيون ويون. انهن مان پهرين هفتيوار '''''الحڪم''''' هئي، جيڪا آڪٽوبر 1897ع ۾ جاري ٿي ۽ ان جي ادارت مرزا غلام احمد جي شاگرد [[شيخ يعقوب علي]] ڪئي. ٻي هفتيوار اخبار '''''البدر''''' هئي، جيڪا 1902ع ۾ شايع ٿيڻ شروع ٿي ۽ ان جي ادارت [[مفتي محمد صادق]]، جيڪو پڻ مرزا غلام احمد جو شاگرد هو، سنڀالي.{{sfn|Lavan|1974|p=96}} انهن رسالن جو هڪ اهم ڪم مرزا غلام احمد جي تقريرن، مجلسن ۽ گفتگوئن کي محفوظ ڪرڻ هو.
{{sfn|Geaves|2018|p=39}}

جيتوڻيڪ هن مواد کي گڏ ڪرڻ جون ڪوششون اڳ به ڪيون ويون هيون. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[لاهور احمديه اشاعت اسلام انجمن]] '''''ملفوظات احمديه''''' جي نالي سان ست جلدن تي مشتمل هڪ مجموعو شايع ڪيو، جنهن جو مرتب محمد منظور الاهي هو. هي مجموعو مڪمل طور '''الحڪم''' ۽ '''البدر''' ۾ شايع ٿيل مواد تي ٻڌل هو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Malfoozat-e Ahmadiyya |publisher=Ahmadiyya Anjuman-i Isha'at-i Islam, Lahore |url=https://aaiil.org/urdu/books/mirzaghulamahmad/malfoozatahmadiyya/malfoozatahmadiyya.shtml |access-date=2026-07-28 |archive-date=2020-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224044519/http://aaiil.org/urdu/books/mirzaghulamahmad/malfoozatahmadiyya/malfoozatahmadiyya.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[احمديه مسلم جماعت]] طرفان 1936ع ۾ هڪ جلد تي مشتمل ٻيو مجموعو پڻ شايع ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{sfn|Shams|2018|p=xxxiii}}
&lt;/ref&gt;

مرزا غلام احمد جي سمورن ملفوظات کي مڪمل صورت ۾ گڏ ڪرڻ جي پهرين جامع ڪوشش [[جلال الدين شمس]] ۽ سندس نگرانيءَ ۾ ڪم ڪندڙ ڪيترن احمدي عالمن ڪئي. هنن مرتب ڪيل مجموعي کي 1960ع کان 1967ع جي وچ واري عرصي ۾ ڏهن جلدن جي مڪمل سلسلي جي صورت ۾ شايع ڪيو ويو.{{sfn|Abdul Hayee|2018|p=30}}

هي ڏهن جلدن وارو مجموعو 1984ع ۾ ٻيهر ڇاپيو ويو، جڏهن ته 2008ع ۾ ان کي پنج جلدن ۾ اختصار سان شايع ڪيو ويو. 2016ع ۾ متن جي وڌيڪ وضاحت، پڙهڻ ۾ آساني ۽ جلدن جي اندر بهتر ڳولا ۽ نيويگيشن لاءِ ڏهن جلدن جو ڪمپيوٽرائيزڊ نئون ايڊيشن پڻ شايع ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Preface to ''Malfuzat: Sayings &amp; Discourses of the Promised Messiah'', Volume I, Publisher, Islam International, 2018, pp. 25–26.&lt;/ref&gt;

==جلد==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! style=&quot;text-align:center; width:70px;&quot; | جلد
! style=&quot;text-align:left; width:120px;&quot; | پهريون ڇاپو
! style=&quot;text-align:left; width:250px;&quot; | شامل عرصو
|-
| '''I'''
| 1960ع
| 1891ع کان 1899ع تائين
|-
| '''II'''
| 1960ع
| 1900ع کان 1901ع تائين
|-
| '''III'''
| 1961ع
| نومبر 1901ع کان 14 آڪٽوبر 1902ع تائين
|-
| '''IV'''
| 1962ع
| آڪٽوبر 1902ع کان 16 جنوري 1903ع تائين
|-
| '''V'''
| 1963ع
| 17 جنوري کان 30 مئي 1903ع تائين
|-
| '''VI'''
| 1963ع
| 1 جون 1903ع کان اپريل 1904ع تائين
|-
| '''VII'''
| 1964ع
| 2 مئي 1904ع کان آگسٽ 1905ع تائين
|-
| '''VIII'''
| 1965ع
| 1 سيپٽمبر 1905ع کان 30 مئي 1906ع تائين
|-
| '''IX'''
| 1966ع
| جولاءِ 1906ع کان 19 آڪٽوبر 1907ع تائين
|-
| '''X'''
| 1967ع
| آڪٽوبر 1907ع کان مئي 1908ع تائين
|}

==انگريزي ترجمو==

جيتوڻيڪ '''''ملفوظات''''' جا چونڊ اقتباس اڳ ئي [[ظفرالله خان]] پاران 1979ع کان 1981ع جي وچ ۾ شايع ٿيل '''''The Essence of Islam''''' جي جلدن ۾ انگريزي ۾ ترجمو ڪيا ويا هئا، پر 2021ع تائين ايياز محمود خان '''''Sayings &amp; Discourses of the Promised Messiah''''' جي عنوان سان ''ملفوظات'' جون ٽي مڪمل جلدون انگريزي ۾ ترجمو ڪري شايع ڪيون. انهن ٽن جلدن ۾ 1891ع کان آگسٽ 1901ع تائين جو عرصو شامل آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[حديث]]
* [[مرزا غلام احمد جي ڪتابن جي فهرست]]
* [[مڪتوبات احمد]] (مرزا غلام احمد جا گڏ ڪيل خط)

==نوٽس==
{{Reflist|20em}}

==حوالا==
{{refbegin}}
* {{Cite book
|last = Abdul Hayee
|first = Syed
|year = 2018
|title = ''Introduction'' ''in'' ''Malfuzat: Sayings &amp; Discourses of the Promised Messiah'', ''Volume I''
|publisher = Islam International Publications
|isbn = 978-1-84880-308-4
|url = https://www.alislam.org/book/malfuzat-volume-1/
}}
* {{Cite book
|last = Geaves
|first = Ron
|year = 2018
|title = ''Islam and Britain: Muslim Mission in an Age of Empire''
|publisher = Bloomsbury Publishing
|place = London
|isbn = 978-1-4742-7173-8
|url = https://books.google.com/books?id=mMA2DwAAQBAJ
}}
* {{Cite book
|last = Lavan
|first = Spencer
|year = 1974
|title = ''The Ahmadiyah Movement: A History and Perspective''
|publisher = Manohar Book Service
|place = Delhi
|isbn = 9780883864555
|url = https://books.google.com/books?id=5q1WAAAAMAAJ
}}
* {{Cite book
|last = Shams
|first = Jalal-ud-Din
|year = 2018
|translator-last = Khan
|translator-first = Ayyaz M.
|title = ''Forward'' ''in'' ''Malfuzat: Sayings &amp; Discourses of the Promised Messiah'', ''Volume I''
|publisher = Islam International Publications
|isbn = 978-1-84880-308-4
}}
{{refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

'''انگريزي ترجما (جلد اول، ٻيون ۽ ٽيون):'''
* [https://www.alislam.org/book/malfuzat-volume-1/ ''Malfuzat: Sayings &amp; Discourses of the Promised Messiah''، جلد اول]
* [https://www.alislam.org/book/malfuzat-volume-2/ ''Malfuzat: Sayings &amp; Discourses of the Promised Messiah''، جلد ٻيون]
* [https://www.alislam.org/book/malfuzat-volume-iii/ ''Malfuzat: Sayings &amp; Discourses of the Promised Messiah''، جلد ٽيون]

{{Ahmadiyya topics|state=collapsed}}

[[زمرو:احمديه ادب]]
[[زمرو:مرزا غلام احمد جون تصنيفون]]
[[زمرو:اسلامي اخلاق]]</text>
      <sha1>nm8bwtibzddyy9ci4zt7970yujt8c5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101190</id>
    <revision>
      <id>401340</id>
      <parentid>400778</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T06:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42058" sha1="maga2i7a1g1foau7mza7fk8ulhz7nll" xml:space="preserve">{{Short description|none}}
[[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]]
'''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (&lt;small&gt;History of Pacific Islands&lt;/small&gt;) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي.
==ٻيٽ وار تاريخ==
===ڪڪ ٻيٽ===
{{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }}

ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا  سان رابطو رهيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}&lt;/ref&gt; مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ &quot;راروتونگا&quot; (Rarotonga) انهن ستن &quot;واڪا&quot; (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga &amp; the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}&lt;/ref&gt; ڪڪ آئلينڊز جي &quot;ٽي ريو ماوري&quot; (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ريو ماوري ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو؛ انهن ٻيٽن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح &quot;الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا&quot; (Álvaro de Mendaña de Neira) &quot;پوڪاپوڪا&quot; (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو &quot;سان برنارڊو&quot; (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، &quot;پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس&quot; (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ &quot;راڪاهانگا&quot; (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو &quot;جينٽئ هرموسا&quot; (Gente Hermosa؛ يعني &quot;سهڻا ماڻهو&quot;) رکيو.&lt;ref&gt;[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm]  {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}&lt;/ref&gt; هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن &quot;جيمس ڪڪ&quot; (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه ٻيٽن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو.

=== ايسٽر ٻيٽ ===
{{main|ايسٽر ٻيٽ جي تاريخ }}

ايسٽر آئلينڊ دنيا جي انهن آباد علائقن مان هڪ آهي جيڪي نسبتاً دير سان آباد ٿيا، ۽ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿلڳ (يا ٻين کان ڪٽيل) آباد علائقو رهيو آهي. ان جي رهاڪن، ”راپا نئي“ (Rapa Nui)، قحط، وبائي بيمارين، گهرو ويڙهه، غلام بڻائڻ لاءِ ٿيندڙ حملن ۽ نوآبادياتي نظام جو مقابلو ڪيو آهي؛ ۽ انهن پنهنجي آباديءَ کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا زبردست گهٽتائي يا تباهي جو شڪار ٿيندي ڏٺو آهي.

===فيجي===
{{main|فجي جي تاريخ }}

فجي جي تاريخ قديم زماني سان لاڳاپيل آهي. فجي جي نسل جي وجود ۾ اچڻ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. تقريباً 1500 قبل مسيح (BC) ۾ آسٽرونيشيائي سامونڊي سياحن هتي آبادڪاري ڪئي. تقريباً 900 کان 600 قبل مسيح جي عرصي دوران ”موٽوريڪي“ (Moturiki) ٻيٽ تي آبادي قائم ٿي. 500 قبل مسيح تائين، ميلانيشيائي سامونڊي سياح فيجي پهتا ۽ اتي جي آسٽرونيشيائي رهاڪن سان شاديون ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ جديد فيجيائي قوم وجود ۾ آئي. 1643ع ۾، ايبل ٽاسمن (Abel Tasman) ”وانوا ليوو“ (Vanua Levu) ٻيٽ ۽ اترئين ”ٽاويوني“ (Taveuni) کي ڏٺو. مقامي زباني روايتن موجب، فيجيائي ماڻهو ٽانگانڪا (هاڻوڪي تنزانيا) جي هڪ خانه بدوش قبيلي جا اولاد پڻ هئا.

=== گوام  ۽ اتر ماريانا ٻيٽ  ===
{{main|گوام جي تاريخ }}

گوام جي تاريخ مختلف مرحلن تي مشتمل آهي، جن ۾ اڄ ”قديم چاموروز“ (ancient Chamorros) طور سڃاتل ماڻهن جي شروعاتي آمد، ”ٻاهرين دنيا سان رابطي کان اڳ“ (pre-contact) واري سماج جي ترقي، اسپيني نوآبادياتي نظام، ۽ ٻيٽ تي موجوده آمريڪي حڪمراني شامل آهن. آثار قديمه جي ماهرن ”ڪاربان ڊيٽنگ“ (carbon-dating) جي مدد سان رابطي کان اڳ واري گوام (يعني چامورو) جي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهايو آهي: ”پري-ليٽي“ (Pre-Latte: 2000 قبل مسيح کان 1 عيسوي)، ”انتقالي پري-ليٽي“ (Transitional Pre-Latte: 1 عيسوي کان 1000 عيسوي)، ۽ ”ليٽي“ (Latte: 1000 عيسوي کان 1521 عيسوي). آثار قديمه جا ثبوت اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته 1521ع ۾، جڏهن فرڊيننڊ ميگلن (Ferdinand Magellan) جو مهم جوئي وارو قافلو اتي پهتو، تڏهن چامورو سماج هڪ ٻئي انتقالي مرحلي جي ويجهو هو، ڇاڪاڻ ته ”ليٽي“ پٿر (latte stones) وڏا ٿي رهيا هئا. اهو مڃيو وڃي ٿو ته گوام جا اصل رهاڪو تائيوان جي مقامي ماڻهن جا اولاد آهن، جيڪي 4000 قبل مسيح جي شروعات ۾ تائيوان جي اوچن جبلن مان لڏي آيا هئا ۽ انهن جا لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا ملائيشيا، انڊونيشيا ۽ فلپائن سان ملندڙ جلندڙ هئا. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; پئسفڪ (بحرالڪاهل) جي ٻيٽن ۾ گوام جي نوآبادياتي تاريخ سڀ کان ڊگهي آهي ۽ چاموروز کي پئسفڪ خطي جي قديم ترين مخلوط نسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1668 ۾ اسپيني رسمي طور تي ٻيٽن کي اسپيني ايسٽ انڊيز ۾ شامل ڪيو ۽ اولهه طرف ويندڙ منيلا گيلين لاءِ آرام جي جاءِ جي طور تي گوام تي هڪ ڪالوني قائم ڪئي. اسپين طرفان اهو علائقو ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد ڏنو ويو، جڏهن 1898 ۾ آمريڪا اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. چيمورو ڪلچر يورپي رابطي کان گهڻو ترقي ڪئي آهي ۽ اسپيني ۽ آمريڪي نوآبادياتي کان گهڻو متاثر ٿيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪلچر هاڻي موجود ناهي، پر هاڻي ان کي جديد متبادلن ۽ ٻين سڀني پئسفڪ ٻيٽن سان اندازن ۾ هڪجهڙائي سان بحال ڪيو پيو وڃي. هڪ منفرد نه، پر سڀني کي گڏ ڪري انداز ۾ هڪ انفراديت ٺاهي، اڄ جي جديد تشريح جي مطابق ته انهن جي ڪلچر ڇا ٿي سگهي ٿي. اهو پڻ ذڪر ڪرڻ گهرجي ته گوام تي چيمورو پنهنجي ثقافت ۽ ٻولي کي اتر ماريانا ٻيٽ جي چيمورو کان مختلف انداز ۾ ڏسن ٿا.

===ھوائي ٻيٽ===
{{main|ھوائي ٻيٽ جي تاريخ}}
Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&amp;pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}&lt;/ref&gt; Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand).  The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago.  Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture.  Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]].

The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

===ڪريباتي===
{{main|ڪريباتي جي تاريخ}}
In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors &quot;discovered&quot; the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]].  The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati.

===نيو ڪئليڊونيا===
In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland.

===نيوزي لينڊ===
{{main|نيوزي لينڊ جي تاريخ}}
The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished.

From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat.

===نيئو (Niue)===
The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil.

The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as &quot;Savage Island&quot; in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as &quot;The Friendly Islands&quot;. Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire.

The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world.

===پاپوآ نيو گني===
{{main|پاپوآ نيو گني جي تاريخ}}
The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name &quot;New Guinea&quot; by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost.  There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]].

===ساموآ===
{{main|ساموآ جي تاريخ}}
In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era.

===سولومن آئيلينڊز===
{{main|سولومن آئيلينڊز جي تاريخ}}
The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands &quot;The Islands of Solomon&quot;. Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile.

===ٽاهيٽي=== 
In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day.

===ٽوڪيلائو===
Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.&lt;ref name=&quot;mfat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}&lt;/ref&gt; Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the &quot;chiefly island,&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}&lt;/ref&gt; held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].&lt;ref name=&quot;mfat&quot;/&gt; Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it &quot;Duke of York's Island.&quot; Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mac30&quot;&gt;MacGregor, 30&lt;/ref&gt;

===ٽونگا===
{{main|ٽونگا جي تاريخ}}

The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&amp;nbsp;AD,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&amp;resultListType=RESULT_LIST&amp;searchResultsType=SingleTab&amp;searchType=BasicSearchForm&amp;currentPosition=1&amp;docId=GALE%7CCX3652100228&amp;docType=Country+overview&amp;sort=RELEVANCE&amp;contentSegment=&amp;prodId=GVRL&amp;contentSet=GALE%7CCX3652100228&amp;searchId=R10&amp;userGroupName=kutztownuniv&amp;inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}&lt;/ref&gt; when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}&lt;/ref&gt;

===ٽووالو===
{{main|ٽووالو جي تاريخ}}
{{see also|ٽووالو جي تاريخ جو خاڪو}}
[[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]]
The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].&lt;ref name=Howe&gt;{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}&lt;/ref&gt;

During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.&lt;ref name=&quot;Belwood1&quot;&gt;{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}&lt;/ref&gt; Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means &quot;eight standing together&quot; in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].&lt;ref name=&quot;Belwood2&quot;&gt;{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 &amp; 54}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bayard&quot;&gt;{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kirch&quot;&gt;{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}&lt;/ref&gt;

In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).&lt;ref&gt;''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)&lt;/ref&gt; The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.&lt;ref name=&quot;TAHNPT&quot;&gt;{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}&lt;/ref&gt; The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.&lt;ref&gt;Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}&lt;/ref&gt;

A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.&lt;ref name=N&gt;Nohlen, D, Grotz, F &amp; Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}&lt;/ref&gt; As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.&lt;ref name=&quot;TAHTI&quot;&gt;''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TPBN&quot;&gt;{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |date=2 December 2017 }}&lt;/ref&gt; Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]].

===وانآتو===
{{main|وانآتو جي تاريخ}}
In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.&lt;ref&gt;[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm &quot;A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288&lt;/ref&gt; [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC&lt;ref&gt;Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 &quot;History (from Vanuatu)&quot;], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006&lt;/ref&gt; What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands.

===Other islands===
{{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}}

The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}&lt;/ref&gt;

The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast.

Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them &quot;Carolinas&quot; after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' (&quot;New Philippines&quot;), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&amp;pg=PA112|isbn=9780810865280 }}&lt;/ref&gt;

In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.&lt;ref name=KMLA1797&gt;{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}&lt;/ref&gt;

[[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&amp;nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.&lt;ref&gt;Irwin, pp. 176–179.&lt;/ref&gt; Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.&lt;ref&gt;Suárez 2004, p. 17.&lt;/ref&gt;

The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858.

In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]].

In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).&lt;!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--&gt; They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.&lt;ref&gt;{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

The ancestors of the so-called &quot;[[Micronesians]]&quot; in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty.

Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration.

In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society &quot;as they lay contiguous to one another&quot;.&lt;ref&gt;[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}&lt;/ref&gt;

In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France.

==پڻ ڏسو==
* [[Europeans in Oceania]]
* [[Exploration of the Pacific]]
* [[List of countries and islands by first human settlement]]
* [[Pacific Islands]]
==حوالا==
{{حوالا}}

27. &quot;Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific&quot;. Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96.

{{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}}
[[Category:History of the Pacific Ocean]]
[[Category:History of Oceania]]
[[Category:Prehistoric Oceania]]
[[Category:History by region]]
[[Category:History by island|Pacific Islands]]
[[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]]

[[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]]
[[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]]
[[زمرو:اوشينيا تاريخ کان اڳ ۾]]
[[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]]
[[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]]</text>
      <sha1>maga2i7a1g1foau7mza7fk8ulhz7nll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عين ابل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101257</id>
    <revision>
      <id>401312</id>
      <parentid>400855</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T04:07:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>401312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3912" sha1="6820deei28emdnbks75xwgzmedywwi9" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=عين ابل&lt;br&gt;Ain Ebel|native_name=عين إبل ([[عربي ٻولي|عربي]])|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline=File:AinEbelWinter.jpg|image_alt=|image_caption=عين ابل ۾ برفباري جو ڏيک، پس منظر ۾ &quot;سينٽ الياس&quot; ۽ &quot;اور ليڊي آف عين ابل&quot; جا چرچ آهن.|pushpin_map=Lebanon|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=Map showing the location of Ain Ebel within Lebanon|pushpin_map_caption=لبنان ۾ جاء|coordinates={{coord|33|06|35|N|35|24|10|E|region:LB_type:city|display=inline,title}}|grid_position=187/279 PAL|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Lebanon}}|subdivision_type1=گورنريٽ|subdivision_name1=نباطيه گورنريٽ|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_name2=بنت جبيل ضلعو|established_date=پندرهين صدي عيسوي|founder=ماروني عيسائي|area_footnotes=|area_total_km2=13.60|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_footnotes=|population_total=1500 کان 2000 تائين&lt;br&gt;
+3500 (اونهاري ۾)|population_as_of=|population_density_km2=130|timezone1=[[Eastern European Time|EET]]|utc_offset1=+2|timezone1_DST=[[Eastern European Summer Time|EEST]]|utc_offset1_DST=+3|area_code_type=[[Telephone numbers in Lebanon|Dialing code]]|area_code=+961|website=|footnotes=&lt;!-- Government -----------&gt;|government_type=15 Member Municipal Council|governing_body=ميونسپل ڪائونسل|leader_party=آزاد|leader_title=ميئر|leader_name=ايوب خريش|blank_name_sec1=[[Patron Saint]]|blank_info_sec1=[[Mary, mother of Jesus|St. Mary]]&lt;ref name=&quot;Hyphen, page 590&quot;/&gt;|image_map=|map_caption=لبنان جي نقشي ۾ عين ابل جي جاء}}

'''عين ابل''' (عربي: عين إبل) نباطيه گورنريٽ ۾ هڪ ميونسپلٽي آهي،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Piveteau |first=Jean |title=La Préhistoire: Problèmes et Tendances |publisher=Ed. du Centre national de la recherche scientifique |year=1968 |location=Paris |page=113}}&lt;/ref&gt; جيڪا [[بيروت]] کان تقريباً 90 ڪلوميٽر (56 ميل) ڏکڻ ۾ آهي. ان جا رهواسي گهڻو ڪري عيسائي آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2023-12-23|quote=2024-06-03|archivedate=2024-06-03}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* https://web.archive.org/web/19990117073503/http://ain-ebel.org/
* https://web.archive.org/web/20090422040334/http://www.khoreich.com/
* https://web.archive.org/web/20061010121040/http://www.ain-ebel.ca/
* https://web.archive.org/web/20071001005424/http://www.fallingrain.com/world/LE/2/Ayn_Ibil.html
* [http://www.michaeltotten.com/archives/001361.html The siege of Ain Ebel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090725044310/http://www.michaeltotten.com/archives/001361.html |date=25 July 2009 }}
* http://www.ourladyofainebel.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103052133/http://ourladyofainebel.org/ |date=2019-01-03}}
* [https://web.archive.org/web/20160321121744/http://www.localiban.org/article4215.html Ain Ebel], Localiban
* Survey of Western Palestine, Map 4: [http://www.iaa-archives.org.il/zoom/zoom.aspx?folder_id=93&amp;type_id=6&amp;id=8367 IAA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423030247/https://www.iaa-archives.org.il/zoom/zoom.aspx?folder_id=93&amp;type_id=6&amp;id=8367 |date=2023-04-23 }}, [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Survey_of_Western_Palestine_1880.04.jpg Wikimedia commons]

[[زمرو:بنت جبيل ضلعو]]
[[زمرو:لبنان جا قصبا]]
[[زمرو:بنت جبيل ضلعي جا آباد علائقا]] 
[[زمرو:لبنان ۾ ماروني عيسائي برادريون]] [[زمرو:لبنان ۾ ميليڪي عيسائي برادريون]]
[[زمرو:ڪنواري مريم جا مقدس مقام|آور ليڊي آف لورڊس، عين ابل (لبنان)]]</text>
      <sha1>6820deei28emdnbks75xwgzmedywwi9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسلام جو خاڪو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101280</id>
    <revision>
      <id>401254</id>
      <parentid>401157</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T17:09:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ايمان */</comment>
      <origin>401254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7684" sha1="6l0fqamatj8tss7zpkc3kjs3d7v1kbx" xml:space="preserve">[[اسلام]] هڪ ابراهيمي [[توحيديت|توحيدي]] مذهب آهي جيڪو سيکاري ٿو ته  خدا صرف هڪ الله آهي  ۽ محمد سندس آخري [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|رسول]] آهي. &lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|location=Oxford}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;OEIW-allah&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|location=Oxford}}&lt;/ref&gt; 

هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] اسلام جي هڪ جائزو ۽ موضوعي رهنمائي جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي.
==عقيدا==
===ايمان===
{{Main|ايمان}}
** ''[[آخرت]]''
** ''[[برزخ]]''
** ''[[توحيد]]'' 
** ''[[ختم نبوت جو عقيدو|ختم نبوت]]''
** ''[[غيب]]''
** ''[[فرشتا]]''
** ''[[نبوت]]''
** ''[[وحي]]''
:[[Allah]]
:[[God in Islam]]
:[[Tawhid|Tawhid, Oneness of God]]
:[[Repentance in Islam]]
:[[Islamic views on sin]]
:[[Shirk (Islam)|Shirk, Partnership and Idolatory]]
:[[Haram]]
:[[Kufr]]
:[[Bid‘ah]]

[[Sunni]]/Ibadi/Salafi/
 Ahle Hadith/Ahle Quran 
* [[Five Pillars of Islam]]
** ''[[شهادت]]''
** ''[[نماز]]''
** ''[[اسلام ۾ روزو (الصوم)|الصوم (روزو)]]''
** ''[[زڪوات]]''
** ''[[حج]]''
* [[Iman (concept)|Six articles of belief ''(Arkan al-Iman)'']]
** [[Prophet in Islam|Prophets]] 
** [[List of Islamic texts|Holy books]] 
*** [[Gabriel#Islam|Jibril]], [[Holy Spirit in Islam|Holy Spirit]]
** [[Predestination in Islam|Predestination]]

[[Shia]] [[Theology of Twelvers|Twelvers]]
* [[Shia Islamic beliefs and practices|Theological principles]]
** ''[[Tawhid]]''
** ''[[Adl]]''
** ''[[Nubuwwah]]''
** ''[[Imamate]]''
** ''[[Mi'ad]]''
* [[Ancillaries of the Faith]]
** ''[[Salah]]''
** ''[[Sawm]]'' 
** ''[[Hajj]]''
** ''[[Zakat]]''
** ''[[Khums]]'' 
** ''[[جھاد]]'''
** ''[[Amr-Bil-Ma'rūf]]''
** ''[[Nahi-Anil-Munkar]]''
** ''[[Tawalla]]''
** ''[[Tabarra]]''

[[Shia]] [[Ismaili]]
* [[Seven pillars of Ismailism]] 
** ''[[Walayah]]'' 
** ''[[Islam|Taharah]]'' 
** ''[[Salah]]''
** ''[[Zakat]]''
** ''[[Sawm]]''
** ''[[Hajj]]''
** ''[[Jihad]]''

* [[آخرت]]
* [[آيت]]

=== ا ===

* [[اسلام]]
* [[الله]]
* [[امت وسطي]]
* [[ايمان]]
* [[اھل ڪتاب]]

=== ب ===

* [[برزخ]]

=== ت ===

* [[تطوع]]
* [[تمتع]]
* [[توحيد]]

=== ج ===

* [[جمعي جي نماز]]

=== ح ===

* [[حج]]
* [[حجاب]]
* [[حواري]]

=== ز ===

* [[زڪوات]]

=== ش ===

* [[شب قدر]]
* [[شرڪ]]

=== ص ===

* [[صبر]]

=== ع ===

* [[عبادت]]

=== غ ===

* [[غيب]]

=== ف ===

* [[فاسق]]
* [[فرشتا]]
* [[فرعون]]

=== ق ===

* [[قصاص]]

=== م ===

* [[مسجد]]
* [[مسلمان]]
* [[معراج]]

=== ن ===

* [[نبوت]]
* [[نڪاح]]

=== و ===

* [[وحي]]

=== ڪ ===

* [[ڪفر]]

=== Prophets ===
{{Muhammad |expanded=all}}

* [[Prophets of Islam]]
** [[Muhammad in Islam]]
*** [[Muhammad's first revelation]]
*** [[Miracles of Muhammad]]
**** ''[[Isra and Miraj]]''
**** [[Splitting of the Moon]]
*** ''[[Salawat]]''
*** ''[[Mawlid]]''
** [[Islamic view of Noah|Nuh]] ([[Noah]])
** [[Islamic view of Abraham|Ibrahim]] ([[Abraham]])
** [[Islamic view of Moses|Musa]] ([[Moses]])
** [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus)
*** [[Second Coming of Christ#Islam|Second Coming of Isa]]
** [[People of Ya-Sin]]
** [[Stories of The Prophets]]

=== Scripture ===
{{Quran |expanded=all}}
{{Hadith |expanded=all}}

* [[List of Islamic texts]]
** [[Quran]] 
*** ''[[Sura]]''
**** [[List of surahs in the Quran]]
**** [[Meccan surah]]
**** [[Medinan surah]]
*** ''[[Ayat]]'' 
*** ''[[Juz']]''
*** ''[[Muqatta'at]]''
*** [[Quran and miracles]]
*** [[Challenge of the Quran]]
*** [[Women in the Quran]]
*** [[Female figures in the Quran]]
*** [[Biblical and Quranic narratives]]
*** [[Quranic parables]]
*** ''[[Tafsir]]''
**** ''[[Naskh (tafsir)|Naskh]]'' 
*** [[Quran reading]]
**** ''[[Hafiz (Quran)|Hafiz]]''
**** ''[[Qira'at]]''
**** ''[[Tajwid]]''
**** ''[[Tarteel]]''
*** ''[[Asbab al-nuzul]]'' 
** ''[[Torah in Islam|Tawrat]]'' ([[Torah]])
** ''[[Zabur]]'' ([[Psalms]])
** ''[[Gospel in Islam|Injil]]'' ([[Gospel]])
** ''[[Sunnah]]''
*** [[Hadith]] 
**** [[Hadith studies]]
**** [[Hadith terminology]]
**** [[Hadith collections]] 
***** [[Sunni]] – ''[[Kutub al-Sittah]]''
****** ''[[Sahih Bukhari]]''
****** ''[[Sahih Muslim]]''
****** ''[[Sunan al-Sughra]]''
****** ''[[Sunan Abu Dawood]]''
****** ''[[Jami al-Tirmidhi]]''
****** ''[[Sunan ibn Majah]]''
***** [[Shia]] – ''[[Al-Kutub Al-Arb'ah]]''
****** ''[[Kitab al-Kafi]]''
****** ''[[Man la yahduruhu al-Faqih]]''
****** ''[[Tahdhib al-Ahkam]]''
****** ''[[Al-Istibsar]]''
***** [[Ibadi]]
****** ''[[Jami Sahih]]'' 
****** ''[[Tartib al-Musnad]]''
*** ''[[Seerah]]''
{{Sura |expanded=all}}
{{Characters and names in the Quran |expanded=all}}
{{Tafsir |expanded=all}}

===Denominational specifics===
{{Ali |expanded=all}}

* Shia beliefs
** ''[[Ahl al-Kisa]]''
*** [[Muhammad in Islam]]
*** [[Shia view of Ali|Ali]]
*** [[Shia view of Fatimah|Fatimah]]
*** [[Hasan ibn Ali]]
*** [[Husayn ibn Ali]]
** ''[[Imamah (Shia doctrine)|Imamah]]''
** [[Mourning of Muharram]]
** ''[[Tawassul]]''
** [[The Four Companions]]
** [[Shia clergy]]
** Twelver beliefs
*** ''[[Imamate (Twelver doctrine)]]''
*** [[The Fourteen Infallibles]]
*** [[Occultation (Islam)]]
*** ''[[Irfan]]''
** Ismaili beliefs
*** ''[[Imamah (Ismaili doctrine)]]''
** Nizari Ismaili beliefs
*** [[Imamate in Nizari doctrine]]
** Alevi beliefs
*** ''[[Zahir (Islam)|Zahir]]''
*** ''[[Batin (Islam)|Batin]]''
* Ahmadi beliefs
** ''[[Bay'ah (Ahmadiyya)|Bay'ah]]''
** [[Prophethood (Ahmadiyya)|Prophethood]]
** [[Jesus in Ahmadiyya Islam|Isa]]

==عمل==
 ان تي عمل ڪرڻ. 
==مڪتبِ فڪر ۽ شاخون== 
==فلسفو==
==الھيات== 
(عقائدي علم)
==شريعت==
===قانون=== 
==حديث== 
{{Main article|حديث}} 
*سني حديث جا اهم ڪتاب
**[[صحاح سته]] (ڇهه مستند ڪتاب)
***[[صحيح بخاري]] 
***[[صحيح مسلم]]
***[[سنن نسائي|السنن الصغريٰ. نسائي]]
***[[سنن ابي داؤد]] 
***[[سنن الترمذي|جامع ترمذي]]
***[[سنن ابن ماجه]] 
*شيعه حديث جا اهم ڪتاب
**اصولِ اربعہ
**چار ڪتاب (الڪتب الاربعہ)
***ڪتاب الڪافي 
***من لا يحضر الفقيه 
***تهذيب الاحڪام 
***الاستبصار 
*محدثين (حديث گڏ ڪندڙ)
**[[امام بخاري|امام محمد البخاري]]
**[[امام مسلم]]
**[[امام ابو دائود]]
**[[امام ترمذي]]
**[[امام نسائي]]
*صحيح بخاري جي شرح 
**فتح الباري 
*لاڳاپيل 
**علم حديث
**حديث جو مطالعو
**حديث جي اصطلاحيات
==اسلام ۾ غير معمولي پهلو== 
الٰهي (رباني) مافوق الفطرت 
==اسلامي روايتون==
 ۽ قصا: 
==تاريخ== 
==معاشرو== 
==ماڻهو== 
==وڌيڪ ڏسو==
{{Portal|اسلام}}
* [[اسلام ۽ سائنس]]
* [[اسلام سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]]  
* [[مذهب جو خاڪو#اسلام جا موضوع]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Sister project links|اسلام}}
* [https://web.archive.org/web/20141103050510/http://knowledgeworld.com.bd/islamic-life/ Islamic Life] 

{{Organisation of Islamic Cooperation}}

{{DEFAULTSORT:Islam, Outline of}}
[[زمرو:اسلام جو خاڪو]]
[[زمرو:مذهب]]
[[زمرو:خاڪا]]
[[زمرو:فهرستون]]
[[زمرو:اسلام|خاڪو]] 
[[زمرو:اسلام سان لاڳاپيل فهرستون| ]]
[[زمرو:مذهبن جا خاڪا|اسلام]]</text>
      <sha1>6l0fqamatj8tss7zpkc3kjs3d7v1kbx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401255</id>
      <parentid>401254</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T17:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* Denominational specifics */</comment>
      <origin>401255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7329" sha1="4e7keirkt7tirr0opnplncts7m4xy3x" xml:space="preserve">[[اسلام]] هڪ ابراهيمي [[توحيديت|توحيدي]] مذهب آهي جيڪو سيکاري ٿو ته  خدا صرف هڪ الله آهي  ۽ محمد سندس آخري [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|رسول]] آهي. &lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|location=Oxford}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;OEIW-allah&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|location=Oxford}}&lt;/ref&gt; 

هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] اسلام جي هڪ جائزو ۽ موضوعي رهنمائي جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي.
==عقيدا==
===ايمان===
{{Main|ايمان}}
** ''[[آخرت]]''
** ''[[برزخ]]''
** ''[[توحيد]]'' 
** ''[[ختم نبوت جو عقيدو|ختم نبوت]]''
** ''[[غيب]]''
** ''[[فرشتا]]''
** ''[[نبوت]]''
** ''[[وحي]]''
:[[Allah]]
:[[God in Islam]]
:[[Tawhid|Tawhid, Oneness of God]]
:[[Repentance in Islam]]
:[[Islamic views on sin]]
:[[Shirk (Islam)|Shirk, Partnership and Idolatory]]
:[[Haram]]
:[[Kufr]]
:[[Bid‘ah]]

[[Sunni]]/Ibadi/Salafi/
 Ahle Hadith/Ahle Quran 
* [[Five Pillars of Islam]]
** ''[[شهادت]]''
** ''[[نماز]]''
** ''[[اسلام ۾ روزو (الصوم)|الصوم (روزو)]]''
** ''[[زڪوات]]''
** ''[[حج]]''
* [[Iman (concept)|Six articles of belief ''(Arkan al-Iman)'']]
** [[Prophet in Islam|Prophets]] 
** [[List of Islamic texts|Holy books]] 
*** [[Gabriel#Islam|Jibril]], [[Holy Spirit in Islam|Holy Spirit]]
** [[Predestination in Islam|Predestination]]

[[Shia]] [[Theology of Twelvers|Twelvers]]
* [[Shia Islamic beliefs and practices|Theological principles]]
** ''[[Tawhid]]''
** ''[[Adl]]''
** ''[[Nubuwwah]]''
** ''[[Imamate]]''
** ''[[Mi'ad]]''
* [[Ancillaries of the Faith]]
** ''[[Salah]]''
** ''[[Sawm]]'' 
** ''[[Hajj]]''
** ''[[Zakat]]''
** ''[[Khums]]'' 
** ''[[جھاد]]'''
** ''[[Amr-Bil-Ma'rūf]]''
** ''[[Nahi-Anil-Munkar]]''
** ''[[Tawalla]]''
** ''[[Tabarra]]''

[[Shia]] [[Ismaili]]
* [[Seven pillars of Ismailism]] 
** ''[[Walayah]]'' 
** ''[[Islam|Taharah]]'' 
** ''[[Salah]]''
** ''[[Zakat]]''
** ''[[Sawm]]''
** ''[[Hajj]]''
** ''[[Jihad]]''

* [[آخرت]]
* [[آيت]]

=== ا ===

* [[اسلام]]
* [[الله]]
* [[امت وسطي]]
* [[ايمان]]
* [[اھل ڪتاب]]

=== ب ===

* [[برزخ]]

=== ت ===

* [[تطوع]]
* [[تمتع]]
* [[توحيد]]

=== ج ===

* [[جمعي جي نماز]]

=== ح ===

* [[حج]]
* [[حجاب]]
* [[حواري]]

=== ز ===

* [[زڪوات]]

=== ش ===

* [[شب قدر]]
* [[شرڪ]]

=== ص ===

* [[صبر]]

=== ع ===

* [[عبادت]]

=== غ ===

* [[غيب]]

=== ف ===

* [[فاسق]]
* [[فرشتا]]
* [[فرعون]]

=== ق ===

* [[قصاص]]

=== م ===

* [[مسجد]]
* [[مسلمان]]
* [[معراج]]

=== ن ===

* [[نبوت]]
* [[نڪاح]]

=== و ===

* [[وحي]]

=== ڪ ===

* [[ڪفر]]

=== Prophets ===
{{Muhammad |expanded=all}}

* [[Prophets of Islam]]
** [[Muhammad in Islam]]
*** [[Muhammad's first revelation]]
*** [[Miracles of Muhammad]]
**** ''[[Isra and Miraj]]''
**** [[Splitting of the Moon]]
*** ''[[Salawat]]''
*** ''[[Mawlid]]''
** [[Islamic view of Noah|Nuh]] ([[Noah]])
** [[Islamic view of Abraham|Ibrahim]] ([[Abraham]])
** [[Islamic view of Moses|Musa]] ([[Moses]])
** [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus)
*** [[Second Coming of Christ#Islam|Second Coming of Isa]]
** [[People of Ya-Sin]]
** [[Stories of The Prophets]]

=== Scripture ===
{{Quran |expanded=all}}
{{Hadith |expanded=all}}

* [[List of Islamic texts]]
** [[Quran]] 
*** ''[[Sura]]''
**** [[List of surahs in the Quran]]
**** [[Meccan surah]]
**** [[Medinan surah]]
*** ''[[Ayat]]'' 
*** ''[[Juz']]''
*** ''[[Muqatta'at]]''
*** [[Quran and miracles]]
*** [[Challenge of the Quran]]
*** [[Women in the Quran]]
*** [[Female figures in the Quran]]
*** [[Biblical and Quranic narratives]]
*** [[Quranic parables]]
*** ''[[Tafsir]]''
**** ''[[Naskh (tafsir)|Naskh]]'' 
*** [[Quran reading]]
**** ''[[Hafiz (Quran)|Hafiz]]''
**** ''[[Qira'at]]''
**** ''[[Tajwid]]''
**** ''[[Tarteel]]''
*** ''[[Asbab al-nuzul]]'' 
** ''[[Torah in Islam|Tawrat]]'' ([[Torah]])
** ''[[Zabur]]'' ([[Psalms]])
** ''[[Gospel in Islam|Injil]]'' ([[Gospel]])
** ''[[Sunnah]]''
*** [[Hadith]] 
**** [[Hadith studies]]
**** [[Hadith terminology]]
**** [[Hadith collections]] 
***** [[Sunni]] – ''[[Kutub al-Sittah]]''
****** ''[[Sahih Bukhari]]''
****** ''[[Sahih Muslim]]''
****** ''[[Sunan al-Sughra]]''
****** ''[[Sunan Abu Dawood]]''
****** ''[[Jami al-Tirmidhi]]''
****** ''[[Sunan ibn Majah]]''
***** [[Shia]] – ''[[Al-Kutub Al-Arb'ah]]''
****** ''[[Kitab al-Kafi]]''
****** ''[[Man la yahduruhu al-Faqih]]''
****** ''[[Tahdhib al-Ahkam]]''
****** ''[[Al-Istibsar]]''
***** [[Ibadi]]
****** ''[[Jami Sahih]]'' 
****** ''[[Tartib al-Musnad]]''
*** ''[[Seerah]]''
{{Sura |expanded=all}}
{{Characters and names in the Quran |expanded=all}}
{{Tafsir |expanded=all}}

===Denominational specifics===
* Shia beliefs
** ''[[Ahl al-Kisa]]''
*** [[Muhammad in Islam]]
*** [[Shia view of Ali|Ali]]
*** [[Shia view of Fatimah|Fatimah]]
*** [[Hasan ibn Ali]]
*** [[Husayn ibn Ali]]
** ''[[Imamah (Shia doctrine)|Imamah]]''
** [[Mourning of Muharram]]
** ''[[Tawassul]]''
** [[The Four Companions]]
** [[Shia clergy]]
** Twelver beliefs
*** ''[[Imamate (Twelver doctrine)]]''
*** [[The Fourteen Infallibles]]
*** [[Occultation (Islam)]]
*** ''[[Irfan]]''

==عمل==
 ان تي عمل ڪرڻ. 
==مڪتبِ فڪر ۽ شاخون== 
==فلسفو==
==الھيات== 
(عقائدي علم)
==شريعت==
===قانون=== 
==حديث== 
{{Main article|حديث}} 
*سني حديث جا اهم ڪتاب
**[[صحاح سته]] (ڇهه مستند ڪتاب)
***[[صحيح بخاري]] 
***[[صحيح مسلم]]
***[[سنن نسائي|السنن الصغريٰ. نسائي]]
***[[سنن ابي داؤد]] 
***[[سنن الترمذي|جامع ترمذي]]
***[[سنن ابن ماجه]] 
*شيعه حديث جا اهم ڪتاب
**اصولِ اربعہ
**چار ڪتاب (الڪتب الاربعہ)
***ڪتاب الڪافي 
***من لا يحضر الفقيه 
***تهذيب الاحڪام 
***الاستبصار 
*محدثين (حديث گڏ ڪندڙ)
**[[امام بخاري|امام محمد البخاري]]
**[[امام مسلم]]
**[[امام ابو دائود]]
**[[امام ترمذي]]
**[[امام نسائي]]
*صحيح بخاري جي شرح 
**فتح الباري 
*لاڳاپيل 
**علم حديث
**حديث جو مطالعو
**حديث جي اصطلاحيات
==اسلام ۾ غير معمولي پهلو== 
الٰهي (رباني) مافوق الفطرت 
==اسلامي روايتون==
 ۽ قصا: 
==تاريخ== 
==معاشرو== 
==ماڻهو== 
==وڌيڪ ڏسو==
{{Portal|اسلام}}
* [[اسلام ۽ سائنس]]
* [[اسلام سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]]  
* [[مذهب جو خاڪو#اسلام جا موضوع]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Sister project links|اسلام}}
* [https://web.archive.org/web/20141103050510/http://knowledgeworld.com.bd/islamic-life/ Islamic Life] 

{{Organisation of Islamic Cooperation}}

{{DEFAULTSORT:Islam, Outline of}}
[[زمرو:اسلام جو خاڪو]]
[[زمرو:مذهب]]
[[زمرو:خاڪا]]
[[زمرو:فهرستون]]
[[زمرو:اسلام|خاڪو]] 
[[زمرو:اسلام سان لاڳاپيل فهرستون| ]]
[[زمرو:مذهبن جا خاڪا|اسلام]]</text>
      <sha1>4e7keirkt7tirr0opnplncts7m4xy3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401256</id>
      <parentid>401255</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T17:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ايمان */</comment>
      <origin>401256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8119" sha1="a9fvf1b768cpu8oqqzybh2skvyz2cy1" xml:space="preserve">[[اسلام]] هڪ ابراهيمي [[توحيديت|توحيدي]] مذهب آهي جيڪو سيکاري ٿو ته  خدا صرف هڪ الله آهي  ۽ محمد سندس آخري [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|رسول]] آهي. &lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|location=Oxford}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;OEIW-allah&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|location=Oxford}}&lt;/ref&gt; 

هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] اسلام جي هڪ جائزو ۽ موضوعي رهنمائي جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي.
==عقيدا==
===ايمان===
{{Main|ايمان}}
** ''[[آخرت]]''
** ''[[برزخ]]''
** ''[[توحيد]]'' 
** ''[[ختم نبوت جو عقيدو|ختم نبوت]]''
** ''[[غيب]]''
** ''[[فرشتا]]''
** ''[[نبوت]]''
** ''[[وحي]]''
:[[Allah]]
:[[God in Islam]]
:[[Tawhid|Tawhid, Oneness of God]]
:[[Repentance in Islam]]
:[[Islamic views on sin]]
:[[Shirk (Islam)|Shirk, Partnership and Idolatory]]
:[[Haram]]
:[[Kufr]]
:[[Bid‘ah]]

[[Sunni]]/Ibadi/Salafi/
 Ahle Hadith/Ahle Quran 
* [[Five Pillars of Islam]]
** ''[[شهادت]]''
** ''[[نماز]]''
** ''[[اسلام ۾ روزو (الصوم)|الصوم (روزو)]]''
** ''[[زڪوات]]''
** ''[[حج]]''
* [[Iman (concept)|Six articles of belief ''(Arkan al-Iman)'']]
** [[Prophet in Islam|Prophets]] 
** [[List of Islamic texts|Holy books]] 
*** [[Gabriel#Islam|Jibril]], [[Holy Spirit in Islam|Holy Spirit]]
** [[Predestination in Islam|Predestination]]

[[Shia]] [[Theology of Twelvers|Twelvers]]
* [[Shia Islamic beliefs and practices|Theological principles]]
** ''[[Tawhid]]''
** ''[[Adl]]''
** ''[[Nubuwwah]]''
** ''[[Imamate]]''
** ''[[Mi'ad]]''
* [[Ancillaries of the Faith]]
** ''[[Salah]]''
** ''[[Sawm]]'' 
** ''[[Hajj]]''
** ''[[Zakat]]''
** ''[[Khums]]'' 
** ''[[جھاد]]'''
** ''[[Amr-Bil-Ma'rūf]]''
** ''[[Nahi-Anil-Munkar]]''
** ''[[Tawalla]]''
** ''[[Tabarra]]''

[[Shia]] [[Ismaili]]
* [[Seven pillars of Ismailism]] 
** ''[[Walayah]]'' 
** ''[[Islam|Taharah]]'' 
** ''[[Salah]]''
** ''[[Zakat]]''
** ''[[Sawm]]''
** ''[[Hajj]]''
** ''[[Jihad]]''
** ** الله ** اسلام ۾ خدا ** ** اسلام ۾ توبه ** گناهه بابت اسلامي نظريو ** شرڪ، شرڪ ۽ شرڪ ** حرام ** ڪفر ** بدعت (بدعت) سني/عبادي/سلفي/ اهل حديث/ اهل قرآن اسلام جا پنج رڪن * عقيدي جا ڇهه مضمون (ارقان الايمان) پيغمبرن مقدس ڪتاب جبرائيل، روح القدس اڳڪٿي شيعه ٽوليورس * نظرياتي اصول توحيد عادل نوبوا امامت ميعاد عقيدي جا ذريعا صلاح صوم حج زڪوات خمس عمرو بلمعروف نه- انيل- منڪر تولا تبرا شيعه اسماعيلي * اسماعيليت جا ست ستون والياح طاهره صلاح زڪوات صوم حج جهاد

* [[آخرت]]
* [[آيت]]

=== ا ===

* [[اسلام]]
* [[الله]]
* [[امت وسطي]]
* [[ايمان]]
* [[اھل ڪتاب]]

=== ب ===

* [[برزخ]]

=== ت ===

* [[تطوع]]
* [[تمتع]]
* [[توحيد]]

=== ج ===

* [[جمعي جي نماز]]

=== ح ===

* [[حج]]
* [[حجاب]]
* [[حواري]]

=== ز ===

* [[زڪوات]]

=== ش ===

* [[شب قدر]]
* [[شرڪ]]

=== ص ===

* [[صبر]]

=== ع ===

* [[عبادت]]

=== غ ===

* [[غيب]]

=== ف ===

* [[فاسق]]
* [[فرشتا]]
* [[فرعون]]

=== ق ===

* [[قصاص]]

=== م ===

* [[مسجد]]
* [[مسلمان]]
* [[معراج]]

=== ن ===

* [[نبوت]]
* [[نڪاح]]

=== و ===

* [[وحي]]

=== ڪ ===

* [[ڪفر]]

=== Prophets ===
{{Muhammad |expanded=all}}

* [[Prophets of Islam]]
** [[Muhammad in Islam]]
*** [[Muhammad's first revelation]]
*** [[Miracles of Muhammad]]
**** ''[[Isra and Miraj]]''
**** [[Splitting of the Moon]]
*** ''[[Salawat]]''
*** ''[[Mawlid]]''
** [[Islamic view of Noah|Nuh]] ([[Noah]])
** [[Islamic view of Abraham|Ibrahim]] ([[Abraham]])
** [[Islamic view of Moses|Musa]] ([[Moses]])
** [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus)
*** [[Second Coming of Christ#Islam|Second Coming of Isa]]
** [[People of Ya-Sin]]
** [[Stories of The Prophets]]

=== Scripture ===
{{Quran |expanded=all}}
{{Hadith |expanded=all}}

* [[List of Islamic texts]]
** [[Quran]] 
*** ''[[Sura]]''
**** [[List of surahs in the Quran]]
**** [[Meccan surah]]
**** [[Medinan surah]]
*** ''[[Ayat]]'' 
*** ''[[Juz']]''
*** ''[[Muqatta'at]]''
*** [[Quran and miracles]]
*** [[Challenge of the Quran]]
*** [[Women in the Quran]]
*** [[Female figures in the Quran]]
*** [[Biblical and Quranic narratives]]
*** [[Quranic parables]]
*** ''[[Tafsir]]''
**** ''[[Naskh (tafsir)|Naskh]]'' 
*** [[Quran reading]]
**** ''[[Hafiz (Quran)|Hafiz]]''
**** ''[[Qira'at]]''
**** ''[[Tajwid]]''
**** ''[[Tarteel]]''
*** ''[[Asbab al-nuzul]]'' 
** ''[[Torah in Islam|Tawrat]]'' ([[Torah]])
** ''[[Zabur]]'' ([[Psalms]])
** ''[[Gospel in Islam|Injil]]'' ([[Gospel]])
** ''[[Sunnah]]''
*** [[Hadith]] 
**** [[Hadith studies]]
**** [[Hadith terminology]]
**** [[Hadith collections]] 
***** [[Sunni]] – ''[[Kutub al-Sittah]]''
****** ''[[Sahih Bukhari]]''
****** ''[[Sahih Muslim]]''
****** ''[[Sunan al-Sughra]]''
****** ''[[Sunan Abu Dawood]]''
****** ''[[Jami al-Tirmidhi]]''
****** ''[[Sunan ibn Majah]]''
***** [[Shia]] – ''[[Al-Kutub Al-Arb'ah]]''
****** ''[[Kitab al-Kafi]]''
****** ''[[Man la yahduruhu al-Faqih]]''
****** ''[[Tahdhib al-Ahkam]]''
****** ''[[Al-Istibsar]]''
***** [[Ibadi]]
****** ''[[Jami Sahih]]'' 
****** ''[[Tartib al-Musnad]]''
*** ''[[Seerah]]''
{{Sura |expanded=all}}
{{Characters and names in the Quran |expanded=all}}
{{Tafsir |expanded=all}}

===Denominational specifics===
* Shia beliefs
** ''[[Ahl al-Kisa]]''
*** [[Muhammad in Islam]]
*** [[Shia view of Ali|Ali]]
*** [[Shia view of Fatimah|Fatimah]]
*** [[Hasan ibn Ali]]
*** [[Husayn ibn Ali]]
** ''[[Imamah (Shia doctrine)|Imamah]]''
** [[Mourning of Muharram]]
** ''[[Tawassul]]''
** [[The Four Companions]]
** [[Shia clergy]]
** Twelver beliefs
*** ''[[Imamate (Twelver doctrine)]]''
*** [[The Fourteen Infallibles]]
*** [[Occultation (Islam)]]
*** ''[[Irfan]]''

==عمل==
 ان تي عمل ڪرڻ. 
==مڪتبِ فڪر ۽ شاخون== 
==فلسفو==
==الھيات== 
(عقائدي علم)
==شريعت==
===قانون=== 
==حديث== 
{{Main article|حديث}} 
*سني حديث جا اهم ڪتاب
**[[صحاح سته]] (ڇهه مستند ڪتاب)
***[[صحيح بخاري]] 
***[[صحيح مسلم]]
***[[سنن نسائي|السنن الصغريٰ. نسائي]]
***[[سنن ابي داؤد]] 
***[[سنن الترمذي|جامع ترمذي]]
***[[سنن ابن ماجه]] 
*شيعه حديث جا اهم ڪتاب
**اصولِ اربعہ
**چار ڪتاب (الڪتب الاربعہ)
***ڪتاب الڪافي 
***من لا يحضر الفقيه 
***تهذيب الاحڪام 
***الاستبصار 
*محدثين (حديث گڏ ڪندڙ)
**[[امام بخاري|امام محمد البخاري]]
**[[امام مسلم]]
**[[امام ابو دائود]]
**[[امام ترمذي]]
**[[امام نسائي]]
*صحيح بخاري جي شرح 
**فتح الباري 
*لاڳاپيل 
**علم حديث
**حديث جو مطالعو
**حديث جي اصطلاحيات
==اسلام ۾ غير معمولي پهلو== 
الٰهي (رباني) مافوق الفطرت 
==اسلامي روايتون==
 ۽ قصا: 
==تاريخ== 
==معاشرو== 
==ماڻهو== 
==وڌيڪ ڏسو==
{{Portal|اسلام}}
* [[اسلام ۽ سائنس]]
* [[اسلام سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]]  
* [[مذهب جو خاڪو#اسلام جا موضوع]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Sister project links|اسلام}}
* [https://web.archive.org/web/20141103050510/http://knowledgeworld.com.bd/islamic-life/ Islamic Life] 

{{Organisation of Islamic Cooperation}}

{{DEFAULTSORT:Islam, Outline of}}
[[زمرو:اسلام جو خاڪو]]
[[زمرو:مذهب]]
[[زمرو:خاڪا]]
[[زمرو:فهرستون]]
[[زمرو:اسلام|خاڪو]] 
[[زمرو:اسلام سان لاڳاپيل فهرستون| ]]
[[زمرو:مذهبن جا خاڪا|اسلام]]</text>
      <sha1>a9fvf1b768cpu8oqqzybh2skvyz2cy1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401272</id>
      <parentid>401256</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T20:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ايمان */</comment>
      <origin>401272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7067" sha1="o0f4ygti6zkpuyjvh6x2pdu08cekmi2" xml:space="preserve">[[اسلام]] هڪ ابراهيمي [[توحيديت|توحيدي]] مذهب آهي جيڪو سيکاري ٿو ته  خدا صرف هڪ الله آهي  ۽ محمد سندس آخري [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|رسول]] آهي. &lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|location=Oxford}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;OEIW-allah&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|location=Oxford}}&lt;/ref&gt; 

هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] اسلام جي هڪ جائزو ۽ موضوعي رهنمائي جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي.
==عقيدا==
===ايمان===
{{Main|ايمان}}
*[[الله]] 
*[[اسلام ۾ خدا]] 
*اسلام ۾ توبه 
*گناهه بابت اسلامي نظريو 
*[[شرڪ]]
*حرام  
*[[ڪفر]] 
*بدعت
*''[[آخرت]]''
*''[[برزخ]]''
*''[[توحيد]]''
*''[[ختم نبوت جو عقيدو|ختم نبوت]]''
*''[[غيب]]''
*''[[فرشتا]]''
*''[[نبوت]]''
*''[[وحي]]''
سني/عبادي/سلفي/ اهل حديث/ اهل قرآن 
* اسلام جا پنج رڪن
** ''[[شهادت]]''
** ''[[نماز]]''
** ''[[اسلام ۾ روزو (الصوم)|الصوم (روزو)]]''
** ''[[زڪوات]]''
** ''[[حج]]''
* عقيدي جا ڇهه مضمون (ارڪان الايمان)
** نبي ۽ رسول 
** آسماني ڪتاب  
*** جبريل 
** تقدير

اثناعشري شيعه 
* مذهبي اصول
**
** ''[[Adl|توحيد]]'' 
** عدل
** نبوت
** امامت
** ميعاد
**
* ''عقيدي جا ذريعا''
**
** نماز
** روزو
** زڪات
** خمس
**
** ''[[جھاد]]''
** امر بالمعروف 
** نهي عن المنڪر 
** تولاء 
** تبراء 
**

اسماعيلي شيعه 
* اسماعيلي مذهب جا ست ٿنڀا  
**
**
** ولايت
** طهارت 
** نماز
** زڪوات 
** روزو 
** حج 
** جهاد

* [[آخرت]]
* [[آيت]]

=== ا ===

* [[اسلام]]
* [[الله]]
* [[امت وسطي]]
* [[ايمان]]
* [[اھل ڪتاب]]

=== ب ===

* [[برزخ]]

=== ت ===

* [[تطوع]]
* [[تمتع]]
* [[توحيد]]

=== ج ===

* [[جمعي جي نماز]]

=== ح ===

* [[حج]]
* [[حجاب]]
* [[حواري]]

=== ز ===

* [[زڪوات]]

=== ش ===

* [[شب قدر]]
* [[شرڪ]]

=== ص ===

* [[صبر]]

=== ع ===

* [[عبادت]]

=== غ ===

* [[غيب]]

=== ف ===

* [[فاسق]]
* [[فرشتا]]
* [[فرعون]]

=== ق ===

* [[قصاص]]

=== م ===

* [[مسجد]]
* [[مسلمان]]
* [[معراج]]

=== ن ===

* [[نبوت]]
* [[نڪاح]]

=== و ===

* [[وحي]]

=== ڪ ===

* [[ڪفر]]

=== Prophets ===
{{Muhammad |expanded=all}}

* [[Prophets of Islam]]
** [[Muhammad in Islam]]
*** [[Muhammad's first revelation]]
*** [[Miracles of Muhammad]]
**** ''[[Isra and Miraj]]''
**** [[Splitting of the Moon]]
*** ''[[Salawat]]''
*** ''[[Mawlid]]''
** [[Islamic view of Noah|Nuh]] ([[Noah]])
** [[Islamic view of Abraham|Ibrahim]] ([[Abraham]])
** [[Islamic view of Moses|Musa]] ([[Moses]])
** [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus)
*** [[Second Coming of Christ#Islam|Second Coming of Isa]]
** [[People of Ya-Sin]]
** [[Stories of The Prophets]]

=== Scripture ===
{{Quran |expanded=all}}
{{Hadith |expanded=all}}

* [[List of Islamic texts]]
** [[Quran]] 
*** ''[[Sura]]''
**** [[List of surahs in the Quran]]
**** [[Meccan surah]]
**** [[Medinan surah]]
*** ''[[Ayat]]'' 
*** ''[[Juz']]''
*** ''[[Muqatta'at]]''
*** [[Quran and miracles]]
*** [[Challenge of the Quran]]
*** [[Women in the Quran]]
*** [[Female figures in the Quran]]
*** [[Biblical and Quranic narratives]]
*** [[Quranic parables]]
*** ''[[Tafsir]]''
**** ''[[Naskh (tafsir)|Naskh]]'' 
*** [[Quran reading]]
**** ''[[Hafiz (Quran)|Hafiz]]''
**** ''[[Qira'at]]''
**** ''[[Tajwid]]''
**** ''[[Tarteel]]''
*** ''[[Asbab al-nuzul]]'' 
** ''[[Torah in Islam|Tawrat]]'' ([[Torah]])
** ''[[Zabur]]'' ([[Psalms]])
** ''[[Gospel in Islam|Injil]]'' ([[Gospel]])
** ''[[Sunnah]]''
*** [[Hadith]] 
**** [[Hadith studies]]
**** [[Hadith terminology]]
**** [[Hadith collections]] 
***** [[Sunni]] – ''[[Kutub al-Sittah]]''
****** ''[[Sahih Bukhari]]''
****** ''[[Sahih Muslim]]''
****** ''[[Sunan al-Sughra]]''
****** ''[[Sunan Abu Dawood]]''
****** ''[[Jami al-Tirmidhi]]''
****** ''[[Sunan ibn Majah]]''
***** [[Shia]] – ''[[Al-Kutub Al-Arb'ah]]''
****** ''[[Kitab al-Kafi]]''
****** ''[[Man la yahduruhu al-Faqih]]''
****** ''[[Tahdhib al-Ahkam]]''
****** ''[[Al-Istibsar]]''
***** [[Ibadi]]
****** ''[[Jami Sahih]]'' 
****** ''[[Tartib al-Musnad]]''
*** ''[[Seerah]]''
{{Sura |expanded=all}}
{{Characters and names in the Quran |expanded=all}}
{{Tafsir |expanded=all}}

===Denominational specifics===
* Shia beliefs
** ''[[Ahl al-Kisa]]''
*** [[Muhammad in Islam]]
*** [[Shia view of Ali|Ali]]
*** [[Shia view of Fatimah|Fatimah]]
*** [[Hasan ibn Ali]]
*** [[Husayn ibn Ali]]
** ''[[Imamah (Shia doctrine)|Imamah]]''
** [[Mourning of Muharram]]
** ''[[Tawassul]]''
** [[The Four Companions]]
** [[Shia clergy]]
** Twelver beliefs
*** ''[[Imamate (Twelver doctrine)]]''
*** [[The Fourteen Infallibles]]
*** [[Occultation (Islam)]]
*** ''[[Irfan]]''

==عمل==
 ان تي عمل ڪرڻ. 
==مڪتبِ فڪر ۽ شاخون== 
==فلسفو==
==الھيات== 
(عقائدي علم)
==شريعت==
===قانون=== 
==حديث== 
{{Main article|حديث}} 
*سني حديث جا اهم ڪتاب
**[[صحاح سته]] (ڇهه مستند ڪتاب)
***[[صحيح بخاري]] 
***[[صحيح مسلم]]
***[[سنن نسائي|السنن الصغريٰ. نسائي]]
***[[سنن ابي داؤد]] 
***[[سنن الترمذي|جامع ترمذي]]
***[[سنن ابن ماجه]] 
*شيعه حديث جا اهم ڪتاب
**اصولِ اربعہ
**چار ڪتاب (الڪتب الاربعہ)
***ڪتاب الڪافي 
***من لا يحضر الفقيه 
***تهذيب الاحڪام 
***الاستبصار 
*محدثين (حديث گڏ ڪندڙ)
**[[امام بخاري|امام محمد البخاري]]
**[[امام مسلم]]
**[[امام ابو دائود]]
**[[امام ترمذي]]
**[[امام نسائي]]
*صحيح بخاري جي شرح 
**فتح الباري 
*لاڳاپيل 
**علم حديث
**حديث جو مطالعو
**حديث جي اصطلاحيات
==اسلام ۾ غير معمولي پهلو== 
الٰهي (رباني) مافوق الفطرت 
==اسلامي روايتون==
 ۽ قصا: 
==تاريخ== 
==معاشرو== 
==ماڻهو== 
==وڌيڪ ڏسو==
{{Portal|اسلام}}
* [[اسلام ۽ سائنس]]
* [[اسلام سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]]  
* [[مذهب جو خاڪو#اسلام جا موضوع]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Sister project links|اسلام}}
* [https://web.archive.org/web/20141103050510/http://knowledgeworld.com.bd/islamic-life/ Islamic Life] 

{{Organisation of Islamic Cooperation}}

{{DEFAULTSORT:Islam, Outline of}}
[[زمرو:اسلام جو خاڪو]]
[[زمرو:مذهب]]
[[زمرو:خاڪا]]
[[زمرو:فهرستون]]
[[زمرو:اسلام|خاڪو]] 
[[زمرو:اسلام سان لاڳاپيل فهرستون| ]]
[[زمرو:مذهبن جا خاڪا|اسلام]]</text>
      <sha1>o0f4ygti6zkpuyjvh6x2pdu08cekmi2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401273</id>
      <parentid>401272</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T21:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Denominational specifics */</comment>
      <origin>401273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7007" sha1="azxbus6ctfogovsiqhgoxig9ft3b0jw" xml:space="preserve">[[اسلام]] هڪ ابراهيمي [[توحيديت|توحيدي]] مذهب آهي جيڪو سيکاري ٿو ته  خدا صرف هڪ الله آهي  ۽ محمد سندس آخري [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|رسول]] آهي. &lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|location=Oxford}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;OEIW-allah&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|location=Oxford}}&lt;/ref&gt; 

هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] اسلام جي هڪ جائزو ۽ موضوعي رهنمائي جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي.
==عقيدا==
===ايمان===
{{Main|ايمان}}
*[[الله]] 
*[[اسلام ۾ خدا]] 
*اسلام ۾ توبه 
*گناهه بابت اسلامي نظريو 
*[[شرڪ]]
*حرام  
*[[ڪفر]] 
*بدعت
*''[[آخرت]]''
*''[[برزخ]]''
*''[[توحيد]]''
*''[[ختم نبوت جو عقيدو|ختم نبوت]]''
*''[[غيب]]''
*''[[فرشتا]]''
*''[[نبوت]]''
*''[[وحي]]''
سني/عبادي/سلفي/ اهل حديث/ اهل قرآن 
* اسلام جا پنج رڪن
** ''[[شهادت]]''
** ''[[نماز]]''
** ''[[اسلام ۾ روزو (الصوم)|الصوم (روزو)]]''
** ''[[زڪوات]]''
** ''[[حج]]''
* عقيدي جا ڇهه مضمون (ارڪان الايمان)
** نبي ۽ رسول 
** آسماني ڪتاب  
*** جبريل 
** تقدير

اثناعشري شيعه 
* مذهبي اصول
**
** ''[[Adl|توحيد]]'' 
** عدل
** نبوت
** امامت
** ميعاد
**
* ''عقيدي جا ذريعا''
**
** نماز
** روزو
** زڪات
** خمس
**
** ''[[جھاد]]''
** امر بالمعروف 
** نهي عن المنڪر 
** تولاء 
** تبراء 
**

اسماعيلي شيعه 
* اسماعيلي مذهب جا ست ٿنڀا  
**
**
** ولايت
** طهارت 
** نماز
** زڪوات 
** روزو 
** حج 
** جهاد

* [[آخرت]]
* [[آيت]]

=== ا ===

* [[اسلام]]
* [[الله]]
* [[امت وسطي]]
* [[ايمان]]
* [[اھل ڪتاب]]

=== ب ===

* [[برزخ]]

=== ت ===

* [[تطوع]]
* [[تمتع]]
* [[توحيد]]

=== ج ===

* [[جمعي جي نماز]]

=== ح ===

* [[حج]]
* [[حجاب]]
* [[حواري]]

=== ز ===

* [[زڪوات]]

=== ش ===

* [[شب قدر]]
* [[شرڪ]]

=== ص ===

* [[صبر]]

=== ع ===

* [[عبادت]]

=== غ ===

* [[غيب]]

=== ف ===

* [[فاسق]]
* [[فرشتا]]
* [[فرعون]]

=== ق ===

* [[قصاص]]

=== م ===

* [[مسجد]]
* [[مسلمان]]
* [[معراج]]

=== ن ===

* [[نبوت]]
* [[نڪاح]]

=== و ===

* [[وحي]]

=== ڪ ===

* [[ڪفر]]

=== Prophets ===
{{Muhammad |expanded=all}}

* [[Prophets of Islam]]
** [[Muhammad in Islam]]
*** [[Muhammad's first revelation]]
*** [[Miracles of Muhammad]]
**** ''[[Isra and Miraj]]''
**** [[Splitting of the Moon]]
*** ''[[Salawat]]''
*** ''[[Mawlid]]''
** [[Islamic view of Noah|Nuh]] ([[Noah]])
** [[Islamic view of Abraham|Ibrahim]] ([[Abraham]])
** [[Islamic view of Moses|Musa]] ([[Moses]])
** [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus)
*** [[Second Coming of Christ#Islam|Second Coming of Isa]]
** [[People of Ya-Sin]]
** [[Stories of The Prophets]]

=== Scripture ===
{{Quran |expanded=all}}
{{Hadith |expanded=all}}

* [[List of Islamic texts]]
** [[Quran]] 
*** ''[[Sura]]''
**** [[List of surahs in the Quran]]
**** [[Meccan surah]]
**** [[Medinan surah]]
*** ''[[Ayat]]'' 
*** ''[[Juz']]''
*** ''[[Muqatta'at]]''
*** [[Quran and miracles]]
*** [[Challenge of the Quran]]
*** [[Women in the Quran]]
*** [[Female figures in the Quran]]
*** [[Biblical and Quranic narratives]]
*** [[Quranic parables]]
*** ''[[Tafsir]]''
**** ''[[Naskh (tafsir)|Naskh]]'' 
*** [[Quran reading]]
**** ''[[Hafiz (Quran)|Hafiz]]''
**** ''[[Qira'at]]''
**** ''[[Tajwid]]''
**** ''[[Tarteel]]''
*** ''[[Asbab al-nuzul]]'' 
** ''[[Torah in Islam|Tawrat]]'' ([[Torah]])
** ''[[Zabur]]'' ([[Psalms]])
** ''[[Gospel in Islam|Injil]]'' ([[Gospel]])
** ''[[Sunnah]]''
*** [[Hadith]] 
**** [[Hadith studies]]
**** [[Hadith terminology]]
**** [[Hadith collections]] 
***** [[Sunni]] – ''[[Kutub al-Sittah]]''
****** ''[[Sahih Bukhari]]''
****** ''[[Sahih Muslim]]''
****** ''[[Sunan al-Sughra]]''
****** ''[[Sunan Abu Dawood]]''
****** ''[[Jami al-Tirmidhi]]''
****** ''[[Sunan ibn Majah]]''
***** [[Shia]] – ''[[Al-Kutub Al-Arb'ah]]''
****** ''[[Kitab al-Kafi]]''
****** ''[[Man la yahduruhu al-Faqih]]''
****** ''[[Tahdhib al-Ahkam]]''
****** ''[[Al-Istibsar]]''
***** [[Ibadi]]
****** ''[[Jami Sahih]]'' 
****** ''[[Tartib al-Musnad]]''
*** ''[[Seerah]]''
{{Sura |expanded=all}}
{{Characters and names in the Quran |expanded=all}}
{{Tafsir |expanded=all}}

===Denominational specifics===
* شيعه عقيدا
**
** اهل ڪساء 
*** محمد 
*** علي
*** فاطمه 
*** حسن ابن علي 
*** حسين ابن علي 
**
** امامت
** عزاداري
** توسل 
** چار صحابه 
** شيعه علماء 
** اثناعشري عقيدا
***
*** امامت (اثناعشري نظريو)
*** چوڏهه معصومين
*** عرفان
*** [[Occultation (Islam)]]

==عمل==
 ان تي عمل ڪرڻ. 
==مڪتبِ فڪر ۽ شاخون== 
==فلسفو==
==الھيات== 
(عقائدي علم)
==شريعت==
===قانون=== 
==حديث== 
{{Main article|حديث}} 
*سني حديث جا اهم ڪتاب
**[[صحاح سته]] (ڇهه مستند ڪتاب)
***[[صحيح بخاري]] 
***[[صحيح مسلم]]
***[[سنن نسائي|السنن الصغريٰ. نسائي]]
***[[سنن ابي داؤد]] 
***[[سنن الترمذي|جامع ترمذي]]
***[[سنن ابن ماجه]] 
*شيعه حديث جا اهم ڪتاب
**اصولِ اربعہ
**چار ڪتاب (الڪتب الاربعہ)
***ڪتاب الڪافي 
***من لا يحضر الفقيه 
***تهذيب الاحڪام 
***الاستبصار 
*محدثين (حديث گڏ ڪندڙ)
**[[امام بخاري|امام محمد البخاري]]
**[[امام مسلم]]
**[[امام ابو دائود]]
**[[امام ترمذي]]
**[[امام نسائي]]
*صحيح بخاري جي شرح 
**فتح الباري 
*لاڳاپيل 
**علم حديث
**حديث جو مطالعو
**حديث جي اصطلاحيات
==اسلام ۾ غير معمولي پهلو== 
الٰهي (رباني) مافوق الفطرت 
==اسلامي روايتون==
 ۽ قصا: 
==تاريخ== 
==معاشرو== 
==ماڻهو== 
==وڌيڪ ڏسو==
{{Portal|اسلام}}
* [[اسلام ۽ سائنس]]
* [[اسلام سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]]  
* [[مذهب جو خاڪو#اسلام جا موضوع]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Sister project links|اسلام}}
* [https://web.archive.org/web/20141103050510/http://knowledgeworld.com.bd/islamic-life/ Islamic Life] 

{{Organisation of Islamic Cooperation}}

{{DEFAULTSORT:Islam, Outline of}}
[[زمرو:اسلام جو خاڪو]]
[[زمرو:مذهب]]
[[زمرو:خاڪا]]
[[زمرو:فهرستون]]
[[زمرو:اسلام|خاڪو]] 
[[زمرو:اسلام سان لاڳاپيل فهرستون| ]]
[[زمرو:مذهبن جا خاڪا|اسلام]]</text>
      <sha1>azxbus6ctfogovsiqhgoxig9ft3b0jw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401274</id>
      <parentid>401273</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T21:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ايمان */</comment>
      <origin>401274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7048" sha1="e2pd9h28h1z6thtvpampbja1e8w40k7" xml:space="preserve">[[اسلام]] هڪ ابراهيمي [[توحيديت|توحيدي]] مذهب آهي جيڪو سيکاري ٿو ته  خدا صرف هڪ الله آهي  ۽ محمد سندس آخري [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|رسول]] آهي. &lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|location=Oxford}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;OEIW-allah&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|location=Oxford}}&lt;/ref&gt; 

هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] اسلام جي هڪ جائزو ۽ موضوعي رهنمائي جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي.
==عقيدا==
===ايمان===
{{Main|ايمان}}
*[[الله]] 
*[[اسلام ۾ خدا]] 
*اسلام ۾ توبه 
*گناهه بابت اسلامي نظريو 
*[[شرڪ]]
*حرام  
*[[ڪفر]] 
*بدعت
*''[[آخرت]]''
*''[[برزخ]]''
*''[[توحيد]]''
*''[[ختم نبوت جو عقيدو|ختم نبوت]]''
*''[[غيب]]''
*''[[فرشتا]]''
*''[[نبوت]]''
*''[[وحي]]''
سني/عبادي/سلفي/ اهل حديث/ اهل قرآن 
* اسلام جا پنج رڪن
** ''[[شهادت]]''
** ''[[نماز]]''
** ''[[اسلام ۾ روزو (الصوم)|الصوم (روزو)]]''
** ''[[زڪوات]]''
** ''[[حج]]''
* عقيدي جا ڇهه مضمون (ارڪان الايمان)
** نبي ۽ رسول 
** توحيد 
** رسالت
** آسماني ڪتاب 
** فرشتا 
** تقدير
** موت کان پوء زندگي

اثناعشري شيعه 
* مذهبي اصول
** ''[[Adl|توحيد]]'' 
** عدل
** نبوت
** امامت
** ميعاد
* ''عقيدي جا ذريعا''
** نماز
** روزو
** زڪات
** خمس
** ''[[جھاد]]''
** امر بالمعروف 
** نهي عن المنڪر 
** تولاء 
** تبراء 

اسماعيلي شيعه 
* اسماعيلي مذهب جا ست ٿنڀا  
** ولايت
** طهارت 
** نماز
** زڪوات 
** روزو 
** حج 
** جهاد

* [[آخرت]]
* [[آيت]]

=== ا ===

* [[اسلام]]
* [[الله]]
* [[امت وسطي]]
* [[ايمان]]
* [[اھل ڪتاب]]

=== ب ===

* [[برزخ]]

=== ت ===

* [[تطوع]]
* [[تمتع]]
* [[توحيد]]

=== ج ===

* [[جمعي جي نماز]]

=== ح ===

* [[حج]]
* [[حجاب]]
* [[حواري]]

=== ز ===

* [[زڪوات]]

=== ش ===

* [[شب قدر]]
* [[شرڪ]]

=== ص ===

* [[صبر]]

=== ع ===

* [[عبادت]]

=== غ ===

* [[غيب]]

=== ف ===

* [[فاسق]]
* [[فرشتا]]
* [[فرعون]]

=== ق ===

* [[قصاص]]

=== م ===

* [[مسجد]]
* [[مسلمان]]
* [[معراج]]

=== ن ===

* [[نبوت]]
* [[نڪاح]]

=== و ===

* [[وحي]]

=== ڪ ===

* [[ڪفر]]

=== Prophets ===
{{Muhammad |expanded=all}}

* [[Prophets of Islam]]
** [[Muhammad in Islam]]
*** [[Muhammad's first revelation]]
*** [[Miracles of Muhammad]]
**** ''[[Isra and Miraj]]''
**** [[Splitting of the Moon]]
*** ''[[Salawat]]''
*** ''[[Mawlid]]''
** [[Islamic view of Noah|Nuh]] ([[Noah]])
** [[Islamic view of Abraham|Ibrahim]] ([[Abraham]])
** [[Islamic view of Moses|Musa]] ([[Moses]])
** [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus)
*** [[Second Coming of Christ#Islam|Second Coming of Isa]]
** [[People of Ya-Sin]]
** [[Stories of The Prophets]]

=== Scripture ===
{{Quran |expanded=all}}
{{Hadith |expanded=all}}

* [[List of Islamic texts]]
** [[Quran]] 
*** ''[[Sura]]''
**** [[List of surahs in the Quran]]
**** [[Meccan surah]]
**** [[Medinan surah]]
*** ''[[Ayat]]'' 
*** ''[[Juz']]''
*** ''[[Muqatta'at]]''
*** [[Quran and miracles]]
*** [[Challenge of the Quran]]
*** [[Women in the Quran]]
*** [[Female figures in the Quran]]
*** [[Biblical and Quranic narratives]]
*** [[Quranic parables]]
*** ''[[Tafsir]]''
**** ''[[Naskh (tafsir)|Naskh]]'' 
*** [[Quran reading]]
**** ''[[Hafiz (Quran)|Hafiz]]''
**** ''[[Qira'at]]''
**** ''[[Tajwid]]''
**** ''[[Tarteel]]''
*** ''[[Asbab al-nuzul]]'' 
** ''[[Torah in Islam|Tawrat]]'' ([[Torah]])
** ''[[Zabur]]'' ([[Psalms]])
** ''[[Gospel in Islam|Injil]]'' ([[Gospel]])
** ''[[Sunnah]]''
*** [[Hadith]] 
**** [[Hadith studies]]
**** [[Hadith terminology]]
**** [[Hadith collections]] 
***** [[Sunni]] – ''[[Kutub al-Sittah]]''
****** ''[[Sahih Bukhari]]''
****** ''[[Sahih Muslim]]''
****** ''[[Sunan al-Sughra]]''
****** ''[[Sunan Abu Dawood]]''
****** ''[[Jami al-Tirmidhi]]''
****** ''[[Sunan ibn Majah]]''
***** [[Shia]] – ''[[Al-Kutub Al-Arb'ah]]''
****** ''[[Kitab al-Kafi]]''
****** ''[[Man la yahduruhu al-Faqih]]''
****** ''[[Tahdhib al-Ahkam]]''
****** ''[[Al-Istibsar]]''
***** [[Ibadi]]
****** ''[[Jami Sahih]]'' 
****** ''[[Tartib al-Musnad]]''
*** ''[[Seerah]]''
{{Sura |expanded=all}}
{{Characters and names in the Quran |expanded=all}}
{{Tafsir |expanded=all}}

===Denominational specifics===
* شيعه عقيدا
**
** اهل ڪساء 
*** محمد 
*** علي
*** فاطمه 
*** حسن ابن علي 
*** حسين ابن علي 
**
** امامت
** عزاداري
** توسل 
** چار صحابه 
** شيعه علماء 
** اثناعشري عقيدا
***
*** امامت (اثناعشري نظريو)
*** چوڏهه معصومين
*** عرفان
*** [[Occultation (Islam)]]

==عمل==
 ان تي عمل ڪرڻ. 
==مڪتبِ فڪر ۽ شاخون== 
==فلسفو==
==الھيات== 
(عقائدي علم)
==شريعت==
===قانون=== 
==حديث== 
{{Main article|حديث}} 
*سني حديث جا اهم ڪتاب
**[[صحاح سته]] (ڇهه مستند ڪتاب)
***[[صحيح بخاري]] 
***[[صحيح مسلم]]
***[[سنن نسائي|السنن الصغريٰ. نسائي]]
***[[سنن ابي داؤد]] 
***[[سنن الترمذي|جامع ترمذي]]
***[[سنن ابن ماجه]] 
*شيعه حديث جا اهم ڪتاب
**اصولِ اربعہ
**چار ڪتاب (الڪتب الاربعہ)
***ڪتاب الڪافي 
***من لا يحضر الفقيه 
***تهذيب الاحڪام 
***الاستبصار 
*محدثين (حديث گڏ ڪندڙ)
**[[امام بخاري|امام محمد البخاري]]
**[[امام مسلم]]
**[[امام ابو دائود]]
**[[امام ترمذي]]
**[[امام نسائي]]
*صحيح بخاري جي شرح 
**فتح الباري 
*لاڳاپيل 
**علم حديث
**حديث جو مطالعو
**حديث جي اصطلاحيات
==اسلام ۾ غير معمولي پهلو== 
الٰهي (رباني) مافوق الفطرت 
==اسلامي روايتون==
 ۽ قصا: 
==تاريخ== 
==معاشرو== 
==ماڻهو== 
==وڌيڪ ڏسو==
{{Portal|اسلام}}
* [[اسلام ۽ سائنس]]
* [[اسلام سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]]  
* [[مذهب جو خاڪو#اسلام جا موضوع]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Sister project links|اسلام}}
* [https://web.archive.org/web/20141103050510/http://knowledgeworld.com.bd/islamic-life/ Islamic Life] 

{{Organisation of Islamic Cooperation}}

{{DEFAULTSORT:Islam, Outline of}}
[[زمرو:اسلام جو خاڪو]]
[[زمرو:مذهب]]
[[زمرو:خاڪا]]
[[زمرو:فهرستون]]
[[زمرو:اسلام|خاڪو]] 
[[زمرو:اسلام سان لاڳاپيل فهرستون| ]]
[[زمرو:مذهبن جا خاڪا|اسلام]]</text>
      <sha1>e2pd9h28h1z6thtvpampbja1e8w40k7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401275</id>
      <parentid>401274</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T21:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Prophets */</comment>
      <origin>401275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7022" sha1="szkdpw7mn9bhhflre70wvjycudo88er" xml:space="preserve">[[اسلام]] هڪ ابراهيمي [[توحيديت|توحيدي]] مذهب آهي جيڪو سيکاري ٿو ته  خدا صرف هڪ الله آهي  ۽ محمد سندس آخري [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|رسول]] آهي. &lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|location=Oxford}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;OEIW-allah&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|location=Oxford}}&lt;/ref&gt; 

هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] اسلام جي هڪ جائزو ۽ موضوعي رهنمائي جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي.
==عقيدا==
===ايمان===
{{Main|ايمان}}
*[[الله]] 
*[[اسلام ۾ خدا]] 
*اسلام ۾ توبه 
*گناهه بابت اسلامي نظريو 
*[[شرڪ]]
*حرام  
*[[ڪفر]] 
*بدعت
*''[[آخرت]]''
*''[[برزخ]]''
*''[[توحيد]]''
*''[[ختم نبوت جو عقيدو|ختم نبوت]]''
*''[[غيب]]''
*''[[فرشتا]]''
*''[[نبوت]]''
*''[[وحي]]''
سني/عبادي/سلفي/ اهل حديث/ اهل قرآن 
* اسلام جا پنج رڪن
** ''[[شهادت]]''
** ''[[نماز]]''
** ''[[اسلام ۾ روزو (الصوم)|الصوم (روزو)]]''
** ''[[زڪوات]]''
** ''[[حج]]''
* عقيدي جا ڇهه مضمون (ارڪان الايمان)
** نبي ۽ رسول 
** توحيد 
** رسالت
** آسماني ڪتاب 
** فرشتا 
** تقدير
** موت کان پوء زندگي

اثناعشري شيعه 
* مذهبي اصول
** ''[[Adl|توحيد]]'' 
** عدل
** نبوت
** امامت
** ميعاد
* ''عقيدي جا ذريعا''
** نماز
** روزو
** زڪات
** خمس
** ''[[جھاد]]''
** امر بالمعروف 
** نهي عن المنڪر 
** تولاء 
** تبراء 

اسماعيلي شيعه 
* اسماعيلي مذهب جا ست ٿنڀا  
** ولايت
** طهارت 
** نماز
** زڪوات 
** روزو 
** حج 
** جهاد

* [[آخرت]]
* [[آيت]]

=== ا ===

* [[اسلام]]
* [[الله]]
* [[امت وسطي]]
* [[ايمان]]
* [[اھل ڪتاب]]

=== ب ===

* [[برزخ]]

=== ت ===

* [[تطوع]]
* [[تمتع]]
* [[توحيد]]

=== ج ===

* [[جمعي جي نماز]]

=== ح ===

* [[حج]]
* [[حجاب]]
* [[حواري]]

=== ز ===

* [[زڪوات]]

=== ش ===

* [[شب قدر]]
* [[شرڪ]]

=== ص ===

* [[صبر]]

=== ع ===

* [[عبادت]]

=== غ ===

* [[غيب]]

=== ف ===

* [[فاسق]]
* [[فرشتا]]
* [[فرعون]]

=== ق ===

* [[قصاص]]

=== م ===

* [[مسجد]]
* [[مسلمان]]
* [[معراج]]

=== ن ===

* [[نبوت]]
* [[نڪاح]]

=== و ===

* [[وحي]]

=== ڪ ===

* [[ڪفر]]

=== نبي ۽ رسول ===
{{Muhammad |expanded=all}}

* [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] 
** [[محمد ﷺ|محمد]] 
*** پهرين وحي 
*** معجزا 
**** [[معراج|معراج جو سفر]]
**** شق القمر
*** درود ۽ سلام
*** مولود
** [[نوح عليه السلام]] 
** [[ابراهيم|ابراهيم عليه السلام]]
** [[موسيٰ|موسي عليه السلام]]
** [[عيسيٰ عليه السلام]]
*** موعود عيسي 
** ياسين 
** قصص الانبياء 

=== Scripture ===
{{Quran |expanded=all}}
{{Hadith |expanded=all}}

* [[List of Islamic texts]]
** [[Quran]] 
*** ''[[Sura]]''
**** [[List of surahs in the Quran]]
**** [[Meccan surah]]
**** [[Medinan surah]]
*** ''[[Ayat]]'' 
*** ''[[Juz']]''
*** ''[[Muqatta'at]]''
*** [[Quran and miracles]]
*** [[Challenge of the Quran]]
*** [[Women in the Quran]]
*** [[Female figures in the Quran]]
*** [[Biblical and Quranic narratives]]
*** [[Quranic parables]]
*** ''[[Tafsir]]''
**** ''[[Naskh (tafsir)|Naskh]]'' 
*** [[Quran reading]]
**** ''[[Hafiz (Quran)|Hafiz]]''
**** ''[[Qira'at]]''
**** ''[[Tajwid]]''
**** ''[[Tarteel]]''
*** ''[[Asbab al-nuzul]]'' 
** ''[[Torah in Islam|Tawrat]]'' ([[Torah]])
** ''[[Zabur]]'' ([[Psalms]])
** ''[[Gospel in Islam|Injil]]'' ([[Gospel]])
** ''[[Sunnah]]''
*** [[Hadith]] 
**** [[Hadith studies]]
**** [[Hadith terminology]]
**** [[Hadith collections]] 
***** [[Sunni]] – ''[[Kutub al-Sittah]]''
****** ''[[Sahih Bukhari]]''
****** ''[[Sahih Muslim]]''
****** ''[[Sunan al-Sughra]]''
****** ''[[Sunan Abu Dawood]]''
****** ''[[Jami al-Tirmidhi]]''
****** ''[[Sunan ibn Majah]]''
***** [[Shia]] – ''[[Al-Kutub Al-Arb'ah]]''
****** ''[[Kitab al-Kafi]]''
****** ''[[Man la yahduruhu al-Faqih]]''
****** ''[[Tahdhib al-Ahkam]]''
****** ''[[Al-Istibsar]]''
***** [[Ibadi]]
****** ''[[Jami Sahih]]'' 
****** ''[[Tartib al-Musnad]]''
*** ''[[Seerah]]''
{{Sura |expanded=all}}
{{Characters and names in the Quran |expanded=all}}
{{Tafsir |expanded=all}}

===Denominational specifics===
* شيعه عقيدا
**
** اهل ڪساء 
*** محمد 
*** علي
*** فاطمه 
*** حسن ابن علي 
*** حسين ابن علي 
**
** امامت
** عزاداري
** توسل 
** چار صحابه 
** شيعه علماء 
** اثناعشري عقيدا
***
*** امامت (اثناعشري نظريو)
*** چوڏهه معصومين
*** عرفان
*** [[Occultation (Islam)]]

==عمل==
 ان تي عمل ڪرڻ. 
==مڪتبِ فڪر ۽ شاخون== 
==فلسفو==
==الھيات== 
(عقائدي علم)
==شريعت==
===قانون=== 
==حديث== 
{{Main article|حديث}} 
*سني حديث جا اهم ڪتاب
**[[صحاح سته]] (ڇهه مستند ڪتاب)
***[[صحيح بخاري]] 
***[[صحيح مسلم]]
***[[سنن نسائي|السنن الصغريٰ. نسائي]]
***[[سنن ابي داؤد]] 
***[[سنن الترمذي|جامع ترمذي]]
***[[سنن ابن ماجه]] 
*شيعه حديث جا اهم ڪتاب
**اصولِ اربعہ
**چار ڪتاب (الڪتب الاربعہ)
***ڪتاب الڪافي 
***من لا يحضر الفقيه 
***تهذيب الاحڪام 
***الاستبصار 
*محدثين (حديث گڏ ڪندڙ)
**[[امام بخاري|امام محمد البخاري]]
**[[امام مسلم]]
**[[امام ابو دائود]]
**[[امام ترمذي]]
**[[امام نسائي]]
*صحيح بخاري جي شرح 
**فتح الباري 
*لاڳاپيل 
**علم حديث
**حديث جو مطالعو
**حديث جي اصطلاحيات
==اسلام ۾ غير معمولي پهلو== 
الٰهي (رباني) مافوق الفطرت 
==اسلامي روايتون==
 ۽ قصا: 
==تاريخ== 
==معاشرو== 
==ماڻهو== 
==وڌيڪ ڏسو==
{{Portal|اسلام}}
* [[اسلام ۽ سائنس]]
* [[اسلام سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]]  
* [[مذهب جو خاڪو#اسلام جا موضوع]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Sister project links|اسلام}}
* [https://web.archive.org/web/20141103050510/http://knowledgeworld.com.bd/islamic-life/ Islamic Life] 

{{Organisation of Islamic Cooperation}}

{{DEFAULTSORT:Islam, Outline of}}
[[زمرو:اسلام جو خاڪو]]
[[زمرو:مذهب]]
[[زمرو:خاڪا]]
[[زمرو:فهرستون]]
[[زمرو:اسلام|خاڪو]] 
[[زمرو:اسلام سان لاڳاپيل فهرستون| ]]
[[زمرو:مذهبن جا خاڪا|اسلام]]</text>
      <sha1>szkdpw7mn9bhhflre70wvjycudo88er</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401276</id>
      <parentid>401275</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T21:35:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Scripture */</comment>
      <origin>401276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6964" sha1="jhebhw55ki3hd87lc1o50fqq85h5are" xml:space="preserve">[[اسلام]] هڪ ابراهيمي [[توحيديت|توحيدي]] مذهب آهي جيڪو سيکاري ٿو ته  خدا صرف هڪ الله آهي  ۽ محمد سندس آخري [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|رسول]] آهي. &lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|location=Oxford}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;OEIW-allah&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|location=Oxford}}&lt;/ref&gt; 

هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] اسلام جي هڪ جائزو ۽ موضوعي رهنمائي جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي.
==عقيدا==
===ايمان===
{{Main|ايمان}}
*[[الله]] 
*[[اسلام ۾ خدا]] 
*اسلام ۾ توبه 
*گناهه بابت اسلامي نظريو 
*[[شرڪ]]
*حرام  
*[[ڪفر]] 
*بدعت
*''[[آخرت]]''
*''[[برزخ]]''
*''[[توحيد]]''
*''[[ختم نبوت جو عقيدو|ختم نبوت]]''
*''[[غيب]]''
*''[[فرشتا]]''
*''[[نبوت]]''
*''[[وحي]]''
سني/عبادي/سلفي/ اهل حديث/ اهل قرآن 
* اسلام جا پنج رڪن
** ''[[شهادت]]''
** ''[[نماز]]''
** ''[[اسلام ۾ روزو (الصوم)|الصوم (روزو)]]''
** ''[[زڪوات]]''
** ''[[حج]]''
* عقيدي جا ڇهه مضمون (ارڪان الايمان)
** نبي ۽ رسول 
** توحيد 
** رسالت
** آسماني ڪتاب 
** فرشتا 
** تقدير
** موت کان پوء زندگي

اثناعشري شيعه 
* مذهبي اصول
** ''[[Adl|توحيد]]'' 
** عدل
** نبوت
** امامت
** ميعاد
* ''عقيدي جا ذريعا''
** نماز
** روزو
** زڪات
** خمس
** ''[[جھاد]]''
** امر بالمعروف 
** نهي عن المنڪر 
** تولاء 
** تبراء 

اسماعيلي شيعه 
* اسماعيلي مذهب جا ست ٿنڀا  
** ولايت
** طهارت 
** نماز
** زڪوات 
** روزو 
** حج 
** جهاد

* [[آخرت]]
* [[آيت]]

=== ا ===

* [[اسلام]]
* [[الله]]
* [[امت وسطي]]
* [[ايمان]]
* [[اھل ڪتاب]]

=== ب ===

* [[برزخ]]

=== ت ===

* [[تطوع]]
* [[تمتع]]
* [[توحيد]]

=== ج ===

* [[جمعي جي نماز]]

=== ح ===

* [[حج]]
* [[حجاب]]
* [[حواري]]

=== ز ===

* [[زڪوات]]

=== ش ===

* [[شب قدر]]
* [[شرڪ]]

=== ص ===

* [[صبر]]

=== ع ===

* [[عبادت]]

=== غ ===

* [[غيب]]

=== ف ===

* [[فاسق]]
* [[فرشتا]]
* [[فرعون]]

=== ق ===

* [[قصاص]]

=== م ===

* [[مسجد]]
* [[مسلمان]]
* [[معراج]]

=== ن ===

* [[نبوت]]
* [[نڪاح]]

=== و ===

* [[وحي]]

=== ڪ ===

* [[ڪفر]]

=== نبي ۽ رسول ===
{{Muhammad |expanded=all}}

* [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] 
** [[محمد ﷺ|محمد]] 
*** پهرين وحي 
*** معجزا 
**** [[معراج|معراج جو سفر]]
**** شق القمر
*** درود ۽ سلام
*** مولود
** [[نوح عليه السلام]] 
** [[ابراهيم|ابراهيم عليه السلام]]
** [[موسيٰ|موسي عليه السلام]]
** [[عيسيٰ عليه السلام]]
*** موعود عيسي 
** ياسين 
** قصص الانبياء 

=== اسلامي متن ===

{{Hadith |expanded=all}}

* اسلامي متنن جي فهرست 
** قرآن  
*** سورت
**** قرآن ۾ سورتن جي تعداد 
**** مڪي سورتون
**** مدني سورتون 
*** آيت 
*** سيپاره
*** مقطعات 
*** قرآن جا معجزا
*** قرآن جا چيلينج 
*** قرآن ۾ عورتون 
*** عورتون جنهن جو ذڪر قرآن ۾ آيو 
*** بائبل ۽ قرآن جي بيان ۾ فرق
*** قرآني مثالون
***
*** تفسير
*** ناسخ منسوخ 
*** قرآن جي تلاوت
**** حفاظ
**** قرات
**** تجويد 
**** ترتيل
**** اسباب نزول
** تورات 
** زبور
** انجيل
** سنت
*** حديث  
**** علم حديث 
**** حديث جي اصطلاحون
**** حديث جا مجموعا  
***** سني - صحاح سته 
****** صحيح بخاري 
****** صحيح مسلم
****** سنن الصغري (سنن نسائي)
****** سنن ابي دائود
****** جامع ترمذي 
****** سنن ابن ماجه 
******
***** ''شيعه - الڪتب الاربعه'' 
****** ڪتاب الڪافي
****** من لا يحضره الفقيه 
****** تهذيب الاحڪام 
****** الاستبصار 
***** عبادي اسلام 
****** جامع الصحيح 
****** ترتيب المسند
*** سيرت
{{Sura |expanded=all}}
{{Characters and names in the Quran |expanded=all}}
{{Tafsir |expanded=all}}

===Denominational specifics===
* شيعه عقيدا
**
** اهل ڪساء 
*** محمد 
*** علي
*** فاطمه 
*** حسن ابن علي 
*** حسين ابن علي 
**
** امامت
** عزاداري
** توسل 
** چار صحابه 
** شيعه علماء 
** اثناعشري عقيدا
***
*** امامت (اثناعشري نظريو)
*** چوڏهه معصومين
*** عرفان
*** [[Occultation (Islam)]]

==عمل==
 ان تي عمل ڪرڻ. 
==مڪتبِ فڪر ۽ شاخون== 
==فلسفو==
==الھيات== 
(عقائدي علم)
==شريعت==
===قانون=== 
==حديث== 
{{Main article|حديث}} 
*سني حديث جا اهم ڪتاب
**[[صحاح سته]] (ڇهه مستند ڪتاب)
***[[صحيح بخاري]] 
***[[صحيح مسلم]]
***[[سنن نسائي|السنن الصغريٰ. نسائي]]
***[[سنن ابي داؤد]] 
***[[سنن الترمذي|جامع ترمذي]]
***[[سنن ابن ماجه]] 
*شيعه حديث جا اهم ڪتاب
**اصولِ اربعہ
**چار ڪتاب (الڪتب الاربعہ)
***ڪتاب الڪافي 
***من لا يحضر الفقيه 
***تهذيب الاحڪام 
***الاستبصار 
*محدثين (حديث گڏ ڪندڙ)
**[[امام بخاري|امام محمد البخاري]]
**[[امام مسلم]]
**[[امام ابو دائود]]
**[[امام ترمذي]]
**[[امام نسائي]]
*صحيح بخاري جي شرح 
**فتح الباري 
*لاڳاپيل 
**علم حديث
**حديث جو مطالعو
**حديث جي اصطلاحيات
==اسلام ۾ غير معمولي پهلو== 
الٰهي (رباني) مافوق الفطرت 
==اسلامي روايتون==
 ۽ قصا: 
==تاريخ== 
==معاشرو== 
==ماڻهو== 
==وڌيڪ ڏسو==
{{Portal|اسلام}}
* [[اسلام ۽ سائنس]]
* [[اسلام سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]]  
* [[مذهب جو خاڪو#اسلام جا موضوع]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Sister project links|اسلام}}
* [https://web.archive.org/web/20141103050510/http://knowledgeworld.com.bd/islamic-life/ Islamic Life] 

{{Organisation of Islamic Cooperation}}

{{DEFAULTSORT:Islam, Outline of}}
[[زمرو:اسلام جو خاڪو]]
[[زمرو:مذهب]]
[[زمرو:خاڪا]]
[[زمرو:فهرستون]]
[[زمرو:اسلام|خاڪو]] 
[[زمرو:اسلام سان لاڳاپيل فهرستون| ]]
[[زمرو:مذهبن جا خاڪا|اسلام]]</text>
      <sha1>jhebhw55ki3hd87lc1o50fqq85h5are</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>روبي (پٿر)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101286</id>
    <revision>
      <id>401185</id>
      <timestamp>2026-08-05T12:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1364844647|Ruby]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>401185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3114" sha1="6o3adfwm08hral21gjyp3s6hgbf8ptk" xml:space="preserve">[[File:Rubis_gisements.jpg|thumb|مکيه روبي پٿر پيدا ڪندڙ ملڪ]]

'''ياقوت''' (Ruby) هڪ [[گلابي|گلابي-]] ڳاڙهي کان رت-ڳاڙهي رنگ جو قيمتي پٿر آهي، [[معدنيات|معدني]] ڪورنڊم جو هڪ قسم، جيڪو ايلومينيم آڪسائيڊ ( {{No wrap|α-[[aluminium|Al]]&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[[Oxygen|O]]&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;}}) تي مشتمل آهي. روبي روايتي زيورن جي مشهور جواهرن مان هڪ آهي ۽ تمام گهڻو پائيدار آهي. جواهر جي معيار واري ڪورنڊم جي ٻين قسمن کي نيلم سڏيو ويندو آهي ۽ ياقوت کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;ڳاڙهو نيلم&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي.

ياقوت، نيلم، [[زمرد]] ۽ [[هيرو (ڊائمنڊ)|هيرن (diamond)]]  سان گڏ، روايتي اهم جواهر مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 ''Precious Stones''] {{Webarchive|url=18 December 2017}}, Max Bauer, p. 2&lt;/ref&gt; لفظ ''روبي،'' [[لاطيني|لاطيني لفظ]] ''&quot;روبير&quot; (Ruber)'' مان ورتل آهي، جنهن جو معنيٰ &quot;ڳاڙهو&quot; آهي. ياقوت جي ڳاڙهو رنگ [[ڪروميئم|ڪروميم]] جي موجودگي جي ڪري آهي.

ڪجھ قيمتي پٿر جيڪي مشهور طور تي يا تاريخي طور تي ياقوت سڏجن ٿا، جهڙوڪ برطانوي شاهي رياست جي تاج ۾ بليڪ پرنس جي روبي، اصل ۾ اسپينل نالي جو پٿر آهي. اها ڪڏهن &quot;بالاس ياقوت&quot; (Balas Ruby) جي نالي سان مشهور هئا.

ياقوت جي معيار جو تعين ان جي رنگ، ڪٽ ۽ وضاحت سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪيريٽ وزن سان گڏ، ان جي قيمت تي اثر انداز ٿئي ٿو. ڳاڙهي رنگ جو سڀ کان وڌيڪ چمڪندڙ ۽ قيمتي رنگ، جنهن کي رت جو ڳاڙهو يا ڪبوتر جو رت سڏيو ويندو آهي، ساڳئي معيار جي ٻين ياقوتن جي ڀيٽ ۾ وڏيڪ قدر (&lt;small&gt;premium&lt;/small&gt;) رکي ٿو. رنگ کان پوءِ شفافيت ايندي آهي: هيرن وانگر، هڪ شفاف پٿر هڪ قدر جو درجو رکي ٿو، پر هڪ ياقوت بغير ڪنهن سوئي وانگر روٽائل شموليت جي ظاهر ڪري سگهي ٿو ته پٿر کي سڌاريو ويو آهي. روبي جولاءِ جي مهيني ۾ پيدا ٿيندڙ لاءِ روايتي پيدائشي پٿر آهي ۽ عام طور تي گارنٽ کان گلابي هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه روڊولائٽ گارنٽ جو رنگ اڪثر ياقوتن وانگر گلابي هوندو آهي. نيلام ۾ وڪرو ٿيندڙ دنيا جو سڀ کان قيمتي روبي ايسٽريلا ڊي فورا (Estrela de Fura) آهي، جيڪو ٽي ڪروڙ 48 لک امريڪي ڊالر (34.8 ملين آمريڪي ڊالر) ۾ وڪرو ٿيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=8 June 2023|quote=22 September 2023|archivedate=22 September 2023}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>6o3adfwm08hral21gjyp3s6hgbf8ptk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401186</id>
      <parentid>401185</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:معدنيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>401186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3143" sha1="eozkpk15jxl18hsuwhbnsri1mw1gfob" xml:space="preserve">[[File:Rubis_gisements.jpg|thumb|مکيه روبي پٿر پيدا ڪندڙ ملڪ]]

'''ياقوت''' (Ruby) هڪ [[گلابي|گلابي-]] ڳاڙهي کان رت-ڳاڙهي رنگ جو قيمتي پٿر آهي، [[معدنيات|معدني]] ڪورنڊم جو هڪ قسم، جيڪو ايلومينيم آڪسائيڊ ( {{No wrap|α-[[aluminium|Al]]&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[[Oxygen|O]]&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;}}) تي مشتمل آهي. روبي روايتي زيورن جي مشهور جواهرن مان هڪ آهي ۽ تمام گهڻو پائيدار آهي. جواهر جي معيار واري ڪورنڊم جي ٻين قسمن کي نيلم سڏيو ويندو آهي ۽ ياقوت کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;ڳاڙهو نيلم&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي.

ياقوت، نيلم، [[زمرد]] ۽ [[هيرو (ڊائمنڊ)|هيرن (diamond)]]  سان گڏ، روايتي اهم جواهر مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 ''Precious Stones''] {{Webarchive|url=18 December 2017}}, Max Bauer, p. 2&lt;/ref&gt; لفظ ''روبي،'' [[لاطيني|لاطيني لفظ]] ''&quot;روبير&quot; (Ruber)'' مان ورتل آهي، جنهن جو معنيٰ &quot;ڳاڙهو&quot; آهي. ياقوت جي ڳاڙهو رنگ [[ڪروميئم|ڪروميم]] جي موجودگي جي ڪري آهي.

ڪجھ قيمتي پٿر جيڪي مشهور طور تي يا تاريخي طور تي ياقوت سڏجن ٿا، جهڙوڪ برطانوي شاهي رياست جي تاج ۾ بليڪ پرنس جي روبي، اصل ۾ اسپينل نالي جو پٿر آهي. اها ڪڏهن &quot;بالاس ياقوت&quot; (Balas Ruby) جي نالي سان مشهور هئا.

ياقوت جي معيار جو تعين ان جي رنگ، ڪٽ ۽ وضاحت سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪيريٽ وزن سان گڏ، ان جي قيمت تي اثر انداز ٿئي ٿو. ڳاڙهي رنگ جو سڀ کان وڌيڪ چمڪندڙ ۽ قيمتي رنگ، جنهن کي رت جو ڳاڙهو يا ڪبوتر جو رت سڏيو ويندو آهي، ساڳئي معيار جي ٻين ياقوتن جي ڀيٽ ۾ وڏيڪ قدر (&lt;small&gt;premium&lt;/small&gt;) رکي ٿو. رنگ کان پوءِ شفافيت ايندي آهي: هيرن وانگر، هڪ شفاف پٿر هڪ قدر جو درجو رکي ٿو، پر هڪ ياقوت بغير ڪنهن سوئي وانگر روٽائل شموليت جي ظاهر ڪري سگهي ٿو ته پٿر کي سڌاريو ويو آهي. روبي جولاءِ جي مهيني ۾ پيدا ٿيندڙ لاءِ روايتي پيدائشي پٿر آهي ۽ عام طور تي گارنٽ کان گلابي هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه روڊولائٽ گارنٽ جو رنگ اڪثر ياقوتن وانگر گلابي هوندو آهي. نيلام ۾ وڪرو ٿيندڙ دنيا جو سڀ کان قيمتي روبي ايسٽريلا ڊي فورا (Estrela de Fura) آهي، جيڪو ٽي ڪروڙ 48 لک امريڪي ڊالر (34.8 ملين آمريڪي ڊالر) ۾ وڪرو ٿيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=8 June 2023|quote=22 September 2023|archivedate=22 September 2023}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:معدنيات]]</text>
      <sha1>eozkpk15jxl18hsuwhbnsri1mw1gfob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401188</id>
      <parentid>401186</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3274" sha1="8pm4zbqls9luumvyqezkpwhntmpcbio" xml:space="preserve">[[File:Rubis_gisements.jpg|thumb|مکيه روبي پٿر پيدا ڪندڙ ملڪ]]
'''ياقوت''' (Ruby) هڪ [[گلابي|گلابي-]] ڳاڙهي کان رت-ڳاڙهي رنگ جو قيمتي پٿر آهي، [[معدنيات|معدني]] ڪورنڊم جو هڪ قسم، جيڪو ايلومينيم آڪسائيڊ ( {{No wrap|α-[[aluminium|Al]]&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[[Oxygen|O]]&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;}}) تي مشتمل آهي. روبي روايتي زيورن جي مشهور جواهرن مان هڪ آهي ۽ تمام گهڻو پائيدار آهي. جواهر جي معيار واري ڪورنڊم جي ٻين قسمن کي نيلم سڏيو ويندو آهي ۽ ياقوت کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;ڳاڙهو نيلم&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي.

ياقوت، نيلم، [[زمرد]] ۽ [[هيرو (ڊائمنڊ)|هيرن (diamond)]]  سان گڏ، روايتي اهم جواهر مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 ''Precious Stones''] {{Webarchive|url=18 December 2017}}, Max Bauer, p. 2&lt;/ref&gt; لفظ ''روبي،'' [[لاطيني|لاطيني لفظ]] &quot;روبير&quot; (Ruber)'' مان ورتل آهي، جنهن جو معنيٰ &quot;ڳاڙهو&quot; آهي. ياقوت جي ڳاڙهو رنگ [[ڪروميئم|ڪروميئم ڌات]] جي موجودگي جي ڪري آهي.

ڪجھ قيمتي پٿر جيڪي مشهور طور تي يا تاريخي طور تي ياقوت سڏجن ٿا، جهڙوڪ برطانوي شاهي رياست جي تاج ۾ بليڪ پرنس جي روبي، اصل ۾ اسپينل نالي جو پٿر آهي. اها ڪڏهن &quot;بالاس ياقوت&quot; (Balas Ruby) جي نالي سان مشهور هئا.

ياقوت جي معيار جو تعين ان جي رنگ، ڪٽ ۽ وضاحت سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪيريٽ وزن سان گڏ، ان جي قيمت تي اثر انداز ٿئي ٿو. ڳاڙهي رنگ جو سڀ کان وڌيڪ چمڪندڙ ۽ قيمتي رنگ، جنهن کي رت جو ڳاڙهو يا ڪبوتر جو رت سڏيو ويندو آهي، ساڳئي معيار جي ٻين ياقوتن جي ڀيٽ ۾ وڏيڪ قدر (&lt;small&gt;premium&lt;/small&gt;) رکي ٿو. رنگ کان پوءِ شفافيت ايندي آهي: هيرن وانگر، هڪ شفاف پٿر هڪ قدر جو درجو رکي ٿو، پر هڪ ياقوت بغير ڪنهن سوئي وانگر روٽائل شموليت جي ظاهر ڪري سگهي ٿو ته پٿر کي سڌاريو ويو آهي. روبي جولاءِ جي مهيني ۾ پيدا ٿيندڙ لاءِ روايتي پيدائشي پٿر آهي ۽ عام طور تي گارنٽ کان گلابي هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه روڊولائٽ گارنٽ جو رنگ اڪثر ياقوتن وانگر گلابي هوندو آهي. نيلام ۾ وڪرو ٿيندڙ دنيا جو سڀ کان قيمتي روبي ايسٽريلا ڊي فورا (Estrela de Fura) آهي، جيڪو ٽي ڪروڙ 48 لک امريڪي ڊالر (34.8 ملين آمريڪي ڊالر) ۾ وڪرو ٿيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=8 June 2023|quote=22 September 2023|archivedate=22 September 2023}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:معدنيات]]
[[زمرو:قيمتي پٿرن جو اڀياس]]
[[زمرو:پاڪستان جي معدنيات]]</text>
      <sha1>8pm4zbqls9luumvyqezkpwhntmpcbio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401190</id>
      <parentid>401188</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>401190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3560" sha1="jpx7ciwukm3qsxhv7hldwiiyryhd6y6" xml:space="preserve">[[File:Rubis_gisements.jpg|thumb|مکيه روبي پٿر پيدا ڪندڙ ملڪ]]
'''ياقوت''' (Ruby) هڪ [[گلابي|گلابي-]] ڳاڙهي کان رت-ڳاڙهي رنگ جو قيمتي پٿر آهي، [[معدنيات|معدني]] ڪورنڊم جو هڪ قسم، جيڪو ايلومينيم آڪسائيڊ ( {{No wrap|α-[[aluminium|Al]]&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[[Oxygen|O]]&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;}}) تي مشتمل آهي. روبي روايتي زيورن جي مشهور جواهرن مان هڪ آهي ۽ تمام گهڻو پائيدار آهي. جواهر جي معيار واري ڪورنڊم جي ٻين قسمن کي نيلم سڏيو ويندو آهي ۽ ياقوت کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;ڳاڙهو نيلم&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي.

ياقوت، نيلم، [[زمرد]] ۽ [[هيرو (ڊائمنڊ)|هيرن (diamond)]]  سان گڏ، روايتي اهم جواهر مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 ''Precious Stones''] {{Webarchive|url=18 December 2017}}, Max Bauer, p. 2&lt;/ref&gt; لفظ ''روبي،'' [[لاطيني|لاطيني لفظ]] &quot;روبير&quot; (Ruber)'' مان ورتل آهي، جنهن جو معنيٰ &quot;ڳاڙهو&quot; آهي. ياقوت جي ڳاڙهو رنگ [[ڪروميئم|ڪروميئم ڌات]] جي موجودگي جي ڪري آهي.

ڪجھ قيمتي پٿر جيڪي مشهور طور تي يا تاريخي طور تي ياقوت سڏجن ٿا، جهڙوڪ برطانوي شاهي رياست جي تاج ۾ بليڪ پرنس جي روبي، اصل ۾ اسپينل نالي جو پٿر آهي. اها ڪڏهن &quot;بالاس ياقوت&quot; (Balas Ruby) جي نالي سان مشهور هئا.

ياقوت جي معيار جو تعين ان جي رنگ، ڪٽ ۽ وضاحت سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪيريٽ وزن سان گڏ، ان جي قيمت تي اثر انداز ٿئي ٿو. ڳاڙهي رنگ جو سڀ کان وڌيڪ چمڪندڙ ۽ قيمتي رنگ، جنهن کي رت جو ڳاڙهو يا ڪبوتر جو رت سڏيو ويندو آهي، ساڳئي معيار جي ٻين ياقوتن جي ڀيٽ ۾ وڏيڪ قدر (&lt;small&gt;premium&lt;/small&gt;) رکي ٿو. رنگ کان پوءِ شفافيت ايندي آهي: هيرن وانگر، هڪ شفاف پٿر هڪ قدر جو درجو رکي ٿو، پر هڪ ياقوت بغير ڪنهن سوئي وانگر روٽائل شموليت جي ظاهر ڪري سگهي ٿو ته پٿر کي سڌاريو ويو آهي. روبي جولاءِ جي مهيني ۾ پيدا ٿيندڙ لاءِ روايتي پيدائشي پٿر آهي ۽ عام طور تي گارنٽ کان گلابي هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه روڊولائٽ گارنٽ جو رنگ اڪثر ياقوتن وانگر گلابي هوندو آهي. نيلام ۾ وڪرو ٿيندڙ دنيا جو سڀ کان قيمتي روبي ايسٽريلا ڊي فورا (Estrela de Fura) آهي، جيڪو ٽي ڪروڙ 48 لک امريڪي ڊالر (34.8 ملين آمريڪي ڊالر) ۾ وڪرو ٿيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=8 June 2023|quote=22 September 2023|archivedate=22 September 2023}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
* [https://www.gemstone.org/gem-by-gem/english/ruby.html International Colored Stone Association's ruby overview page]
* [http://webmineral.com/data/Corundum.shtml  Webmineral crystallographic and mineral info]

{{Authority control}}

[[زمرو:معدنيات]]
[[زمرو:قيمتي پٿرن جو اڀياس]]
[[زمرو:پاڪستان جي معدنيات]]</text>
      <sha1>jpx7ciwukm3qsxhv7hldwiiyryhd6y6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401194</id>
      <parentid>401190</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>401194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4245" sha1="h1b9mrlohfiu8s6n15llu6anlqrsjsh" xml:space="preserve">[[File:Rubis_gisements.jpg|thumb|مکيه روبي پٿر پيدا ڪندڙ ملڪ]]
'''ياقوت''' (Ruby) هڪ [[گلابي|گلابي-]] ڳاڙهي کان رت-ڳاڙهي رنگ جو قيمتي پٿر آهي، [[معدنيات|معدني]] ڪورنڊم جو هڪ قسم، جيڪو ايلومينيم آڪسائيڊ ( {{No wrap|α-[[aluminium|Al]]&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[[Oxygen|O]]&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;}}) تي مشتمل آهي. روبي روايتي زيورن جي مشهور جواهرن مان هڪ آهي ۽ تمام گهڻو پائيدار آهي. جواهر جي معيار واري ڪورنڊم جي ٻين قسمن کي نيلم سڏيو ويندو آهي ۽ ياقوت کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;ڳاڙهو نيلم&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي.

ياقوت، نيلم، [[زمرد]] ۽ [[هيرو (ڊائمنڊ)|هيرن (diamond)]]  سان گڏ، روايتي اهم جواهر مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 ''Precious Stones''] {{Webarchive|url=18 December 2017}}, Max Bauer, p. 2&lt;/ref&gt; لفظ ''روبي،'' [[لاطيني|لاطيني لفظ]] &quot;روبير&quot; (Ruber)'' مان ورتل آهي، جنهن جو معنيٰ &quot;ڳاڙهو&quot; آهي. ياقوت جي ڳاڙهو رنگ [[ڪروميئم|ڪروميئم ڌات]] جي موجودگي جي ڪري آهي.

ڪجھ قيمتي پٿر جيڪي مشهور طور تي يا تاريخي طور تي ياقوت سڏجن ٿا، جهڙوڪ برطانوي شاهي رياست جي تاج ۾ بليڪ پرنس جي روبي، اصل ۾ اسپينل نالي جو پٿر آهي. اها ڪڏهن &quot;بالاس ياقوت&quot; (Balas Ruby) جي نالي سان مشهور هئا.

ياقوت جي معيار جو تعين ان جي رنگ، ڪٽ ۽ وضاحت سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪيريٽ وزن سان گڏ، ان جي قيمت تي اثر انداز ٿئي ٿو. ڳاڙهي رنگ جو سڀ کان وڌيڪ چمڪندڙ ۽ قيمتي رنگ، جنهن کي رت جو ڳاڙهو يا ڪبوتر جو رت سڏيو ويندو آهي، ساڳئي معيار جي ٻين ياقوتن جي ڀيٽ ۾ وڏيڪ قدر (&lt;small&gt;premium&lt;/small&gt;) رکي ٿو. رنگ کان پوءِ شفافيت ايندي آهي: هيرن وانگر، هڪ شفاف پٿر هڪ قدر جو درجو رکي ٿو، پر هڪ ياقوت بغير ڪنهن سوئي وانگر روٽائل شموليت جي ظاهر ڪري سگهي ٿو ته پٿر کي سڌاريو ويو آهي. روبي جولاءِ جي مهيني ۾ پيدا ٿيندڙ لاءِ روايتي پيدائشي پٿر آهي ۽ عام طور تي گارنٽ کان گلابي هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه روڊولائٽ گارنٽ جو رنگ اڪثر ياقوتن وانگر گلابي هوندو آهي. نيلام ۾ وڪرو ٿيندڙ دنيا جو سڀ کان قيمتي روبي ايسٽريلا ڊي فورا (Estrela de Fura) آهي، جيڪو ٽي ڪروڙ 48 لک امريڪي ڊالر (34.8 ملين آمريڪي ڊالر) ۾ وڪرو ٿيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=8 June 2023|quote=22 September 2023|archivedate=22 September 2023}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
* [https://www.gemstone.org/gem-by-gem/english/ruby.html International Colored Stone Association's ruby overview page]
* [http://webmineral.com/data/Corundum.shtml  Webmineral crystallographic and mineral info]

{{Authority control}}

[[زمرو:معدنيات]]
[[زمرو:قيمتي پٿرن جو اڀياس]]
[[زمرو:پاڪستان جي معدنيات]]
[[زمرو:زيور]]
[[زمرو:پٿر]]
[[زمرو:قيمتي پٿر]]
[[زمرو:ايلومينيم]]
[[زمرو:ايلومينيم جا مرڪب]]
[[زمرو:ايلومينيم جا معدنيات]] 
[[زمرو:آڪسائيڊ معدنيات]] 
[[زمرو:انتھائي سخت مواد]] 
[[زمرو:ٽرائيگونل معدنيات]] 
[[زمرو:اسپيس گروپ 167 وارا معدنيات]]
[[زمرو:روشني خارج ڪندڙ معدنيات]]
[[زمرو:ڪورنڊم قسم جا قيمتي پٿر]]

  
[[زمرو:آڪسائيڊ]] 
[[زمرو:مواد]] 
[[زمرو:معدنيات]] 
[[زمرو:روشني]] 
[[زمرو:لباس]]
[[زمرو:عورتن جا لباس]]</text>
      <sha1>h1b9mrlohfiu8s6n15llu6anlqrsjsh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401195</id>
      <parentid>401194</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڪيميائي عنصر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>401195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4282" sha1="fr9y346ayhu7h09wbkcrlgfz4jcfj2c" xml:space="preserve">[[File:Rubis_gisements.jpg|thumb|مکيه روبي پٿر پيدا ڪندڙ ملڪ]]
'''ياقوت''' (Ruby) هڪ [[گلابي|گلابي-]] ڳاڙهي کان رت-ڳاڙهي رنگ جو قيمتي پٿر آهي، [[معدنيات|معدني]] ڪورنڊم جو هڪ قسم، جيڪو ايلومينيم آڪسائيڊ ( {{No wrap|α-[[aluminium|Al]]&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[[Oxygen|O]]&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;}}) تي مشتمل آهي. روبي روايتي زيورن جي مشهور جواهرن مان هڪ آهي ۽ تمام گهڻو پائيدار آهي. جواهر جي معيار واري ڪورنڊم جي ٻين قسمن کي نيلم سڏيو ويندو آهي ۽ ياقوت کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;ڳاڙهو نيلم&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي.

ياقوت، نيلم، [[زمرد]] ۽ [[هيرو (ڊائمنڊ)|هيرن (diamond)]]  سان گڏ، روايتي اهم جواهر مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 ''Precious Stones''] {{Webarchive|url=18 December 2017}}, Max Bauer, p. 2&lt;/ref&gt; لفظ ''روبي،'' [[لاطيني|لاطيني لفظ]] &quot;روبير&quot; (Ruber)'' مان ورتل آهي، جنهن جو معنيٰ &quot;ڳاڙهو&quot; آهي. ياقوت جي ڳاڙهو رنگ [[ڪروميئم|ڪروميئم ڌات]] جي موجودگي جي ڪري آهي.

ڪجھ قيمتي پٿر جيڪي مشهور طور تي يا تاريخي طور تي ياقوت سڏجن ٿا، جهڙوڪ برطانوي شاهي رياست جي تاج ۾ بليڪ پرنس جي روبي، اصل ۾ اسپينل نالي جو پٿر آهي. اها ڪڏهن &quot;بالاس ياقوت&quot; (Balas Ruby) جي نالي سان مشهور هئا.

ياقوت جي معيار جو تعين ان جي رنگ، ڪٽ ۽ وضاحت سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪيريٽ وزن سان گڏ، ان جي قيمت تي اثر انداز ٿئي ٿو. ڳاڙهي رنگ جو سڀ کان وڌيڪ چمڪندڙ ۽ قيمتي رنگ، جنهن کي رت جو ڳاڙهو يا ڪبوتر جو رت سڏيو ويندو آهي، ساڳئي معيار جي ٻين ياقوتن جي ڀيٽ ۾ وڏيڪ قدر (&lt;small&gt;premium&lt;/small&gt;) رکي ٿو. رنگ کان پوءِ شفافيت ايندي آهي: هيرن وانگر، هڪ شفاف پٿر هڪ قدر جو درجو رکي ٿو، پر هڪ ياقوت بغير ڪنهن سوئي وانگر روٽائل شموليت جي ظاهر ڪري سگهي ٿو ته پٿر کي سڌاريو ويو آهي. روبي جولاءِ جي مهيني ۾ پيدا ٿيندڙ لاءِ روايتي پيدائشي پٿر آهي ۽ عام طور تي گارنٽ کان گلابي هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه روڊولائٽ گارنٽ جو رنگ اڪثر ياقوتن وانگر گلابي هوندو آهي. نيلام ۾ وڪرو ٿيندڙ دنيا جو سڀ کان قيمتي روبي ايسٽريلا ڊي فورا (Estrela de Fura) آهي، جيڪو ٽي ڪروڙ 48 لک امريڪي ڊالر (34.8 ملين آمريڪي ڊالر) ۾ وڪرو ٿيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=8 June 2023|quote=22 September 2023|archivedate=22 September 2023}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
* [https://www.gemstone.org/gem-by-gem/english/ruby.html International Colored Stone Association's ruby overview page]
* [http://webmineral.com/data/Corundum.shtml  Webmineral crystallographic and mineral info]

{{Authority control}}

[[زمرو:معدنيات]]
[[زمرو:قيمتي پٿرن جو اڀياس]]
[[زمرو:پاڪستان جي معدنيات]]
[[زمرو:زيور]]
[[زمرو:پٿر]]
[[زمرو:قيمتي پٿر]]
[[زمرو:ايلومينيم]]
[[زمرو:ايلومينيم جا مرڪب]]
[[زمرو:ايلومينيم جا معدنيات]] 
[[زمرو:آڪسائيڊ معدنيات]] 
[[زمرو:انتھائي سخت مواد]] 
[[زمرو:ٽرائيگونل معدنيات]] 
[[زمرو:اسپيس گروپ 167 وارا معدنيات]]
[[زمرو:روشني خارج ڪندڙ معدنيات]]
[[زمرو:ڪورنڊم قسم جا قيمتي پٿر]]

  
[[زمرو:آڪسائيڊ]] 
[[زمرو:مواد]] 
[[زمرو:معدنيات]] 
[[زمرو:روشني]] 
[[زمرو:لباس]]
[[زمرو:عورتن جا لباس]]
[[زمرو:ڪيميائي عنصر]]</text>
      <sha1>fr9y346ayhu7h09wbkcrlgfz4jcfj2c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401196</id>
      <parentid>401195</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:عورتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>401196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4308" sha1="968c7a9c0g5gfnrx8p6j0r0sfl49caw" xml:space="preserve">[[File:Rubis_gisements.jpg|thumb|مکيه روبي پٿر پيدا ڪندڙ ملڪ]]
'''ياقوت''' (Ruby) هڪ [[گلابي|گلابي-]] ڳاڙهي کان رت-ڳاڙهي رنگ جو قيمتي پٿر آهي، [[معدنيات|معدني]] ڪورنڊم جو هڪ قسم، جيڪو ايلومينيم آڪسائيڊ ( {{No wrap|α-[[aluminium|Al]]&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[[Oxygen|O]]&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;}}) تي مشتمل آهي. روبي روايتي زيورن جي مشهور جواهرن مان هڪ آهي ۽ تمام گهڻو پائيدار آهي. جواهر جي معيار واري ڪورنڊم جي ٻين قسمن کي نيلم سڏيو ويندو آهي ۽ ياقوت کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;ڳاڙهو نيلم&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي.

ياقوت، نيلم، [[زمرد]] ۽ [[هيرو (ڊائمنڊ)|هيرن (diamond)]]  سان گڏ، روايتي اهم جواهر مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 ''Precious Stones''] {{Webarchive|url=18 December 2017}}, Max Bauer, p. 2&lt;/ref&gt; لفظ ''روبي،'' [[لاطيني|لاطيني لفظ]] &quot;روبير&quot; (Ruber)'' مان ورتل آهي، جنهن جو معنيٰ &quot;ڳاڙهو&quot; آهي. ياقوت جي ڳاڙهو رنگ [[ڪروميئم|ڪروميئم ڌات]] جي موجودگي جي ڪري آهي.

ڪجھ قيمتي پٿر جيڪي مشهور طور تي يا تاريخي طور تي ياقوت سڏجن ٿا، جهڙوڪ برطانوي شاهي رياست جي تاج ۾ بليڪ پرنس جي روبي، اصل ۾ اسپينل نالي جو پٿر آهي. اها ڪڏهن &quot;بالاس ياقوت&quot; (Balas Ruby) جي نالي سان مشهور هئا.

ياقوت جي معيار جو تعين ان جي رنگ، ڪٽ ۽ وضاحت سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪيريٽ وزن سان گڏ، ان جي قيمت تي اثر انداز ٿئي ٿو. ڳاڙهي رنگ جو سڀ کان وڌيڪ چمڪندڙ ۽ قيمتي رنگ، جنهن کي رت جو ڳاڙهو يا ڪبوتر جو رت سڏيو ويندو آهي، ساڳئي معيار جي ٻين ياقوتن جي ڀيٽ ۾ وڏيڪ قدر (&lt;small&gt;premium&lt;/small&gt;) رکي ٿو. رنگ کان پوءِ شفافيت ايندي آهي: هيرن وانگر، هڪ شفاف پٿر هڪ قدر جو درجو رکي ٿو، پر هڪ ياقوت بغير ڪنهن سوئي وانگر روٽائل شموليت جي ظاهر ڪري سگهي ٿو ته پٿر کي سڌاريو ويو آهي. روبي جولاءِ جي مهيني ۾ پيدا ٿيندڙ لاءِ روايتي پيدائشي پٿر آهي ۽ عام طور تي گارنٽ کان گلابي هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه روڊولائٽ گارنٽ جو رنگ اڪثر ياقوتن وانگر گلابي هوندو آهي. نيلام ۾ وڪرو ٿيندڙ دنيا جو سڀ کان قيمتي روبي ايسٽريلا ڊي فورا (Estrela de Fura) آهي، جيڪو ٽي ڪروڙ 48 لک امريڪي ڊالر (34.8 ملين آمريڪي ڊالر) ۾ وڪرو ٿيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=8 June 2023|quote=22 September 2023|archivedate=22 September 2023}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
* [https://www.gemstone.org/gem-by-gem/english/ruby.html International Colored Stone Association's ruby overview page]
* [http://webmineral.com/data/Corundum.shtml  Webmineral crystallographic and mineral info]

{{Authority control}}

[[زمرو:معدنيات]]
[[زمرو:قيمتي پٿرن جو اڀياس]]
[[زمرو:پاڪستان جي معدنيات]]
[[زمرو:زيور]]
[[زمرو:پٿر]]
[[زمرو:قيمتي پٿر]]
[[زمرو:ايلومينيم]]
[[زمرو:ايلومينيم جا مرڪب]]
[[زمرو:ايلومينيم جا معدنيات]] 
[[زمرو:آڪسائيڊ معدنيات]] 
[[زمرو:انتھائي سخت مواد]] 
[[زمرو:ٽرائيگونل معدنيات]] 
[[زمرو:اسپيس گروپ 167 وارا معدنيات]]
[[زمرو:روشني خارج ڪندڙ معدنيات]]
[[زمرو:ڪورنڊم قسم جا قيمتي پٿر]]

  
[[زمرو:آڪسائيڊ]] 
[[زمرو:مواد]] 
[[زمرو:معدنيات]] 
[[زمرو:روشني]] 
[[زمرو:لباس]]
[[زمرو:عورتن جا لباس]]
[[زمرو:ڪيميائي عنصر]]
[[زمرو:عورتون]]</text>
      <sha1>968c7a9c0g5gfnrx8p6j0r0sfl49caw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401197</id>
      <parentid>401196</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ايلومينيم معدنياتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>401197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4359" sha1="f8jjxla1qytxq7iep7etkzgx99n446h" xml:space="preserve">[[File:Rubis_gisements.jpg|thumb|مکيه روبي پٿر پيدا ڪندڙ ملڪ]]
'''ياقوت''' (Ruby) هڪ [[گلابي|گلابي-]] ڳاڙهي کان رت-ڳاڙهي رنگ جو قيمتي پٿر آهي، [[معدنيات|معدني]] ڪورنڊم جو هڪ قسم، جيڪو ايلومينيم آڪسائيڊ ( {{No wrap|α-[[aluminium|Al]]&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[[Oxygen|O]]&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;}}) تي مشتمل آهي. روبي روايتي زيورن جي مشهور جواهرن مان هڪ آهي ۽ تمام گهڻو پائيدار آهي. جواهر جي معيار واري ڪورنڊم جي ٻين قسمن کي نيلم سڏيو ويندو آهي ۽ ياقوت کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;ڳاڙهو نيلم&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي.

ياقوت، نيلم، [[زمرد]] ۽ [[هيرو (ڊائمنڊ)|هيرن (diamond)]]  سان گڏ، روايتي اهم جواهر مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 ''Precious Stones''] {{Webarchive|url=18 December 2017}}, Max Bauer, p. 2&lt;/ref&gt; لفظ ''روبي،'' [[لاطيني|لاطيني لفظ]] &quot;روبير&quot; (Ruber)'' مان ورتل آهي، جنهن جو معنيٰ &quot;ڳاڙهو&quot; آهي. ياقوت جي ڳاڙهو رنگ [[ڪروميئم|ڪروميئم ڌات]] جي موجودگي جي ڪري آهي.

ڪجھ قيمتي پٿر جيڪي مشهور طور تي يا تاريخي طور تي ياقوت سڏجن ٿا، جهڙوڪ برطانوي شاهي رياست جي تاج ۾ بليڪ پرنس جي روبي، اصل ۾ اسپينل نالي جو پٿر آهي. اها ڪڏهن &quot;بالاس ياقوت&quot; (Balas Ruby) جي نالي سان مشهور هئا.

ياقوت جي معيار جو تعين ان جي رنگ، ڪٽ ۽ وضاحت سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪيريٽ وزن سان گڏ، ان جي قيمت تي اثر انداز ٿئي ٿو. ڳاڙهي رنگ جو سڀ کان وڌيڪ چمڪندڙ ۽ قيمتي رنگ، جنهن کي رت جو ڳاڙهو يا ڪبوتر جو رت سڏيو ويندو آهي، ساڳئي معيار جي ٻين ياقوتن جي ڀيٽ ۾ وڏيڪ قدر (&lt;small&gt;premium&lt;/small&gt;) رکي ٿو. رنگ کان پوءِ شفافيت ايندي آهي: هيرن وانگر، هڪ شفاف پٿر هڪ قدر جو درجو رکي ٿو، پر هڪ ياقوت بغير ڪنهن سوئي وانگر روٽائل شموليت جي ظاهر ڪري سگهي ٿو ته پٿر کي سڌاريو ويو آهي. روبي جولاءِ جي مهيني ۾ پيدا ٿيندڙ لاءِ روايتي پيدائشي پٿر آهي ۽ عام طور تي گارنٽ کان گلابي هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه روڊولائٽ گارنٽ جو رنگ اڪثر ياقوتن وانگر گلابي هوندو آهي. نيلام ۾ وڪرو ٿيندڙ دنيا جو سڀ کان قيمتي روبي ايسٽريلا ڊي فورا (Estrela de Fura) آهي، جيڪو ٽي ڪروڙ 48 لک امريڪي ڊالر (34.8 ملين آمريڪي ڊالر) ۾ وڪرو ٿيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=8 June 2023|quote=22 September 2023|archivedate=22 September 2023}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
* [https://www.gemstone.org/gem-by-gem/english/ruby.html International Colored Stone Association's ruby overview page]
* [http://webmineral.com/data/Corundum.shtml  Webmineral crystallographic and mineral info]

{{Authority control}}

[[زمرو:معدنيات]]
[[زمرو:قيمتي پٿرن جو اڀياس]]
[[زمرو:پاڪستان جي معدنيات]]
[[زمرو:زيور]]
[[زمرو:پٿر]]
[[زمرو:قيمتي پٿر]]
[[زمرو:ايلومينيم]]
[[زمرو:ايلومينيم جا مرڪب]]
[[زمرو:ايلومينيم جا معدنيات]] 
[[زمرو:آڪسائيڊ معدنيات]] 
[[زمرو:انتھائي سخت مواد]] 
[[زمرو:ٽرائيگونل معدنيات]] 
[[زمرو:اسپيس گروپ 167 وارا معدنيات]]
[[زمرو:روشني خارج ڪندڙ معدنيات]]
[[زمرو:ڪورنڊم قسم جا قيمتي پٿر]]

  
[[زمرو:آڪسائيڊ]] 
[[زمرو:مواد]] 
[[زمرو:معدنيات]] 
[[زمرو:روشني]] 
[[زمرو:لباس]]
[[زمرو:عورتن جا لباس]]
[[زمرو:ڪيميائي عنصر]]
[[زمرو:عورتون]]
[[زمرو:ايلومينيم معدنياتون]]</text>
      <sha1>f8jjxla1qytxq7iep7etkzgx99n446h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401198</id>
      <parentid>401197</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:33:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڪيميائي مرڪب]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>401198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4396" sha1="9y20prridj09r1g20sj19479gr96atl" xml:space="preserve">[[File:Rubis_gisements.jpg|thumb|مکيه روبي پٿر پيدا ڪندڙ ملڪ]]
'''ياقوت''' (Ruby) هڪ [[گلابي|گلابي-]] ڳاڙهي کان رت-ڳاڙهي رنگ جو قيمتي پٿر آهي، [[معدنيات|معدني]] ڪورنڊم جو هڪ قسم، جيڪو ايلومينيم آڪسائيڊ ( {{No wrap|α-[[aluminium|Al]]&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[[Oxygen|O]]&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;}}) تي مشتمل آهي. روبي روايتي زيورن جي مشهور جواهرن مان هڪ آهي ۽ تمام گهڻو پائيدار آهي. جواهر جي معيار واري ڪورنڊم جي ٻين قسمن کي نيلم سڏيو ويندو آهي ۽ ياقوت کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;ڳاڙهو نيلم&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي.

ياقوت، نيلم، [[زمرد]] ۽ [[هيرو (ڊائمنڊ)|هيرن (diamond)]]  سان گڏ، روايتي اهم جواهر مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 ''Precious Stones''] {{Webarchive|url=18 December 2017}}, Max Bauer, p. 2&lt;/ref&gt; لفظ ''روبي،'' [[لاطيني|لاطيني لفظ]] &quot;روبير&quot; (Ruber)'' مان ورتل آهي، جنهن جو معنيٰ &quot;ڳاڙهو&quot; آهي. ياقوت جي ڳاڙهو رنگ [[ڪروميئم|ڪروميئم ڌات]] جي موجودگي جي ڪري آهي.

ڪجھ قيمتي پٿر جيڪي مشهور طور تي يا تاريخي طور تي ياقوت سڏجن ٿا، جهڙوڪ برطانوي شاهي رياست جي تاج ۾ بليڪ پرنس جي روبي، اصل ۾ اسپينل نالي جو پٿر آهي. اها ڪڏهن &quot;بالاس ياقوت&quot; (Balas Ruby) جي نالي سان مشهور هئا.

ياقوت جي معيار جو تعين ان جي رنگ، ڪٽ ۽ وضاحت سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪيريٽ وزن سان گڏ، ان جي قيمت تي اثر انداز ٿئي ٿو. ڳاڙهي رنگ جو سڀ کان وڌيڪ چمڪندڙ ۽ قيمتي رنگ، جنهن کي رت جو ڳاڙهو يا ڪبوتر جو رت سڏيو ويندو آهي، ساڳئي معيار جي ٻين ياقوتن جي ڀيٽ ۾ وڏيڪ قدر (&lt;small&gt;premium&lt;/small&gt;) رکي ٿو. رنگ کان پوءِ شفافيت ايندي آهي: هيرن وانگر، هڪ شفاف پٿر هڪ قدر جو درجو رکي ٿو، پر هڪ ياقوت بغير ڪنهن سوئي وانگر روٽائل شموليت جي ظاهر ڪري سگهي ٿو ته پٿر کي سڌاريو ويو آهي. روبي جولاءِ جي مهيني ۾ پيدا ٿيندڙ لاءِ روايتي پيدائشي پٿر آهي ۽ عام طور تي گارنٽ کان گلابي هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه روڊولائٽ گارنٽ جو رنگ اڪثر ياقوتن وانگر گلابي هوندو آهي. نيلام ۾ وڪرو ٿيندڙ دنيا جو سڀ کان قيمتي روبي ايسٽريلا ڊي فورا (Estrela de Fura) آهي، جيڪو ٽي ڪروڙ 48 لک امريڪي ڊالر (34.8 ملين آمريڪي ڊالر) ۾ وڪرو ٿيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=8 June 2023|quote=22 September 2023|archivedate=22 September 2023}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
* [https://www.gemstone.org/gem-by-gem/english/ruby.html International Colored Stone Association's ruby overview page]
* [http://webmineral.com/data/Corundum.shtml  Webmineral crystallographic and mineral info]

{{Authority control}}

[[زمرو:معدنيات]]
[[زمرو:قيمتي پٿرن جو اڀياس]]
[[زمرو:پاڪستان جي معدنيات]]
[[زمرو:زيور]]
[[زمرو:پٿر]]
[[زمرو:قيمتي پٿر]]
[[زمرو:ايلومينيم]]
[[زمرو:ايلومينيم جا مرڪب]]
[[زمرو:ايلومينيم جا معدنيات]] 
[[زمرو:آڪسائيڊ معدنيات]] 
[[زمرو:انتھائي سخت مواد]] 
[[زمرو:ٽرائيگونل معدنيات]] 
[[زمرو:اسپيس گروپ 167 وارا معدنيات]]
[[زمرو:روشني خارج ڪندڙ معدنيات]]
[[زمرو:ڪورنڊم قسم جا قيمتي پٿر]]

  
[[زمرو:آڪسائيڊ]] 
[[زمرو:مواد]] 
[[زمرو:معدنيات]] 
[[زمرو:روشني]] 
[[زمرو:لباس]]
[[زمرو:عورتن جا لباس]]
[[زمرو:ڪيميائي عنصر]]
[[زمرو:عورتون]]
[[زمرو:ايلومينيم معدنياتون]]
[[زمرو:ڪيميائي مرڪب]]</text>
      <sha1>9y20prridj09r1g20sj19479gr96atl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401199</id>
      <parentid>401198</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:34:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آڪسيجن]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>401199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4422" sha1="7to7ks2n2628hco9amuybala64t9cgd" xml:space="preserve">[[File:Rubis_gisements.jpg|thumb|مکيه روبي پٿر پيدا ڪندڙ ملڪ]]
'''ياقوت''' (Ruby) هڪ [[گلابي|گلابي-]] ڳاڙهي کان رت-ڳاڙهي رنگ جو قيمتي پٿر آهي، [[معدنيات|معدني]] ڪورنڊم جو هڪ قسم، جيڪو ايلومينيم آڪسائيڊ ( {{No wrap|α-[[aluminium|Al]]&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[[Oxygen|O]]&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;}}) تي مشتمل آهي. روبي روايتي زيورن جي مشهور جواهرن مان هڪ آهي ۽ تمام گهڻو پائيدار آهي. جواهر جي معيار واري ڪورنڊم جي ٻين قسمن کي نيلم سڏيو ويندو آهي ۽ ياقوت کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;ڳاڙهو نيلم&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي.

ياقوت، نيلم، [[زمرد]] ۽ [[هيرو (ڊائمنڊ)|هيرن (diamond)]]  سان گڏ، روايتي اهم جواهر مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 ''Precious Stones''] {{Webarchive|url=18 December 2017}}, Max Bauer, p. 2&lt;/ref&gt; لفظ ''روبي،'' [[لاطيني|لاطيني لفظ]] &quot;روبير&quot; (Ruber)'' مان ورتل آهي، جنهن جو معنيٰ &quot;ڳاڙهو&quot; آهي. ياقوت جي ڳاڙهو رنگ [[ڪروميئم|ڪروميئم ڌات]] جي موجودگي جي ڪري آهي.

ڪجھ قيمتي پٿر جيڪي مشهور طور تي يا تاريخي طور تي ياقوت سڏجن ٿا، جهڙوڪ برطانوي شاهي رياست جي تاج ۾ بليڪ پرنس جي روبي، اصل ۾ اسپينل نالي جو پٿر آهي. اها ڪڏهن &quot;بالاس ياقوت&quot; (Balas Ruby) جي نالي سان مشهور هئا.

ياقوت جي معيار جو تعين ان جي رنگ، ڪٽ ۽ وضاحت سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪيريٽ وزن سان گڏ، ان جي قيمت تي اثر انداز ٿئي ٿو. ڳاڙهي رنگ جو سڀ کان وڌيڪ چمڪندڙ ۽ قيمتي رنگ، جنهن کي رت جو ڳاڙهو يا ڪبوتر جو رت سڏيو ويندو آهي، ساڳئي معيار جي ٻين ياقوتن جي ڀيٽ ۾ وڏيڪ قدر (&lt;small&gt;premium&lt;/small&gt;) رکي ٿو. رنگ کان پوءِ شفافيت ايندي آهي: هيرن وانگر، هڪ شفاف پٿر هڪ قدر جو درجو رکي ٿو، پر هڪ ياقوت بغير ڪنهن سوئي وانگر روٽائل شموليت جي ظاهر ڪري سگهي ٿو ته پٿر کي سڌاريو ويو آهي. روبي جولاءِ جي مهيني ۾ پيدا ٿيندڙ لاءِ روايتي پيدائشي پٿر آهي ۽ عام طور تي گارنٽ کان گلابي هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه روڊولائٽ گارنٽ جو رنگ اڪثر ياقوتن وانگر گلابي هوندو آهي. نيلام ۾ وڪرو ٿيندڙ دنيا جو سڀ کان قيمتي روبي ايسٽريلا ڊي فورا (Estrela de Fura) آهي، جيڪو ٽي ڪروڙ 48 لک امريڪي ڊالر (34.8 ملين آمريڪي ڊالر) ۾ وڪرو ٿيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=8 June 2023|quote=22 September 2023|archivedate=22 September 2023}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
* [https://www.gemstone.org/gem-by-gem/english/ruby.html International Colored Stone Association's ruby overview page]
* [http://webmineral.com/data/Corundum.shtml  Webmineral crystallographic and mineral info]

{{Authority control}}

[[زمرو:معدنيات]]
[[زمرو:قيمتي پٿرن جو اڀياس]]
[[زمرو:پاڪستان جي معدنيات]]
[[زمرو:زيور]]
[[زمرو:پٿر]]
[[زمرو:قيمتي پٿر]]
[[زمرو:ايلومينيم]]
[[زمرو:ايلومينيم جا مرڪب]]
[[زمرو:ايلومينيم جا معدنيات]] 
[[زمرو:آڪسائيڊ معدنيات]] 
[[زمرو:انتھائي سخت مواد]] 
[[زمرو:ٽرائيگونل معدنيات]] 
[[زمرو:اسپيس گروپ 167 وارا معدنيات]]
[[زمرو:روشني خارج ڪندڙ معدنيات]]
[[زمرو:ڪورنڊم قسم جا قيمتي پٿر]]

  
[[زمرو:آڪسائيڊ]] 
[[زمرو:مواد]] 
[[زمرو:معدنيات]] 
[[زمرو:روشني]] 
[[زمرو:لباس]]
[[زمرو:عورتن جا لباس]]
[[زمرو:ڪيميائي عنصر]]
[[زمرو:عورتون]]
[[زمرو:ايلومينيم معدنياتون]]
[[زمرو:ڪيميائي مرڪب]]
[[زمرو:آڪسيجن]]</text>
      <sha1>7to7ks2n2628hco9amuybala64t9cgd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401202</id>
      <parentid>401199</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>401202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3871" sha1="0oxzi59d3o8gsjz62bv015mklh5cjf8" xml:space="preserve">[[File:Rubis_gisements.jpg|thumb|مکيه روبي پٿر پيدا ڪندڙ ملڪ]]
'''ياقوت''' (Ruby) هڪ [[گلابي|گلابي-]] ڳاڙهي کان رت-ڳاڙهي رنگ جو قيمتي پٿر آهي، [[معدنيات|معدني]] ڪورنڊم جو هڪ قسم، جيڪو ايلومينيم آڪسائيڊ ( {{No wrap|α-[[aluminium|Al]]&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[[Oxygen|O]]&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;}}) تي مشتمل آهي. روبي روايتي زيورن جي مشهور جواهرن مان هڪ آهي ۽ تمام گهڻو پائيدار آهي. جواهر جي معيار واري ڪورنڊم جي ٻين قسمن کي نيلم سڏيو ويندو آهي ۽ ياقوت کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;ڳاڙهو نيلم&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي.

ياقوت، نيلم، [[زمرد]] ۽ [[هيرو (ڊائمنڊ)|هيرن (diamond)]]  سان گڏ، روايتي اهم جواهر مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 ''Precious Stones''] {{Webarchive|url=18 December 2017}}, Max Bauer, p. 2&lt;/ref&gt; لفظ ''روبي،'' [[لاطيني|لاطيني لفظ]] &quot;روبير&quot; (Ruber)'' مان ورتل آهي، جنهن جو معنيٰ &quot;ڳاڙهو&quot; آهي. ياقوت جي ڳاڙهو رنگ [[ڪروميئم|ڪروميئم ڌات]] جي موجودگي جي ڪري آهي.

ڪجھ قيمتي پٿر جيڪي مشهور طور تي يا تاريخي طور تي ياقوت سڏجن ٿا، جهڙوڪ برطانوي شاهي رياست جي تاج ۾ بليڪ پرنس جي روبي، اصل ۾ اسپينل نالي جو پٿر آهي. اها ڪڏهن &quot;بالاس ياقوت&quot; (Balas Ruby) جي نالي سان مشهور هئا.

ياقوت جي معيار جو تعين ان جي رنگ، ڪٽ ۽ وضاحت سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪيريٽ وزن سان گڏ، ان جي قيمت تي اثر انداز ٿئي ٿو. ڳاڙهي رنگ جو سڀ کان وڌيڪ چمڪندڙ ۽ قيمتي رنگ، جنهن کي رت جو ڳاڙهو يا ڪبوتر جو رت سڏيو ويندو آهي، ساڳئي معيار جي ٻين ياقوتن جي ڀيٽ ۾ وڏيڪ قدر (&lt;small&gt;premium&lt;/small&gt;) رکي ٿو. رنگ کان پوءِ شفافيت ايندي آهي: هيرن وانگر، هڪ شفاف پٿر هڪ قدر جو درجو رکي ٿو، پر هڪ ياقوت بغير ڪنهن سوئي وانگر روٽائل شموليت جي ظاهر ڪري سگهي ٿو ته پٿر کي سڌاريو ويو آهي. روبي جولاءِ جي مهيني ۾ پيدا ٿيندڙ لاءِ روايتي پيدائشي پٿر آهي ۽ عام طور تي گارنٽ کان گلابي هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه روڊولائٽ گارنٽ جو رنگ اڪثر ياقوتن وانگر گلابي هوندو آهي. نيلام ۾ وڪرو ٿيندڙ دنيا جو سڀ کان قيمتي روبي ايسٽريلا ڊي فورا (Estrela de Fura) آهي، جيڪو ٽي ڪروڙ 48 لک امريڪي ڊالر (34.8 ملين آمريڪي ڊالر) ۾ وڪرو ٿيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=8 June 2023|quote=22 September 2023|archivedate=22 September 2023}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
* [https://www.gemstone.org/gem-by-gem/english/ruby.html International Colored Stone Association's ruby overview page]
* [http://webmineral.com/data/Corundum.shtml  Webmineral crystallographic and mineral info]

{{Authority control}}

[[زمرو:قيمتي پٿر]]
[[زمرو:ايلومينيم جا مرڪب]]
[[زمرو:آڪسائيڊ معدنيات]] 
[[زمرو:انتھائي سخت مواد]] 
[[زمرو:ٽرائيگونل معدنيات]] 
[[زمرو:پاڪستان جي معدنيات]]
[[زمرو:روشني خارج ڪندڙ معدنيات]]
[[زمرو:ڪورنڊم قسم جا قيمتي پٿر]]
[[زمرو:اسپيس گروپ 167 وارا معدنيات]]</text>
      <sha1>0oxzi59d3o8gsjz62bv015mklh5cjf8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401221</id>
      <parentid>401202</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>401221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8815" sha1="ebafuvndoc4t4hu3sw49v6aq1x69cp0" xml:space="preserve">[[File:Rubis_gisements.jpg|thumb|مکيه روبي پٿر پيدا ڪندڙ ملڪ]]
'''ياقوت''' (Ruby) هڪ [[گلابي|گلابي-]] ڳاڙهي کان رت-ڳاڙهي رنگ جو قيمتي پٿر آهي، [[معدنيات|معدني]] ڪورنڊم جو هڪ قسم، جيڪو ايلومينيم آڪسائيڊ ( {{No wrap|α-[[aluminium|Al]]&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[[Oxygen|O]]&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;}}) تي مشتمل آهي. روبي روايتي زيورن جي مشهور جواهرن مان هڪ آهي ۽ تمام گهڻو پائيدار آهي. جواهر جي معيار واري ڪورنڊم جي ٻين قسمن کي نيلم سڏيو ويندو آهي ۽ ياقوت کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;ڳاڙهو نيلم&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي.

ياقوت، نيلم، [[زمرد]] ۽ [[هيرو (ڊائمنڊ)|هيرن (diamond)]]  سان گڏ، روايتي اهم جواهر مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 ''Precious Stones''] {{Webarchive|url=18 December 2017}}, Max Bauer, p. 2&lt;/ref&gt; لفظ ''روبي،'' [[لاطيني|لاطيني لفظ]] &quot;روبير&quot; (Ruber)'' مان ورتل آهي، جنهن جو معنيٰ &quot;ڳاڙهو&quot; آهي. ياقوت جي ڳاڙهو رنگ [[ڪروميئم|ڪروميئم ڌات]] جي موجودگي جي ڪري آهي.

ڪجھ قيمتي پٿر جيڪي مشهور طور تي يا تاريخي طور تي ياقوت سڏجن ٿا، جهڙوڪ برطانوي شاهي رياست جي تاج ۾ بليڪ پرنس جي روبي، اصل ۾ اسپينل نالي جو پٿر آهي. اها ڪڏهن &quot;بالاس ياقوت&quot; (Balas Ruby) جي نالي سان مشهور هئا.

ياقوت جي معيار جو تعين ان جي رنگ، ڪٽ ۽ وضاحت سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪيريٽ وزن سان گڏ، ان جي قيمت تي اثر انداز ٿئي ٿو. ڳاڙهي رنگ جو سڀ کان وڌيڪ چمڪندڙ ۽ قيمتي رنگ، جنهن کي رت جو ڳاڙهو يا ڪبوتر جو رت سڏيو ويندو آهي، ساڳئي معيار جي ٻين ياقوتن جي ڀيٽ ۾ وڏيڪ قدر (&lt;small&gt;premium&lt;/small&gt;) رکي ٿو. رنگ کان پوءِ شفافيت ايندي آهي: هيرن وانگر، هڪ شفاف پٿر هڪ قدر جو درجو رکي ٿو، پر هڪ ياقوت بغير ڪنهن سوئي وانگر روٽائل شموليت جي ظاهر ڪري سگهي ٿو ته پٿر کي سڌاريو ويو آهي. روبي جولاءِ جي مهيني ۾ پيدا ٿيندڙ لاءِ روايتي پيدائشي پٿر آهي ۽ عام طور تي گارنٽ کان گلابي هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه روڊولائٽ گارنٽ جو رنگ اڪثر ياقوتن وانگر گلابي هوندو آهي. نيلام ۾ وڪرو ٿيندڙ دنيا جو سڀ کان قيمتي روبي ايسٽريلا ڊي فورا (Estrela de Fura) آهي، جيڪو ٽي ڪروڙ 48 لک امريڪي ڊالر (34.8 ملين آمريڪي ڊالر) ۾ وڪرو ٿيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=8 June 2023|quote=22 September 2023|archivedate=22 September 2023}}&lt;/ref&gt;
{{short description|Variety of corundum, mineral, gemstone}}
{{about|the gemstone|the programming language|Ruby (programming language)|people with the given name|Ruby (given name)|annotations above East Asian characters|Ruby character|other uses|Ruby (disambiguation)}}
{{Use American English|date=August 2015}}
{{Use dmy dates|date=March 2024}}
{{Infobox mineral
|boxbgcolor        = #b31b1d
|boxtextcolor      = #ffffff
| name             = Ruby
| image            = File:Corundum-215330.jpg
| alt              =
| caption          = A ruby crystal from [[Dodoma Region]], [[Tanzania]]
| category         = [[Oxide minerals]]
| IMAstatus        = [[Mineral variety|Variety]] of [[corundum]]
| formula          = [[Aluminum oxide]] with [[chromium]], Al{{sub|2}}O{{sub|3}}:Cr
| molweight        =
| strunz           =
| dana             =
| system           = [[Trigonal]] 
| class            = Hexagonal scalenohedral ({{overline|3}}m) &lt;br/&gt;[[H-M symbol]]: ({{overline|3}}2/m)
| symmetry         = ''R''{{overline|3}}c&lt;ref&gt;[http://webmineral.com/data/Corundum.shtml Corundum data on Webmineral] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071001144657/http://webmineral.com/data/Corundum.shtml |date=1 October 2007}}&lt;/ref&gt;
| unit cell        =
| color            = Orangy red through strongly purplish red.
| habit            = Terminated tabular hexagonal prisms
| twinning         =
| cleavage         = No true cleavage
| fracture         = Conchoidal, splintery
| tenacity         = Brittle
| mohs             = 9.0
| luster           = Subadamantine, vitreous, pearly (on partings)
| streak           = White
| diaphaneity      = Transparent, translucent
| gravity          = 3.97–4.05
| density          =
| polish           =
| opticalprop      = Uniaxial/−
| refractive       = n{{sub|ω}}=1.768–1.772 &lt;br/&gt;n{{sub|ε}}=1.760–1.763
| birefringence    = 0.008 to 0.010
| pleochroism      = Strong: purplish-red – orangy-red
| 2V               =
| dispersion       = 0.018
| extinction       =
| length fast/slow =
| fluorescence     = Red under longwave
| absorption       =
| melt             = 
| fusibility       =
| diagnostic       =
| solubility       = 
| impurities       = Cr. (sometimes: Ti, Fe)
| alteration       =
            
| prop1            =
| prop1text        =
| references       =&lt;ref&gt;[https://www.gemdat.org/gem-3473.html Ruby on Gemdat.org] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210903162228/https://www.gemdat.org/gem-3473.html |date=3 September 2021}}&lt;/ref&gt;
}}
[[File:Rubis gisements.jpg|thumb|upright=1.25|The main ruby-producing countries]]

'''Ruby''' is a [[pink]]ish-red to blood-red-colored [[gemstone]], a variety of the [[mineral]] [[corundum]], consisting of [[aluminium oxide]] ({{nowrap|α-[[aluminium|Al]]&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[[Oxygen|O]]&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;}}). Ruby is one of the most popular traditional jewelry gems and is very durable. Other varieties of gem-quality corundum are called [[sapphire]]s, and rubies are also sometimes referred to as &quot;red sapphires&quot;.

Ruby is one of the traditional [[cardinal gem]]s, alongside [[amethyst]], [[sapphire]], [[emerald]], and [[diamond]].&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 ''Precious Stones''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20171218182752/https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 |access-date=18 December 2017}}, Max Bauer, p. 2&lt;/ref&gt; The word ''ruby'' comes from ''ruber'', [[Latin]] for red. The color of a ruby is due to the presence of [[chromium]].

Some gemstones that are popularly or historically called rubies, such as the [[Black Prince's Ruby]] in the British [[Imperial State Crown]], are actually [[spinel]]s. These were once known as &quot;Balas rubies&quot;.

The quality of a ruby is determined by its color, cut, and clarity, which, along with [[Carat (mass)|carat]] weight, affect its value. The brightest and most valuable shade of red, called blood-red or pigeon blood, commands a large premium over other rubies of similar quality. After color comes clarity: similar to diamonds, a clear stone will command a premium, but a ruby without any needle-like [[rutile]] [[Inclusion (mineral)|inclusions]] may indicate that the stone has been treated. Ruby is the traditional [[birthstone]] for July and is usually pinker than [[garnet]], although some [[rhodolite]] garnets have a similar pinkish hue to most rubies. The world's most valuable ruby to be sold at auction is the [[Estrela de Fura]], which sold for US$34.8 million.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Holland |first=Oscar |date=8 June 2023 |title=Largest ruby ever to come to auction sells for record-breaking $34.8 million |url=https://www.cnn.com/style/ruby-sothebys-auction-record/index.html |access-date=22 September 2023 |website=CNN |language=en |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922031042/https://www.cnn.com/style/ruby-sothebys-auction-record/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
* [https://www.gemstone.org/gem-by-gem/english/ruby.html International Colored Stone Association's ruby overview page]
* [http://webmineral.com/data/Corundum.shtml  Webmineral crystallographic and mineral info]

{{Authority control}}

[[زمرو:قيمتي پٿر]]
[[زمرو:ايلومينيم جا مرڪب]]
[[زمرو:آڪسائيڊ معدنيات]] 
[[زمرو:انتھائي سخت مواد]] 
[[زمرو:ٽرائيگونل معدنيات]] 
[[زمرو:پاڪستان جي معدنيات]]
[[زمرو:روشني خارج ڪندڙ معدنيات]]
[[زمرو:ڪورنڊم قسم جا قيمتي پٿر]]
[[زمرو:اسپيس گروپ 167 وارا معدنيات]]</text>
      <sha1>ebafuvndoc4t4hu3sw49v6aq1x69cp0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401222</id>
      <parentid>401221</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8742" sha1="d2tx32ol1w57kmh6if00wzun1g48i7p" xml:space="preserve">{{short description|Variety of corundum, mineral, gemstone}}
{{about|the gemstone|the programming language|Ruby (programming language)|people with the given name|Ruby (given name)|annotations above East Asian characters|Ruby character|other uses|Ruby (disambiguation)}}
{{Infobox mineral
|boxbgcolor        = #b31b1d
|boxtextcolor      = #ffffff
| name             = Ruby
| image            = File:Corundum-215330.jpg
| alt              =
| caption          = A ruby crystal from [[Dodoma Region]], [[Tanzania]]
| category         = [[Oxide minerals]]
| IMAstatus        = [[Mineral variety|Variety]] of [[corundum]]
| formula          = [[Aluminum oxide]] with [[chromium]], Al{{sub|2}}O{{sub|3}}:Cr
| molweight        =
| strunz           =
| dana             =
| system           = [[Trigonal]] 
| class            = Hexagonal scalenohedral ({{overline|3}}m) &lt;br/&gt;[[H-M symbol]]: ({{overline|3}}2/m)
| symmetry         = ''R''{{overline|3}}c&lt;ref&gt;[http://webmineral.com/data/Corundum.shtml Corundum data on Webmineral] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071001144657/http://webmineral.com/data/Corundum.shtml |date=1 October 2007}}&lt;/ref&gt;
| unit cell        =
| color            = Orangy red through strongly purplish red.
| habit            = Terminated tabular hexagonal prisms
| twinning         =
| cleavage         = No true cleavage
| fracture         = Conchoidal, splintery
| tenacity         = Brittle
| mohs             = 9.0
| luster           = Subadamantine, vitreous, pearly (on partings)
| streak           = White
| diaphaneity      = Transparent, translucent
| gravity          = 3.97–4.05
| density          =
| polish           =
| opticalprop      = Uniaxial/−
| refractive       = n{{sub|ω}}=1.768–1.772 &lt;br/&gt;n{{sub|ε}}=1.760–1.763
| birefringence    = 0.008 to 0.010
| pleochroism      = Strong: purplish-red – orangy-red
| 2V               =
| dispersion       = 0.018
| extinction       =
| length fast/slow =
| fluorescence     = Red under longwave
| absorption       =
| melt             = 
| fusibility       =
| diagnostic       =
| solubility       = 
| impurities       = Cr. (sometimes: Ti, Fe)
| alteration       =
            
| prop1            =
| prop1text        =
| references       =&lt;ref&gt;[https://www.gemdat.org/gem-3473.html Ruby on Gemdat.org] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210903162228/https://www.gemdat.org/gem-3473.html |date=3 September 2021}}&lt;/ref&gt;
}}
[[File:Rubis_gisements.jpg|thumb|مکيه روبي پٿر پيدا ڪندڙ ملڪ]]
'''ياقوت''' (Ruby) هڪ [[گلابي|گلابي-]] ڳاڙهي کان رت-ڳاڙهي رنگ جو قيمتي پٿر آهي، [[معدنيات|معدني]] ڪورنڊم جو هڪ قسم، جيڪو ايلومينيم آڪسائيڊ ( {{No wrap|α-[[aluminium|Al]]&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[[Oxygen|O]]&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;}}) تي مشتمل آهي. روبي روايتي زيورن جي مشهور جواهرن مان هڪ آهي ۽ تمام گهڻو پائيدار آهي. جواهر جي معيار واري ڪورنڊم جي ٻين قسمن کي نيلم سڏيو ويندو آهي ۽ ياقوت کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;ڳاڙهو نيلم&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي.

ياقوت، نيلم، [[زمرد]] ۽ [[هيرو (ڊائمنڊ)|هيرن (diamond)]]  سان گڏ، روايتي اهم جواهر مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 ''Precious Stones''] {{Webarchive|url=18 December 2017}}, Max Bauer, p. 2&lt;/ref&gt; لفظ ''روبي،'' [[لاطيني|لاطيني لفظ]] &quot;روبير&quot; (Ruber)'' مان ورتل آهي، جنهن جو معنيٰ &quot;ڳاڙهو&quot; آهي. ياقوت جي ڳاڙهو رنگ [[ڪروميئم|ڪروميئم ڌات]] جي موجودگي جي ڪري آهي.

ڪجھ قيمتي پٿر جيڪي مشهور طور تي يا تاريخي طور تي ياقوت سڏجن ٿا، جهڙوڪ برطانوي شاهي رياست جي تاج ۾ بليڪ پرنس جي روبي، اصل ۾ اسپينل نالي جو پٿر آهي. اها ڪڏهن &quot;بالاس ياقوت&quot; (Balas Ruby) جي نالي سان مشهور هئا.

ياقوت جي معيار جو تعين ان جي رنگ، ڪٽ ۽ وضاحت سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪيريٽ وزن سان گڏ، ان جي قيمت تي اثر انداز ٿئي ٿو. ڳاڙهي رنگ جو سڀ کان وڌيڪ چمڪندڙ ۽ قيمتي رنگ، جنهن کي رت جو ڳاڙهو يا ڪبوتر جو رت سڏيو ويندو آهي، ساڳئي معيار جي ٻين ياقوتن جي ڀيٽ ۾ وڏيڪ قدر (&lt;small&gt;premium&lt;/small&gt;) رکي ٿو. رنگ کان پوءِ شفافيت ايندي آهي: هيرن وانگر، هڪ شفاف پٿر هڪ قدر جو درجو رکي ٿو، پر هڪ ياقوت بغير ڪنهن سوئي وانگر روٽائل شموليت جي ظاهر ڪري سگهي ٿو ته پٿر کي سڌاريو ويو آهي. روبي جولاءِ جي مهيني ۾ پيدا ٿيندڙ لاءِ روايتي پيدائشي پٿر آهي ۽ عام طور تي گارنٽ کان گلابي هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه روڊولائٽ گارنٽ جو رنگ اڪثر ياقوتن وانگر گلابي هوندو آهي. نيلام ۾ وڪرو ٿيندڙ دنيا جو سڀ کان قيمتي روبي ايسٽريلا ڊي فورا (Estrela de Fura) آهي، جيڪو ٽي ڪروڙ 48 لک امريڪي ڊالر (34.8 ملين آمريڪي ڊالر) ۾ وڪرو ٿيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=8 June 2023|quote=22 September 2023|archivedate=22 September 2023}}&lt;/ref&gt;


[[File:Rubis gisements.jpg|thumb|upright=1.25|The main ruby-producing countries]]

'''Ruby''' is a [[pink]]ish-red to blood-red-colored [[gemstone]], a variety of the [[mineral]] [[corundum]], consisting of [[aluminium oxide]] ({{nowrap|α-[[aluminium|Al]]&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[[Oxygen|O]]&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;}}). Ruby is one of the most popular traditional jewelry gems and is very durable. Other varieties of gem-quality corundum are called [[sapphire]]s, and rubies are also sometimes referred to as &quot;red sapphires&quot;.

Ruby is one of the traditional [[cardinal gem]]s, alongside [[amethyst]], [[sapphire]], [[emerald]], and [[diamond]].&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 ''Precious Stones''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20171218182752/https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 |access-date=18 December 2017}}, Max Bauer, p. 2&lt;/ref&gt; The word ''ruby'' comes from ''ruber'', [[Latin]] for red. The color of a ruby is due to the presence of [[chromium]].

Some gemstones that are popularly or historically called rubies, such as the [[Black Prince's Ruby]] in the British [[Imperial State Crown]], are actually [[spinel]]s. These were once known as &quot;Balas rubies&quot;.

The quality of a ruby is determined by its color, cut, and clarity, which, along with [[Carat (mass)|carat]] weight, affect its value. The brightest and most valuable shade of red, called blood-red or pigeon blood, commands a large premium over other rubies of similar quality. After color comes clarity: similar to diamonds, a clear stone will command a premium, but a ruby without any needle-like [[rutile]] [[Inclusion (mineral)|inclusions]] may indicate that the stone has been treated. Ruby is the traditional [[birthstone]] for July and is usually pinker than [[garnet]], although some [[rhodolite]] garnets have a similar pinkish hue to most rubies. The world's most valuable ruby to be sold at auction is the [[Estrela de Fura]], which sold for US$34.8 million.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Holland |first=Oscar |date=8 June 2023 |title=Largest ruby ever to come to auction sells for record-breaking $34.8 million |url=https://www.cnn.com/style/ruby-sothebys-auction-record/index.html |access-date=22 September 2023 |website=CNN |language=en |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922031042/https://www.cnn.com/style/ruby-sothebys-auction-record/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
* [https://www.gemstone.org/gem-by-gem/english/ruby.html International Colored Stone Association's ruby overview page]
* [http://webmineral.com/data/Corundum.shtml  Webmineral crystallographic and mineral info]

{{Authority control}}

[[زمرو:قيمتي پٿر]]
[[زمرو:ايلومينيم جا مرڪب]]
[[زمرو:آڪسائيڊ معدنيات]] 
[[زمرو:انتھائي سخت مواد]] 
[[زمرو:ٽرائيگونل معدنيات]] 
[[زمرو:پاڪستان جي معدنيات]]
[[زمرو:روشني خارج ڪندڙ معدنيات]]
[[زمرو:ڪورنڊم قسم جا قيمتي پٿر]]
[[زمرو:اسپيس گروپ 167 وارا معدنيات]]</text>
      <sha1>d2tx32ol1w57kmh6if00wzun1g48i7p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401224</id>
      <parentid>401222</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:58:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8856" sha1="9nqqzf6wsn80ozlq7x6wa3a0f8s8qxz" xml:space="preserve">{{short description|Variety of corundum, mineral, gemstone}}
{{about|قيمتي پٿر |پروگرامنگ ٻولي |روبي (پروگرامنگ ٻولي)|عورتن جا نالا|روبي (نالو)|اوڀر ايشيائي ٻولين جي اکرن ۾ استعمال ٿيندڙ نشان|روبي (فلمي ڪردار)|ٻيا استعمال |روبي (سلجھائپ)}}
{{Infobox mineral
|boxbgcolor        = #b31b1d
|boxtextcolor      = #ffffff
| name             = ياقوت&lt;br&gt;Ruby
| image            = File:Corundum-215330.jpg
| alt              =
| caption          = A ruby crystal from [[Dodoma Region]], [[Tanzania]]
| category         = [[Oxide minerals]]
| IMAstatus        = [[Mineral variety|Variety]] of [[corundum]]
| formula          = [[Aluminum oxide]] with [[chromium]], Al{{sub|2}}O{{sub|3}}:Cr
| molweight        =
| strunz           =
| dana             =
| system           = [[Trigonal]] 
| class            = Hexagonal scalenohedral ({{overline|3}}m) &lt;br/&gt;[[H-M symbol]]: ({{overline|3}}2/m)
| symmetry         = ''R''{{overline|3}}c&lt;ref&gt;[http://webmineral.com/data/Corundum.shtml Corundum data on Webmineral] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071001144657/http://webmineral.com/data/Corundum.shtml |date=1 October 2007}}&lt;/ref&gt;
| unit cell        =
| color            = Orangy red through strongly purplish red.
| habit            = Terminated tabular hexagonal prisms
| twinning         =
| cleavage         = No true cleavage
| fracture         = Conchoidal, splintery
| tenacity         = Brittle
| mohs             = 9.0
| luster           = Subadamantine, vitreous, pearly (on partings)
| streak           = White
| diaphaneity      = Transparent, translucent
| gravity          = 3.97–4.05
| density          =
| polish           =
| opticalprop      = Uniaxial/−
| refractive       = n{{sub|ω}}=1.768–1.772 &lt;br/&gt;n{{sub|ε}}=1.760–1.763
| birefringence    = 0.008 to 0.010
| pleochroism      = Strong: purplish-red – orangy-red
| 2V               =
| dispersion       = 0.018
| extinction       =
| length fast/slow =
| fluorescence     = Red under longwave
| absorption       =
| melt             = 
| fusibility       =
| diagnostic       =
| solubility       = 
| impurities       = Cr. (sometimes: Ti, Fe)
| alteration       =
            
| prop1            =
| prop1text        =
| references       =&lt;ref&gt;[https://www.gemdat.org/gem-3473.html Ruby on Gemdat.org] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210903162228/https://www.gemdat.org/gem-3473.html |date=3 September 2021}}&lt;/ref&gt;
}}
[[File:Rubis_gisements.jpg|thumb|مکيه روبي پٿر پيدا ڪندڙ ملڪ]]
'''ياقوت''' (Ruby) هڪ [[گلابي|گلابي-]] ڳاڙهي کان رت-ڳاڙهي رنگ جو قيمتي پٿر آهي، [[معدنيات|معدني]] ڪورنڊم جو هڪ قسم، جيڪو ايلومينيم آڪسائيڊ ( {{No wrap|α-[[aluminium|Al]]&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[[Oxygen|O]]&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;}}) تي مشتمل آهي. روبي روايتي زيورن جي مشهور جواهرن مان هڪ آهي ۽ تمام گهڻو پائيدار آهي. جواهر جي معيار واري ڪورنڊم جي ٻين قسمن کي نيلم سڏيو ويندو آهي ۽ ياقوت کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;ڳاڙهو نيلم&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي.

ياقوت، نيلم، [[زمرد]] ۽ [[هيرو (ڊائمنڊ)|هيرن (diamond)]]  سان گڏ، روايتي اهم جواهر مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 ''Precious Stones''] {{Webarchive|url=18 December 2017}}, Max Bauer, p. 2&lt;/ref&gt; لفظ ''روبي،'' [[لاطيني|لاطيني لفظ]] &quot;روبير&quot; (Ruber)'' مان ورتل آهي، جنهن جو معنيٰ &quot;ڳاڙهو&quot; آهي. ياقوت جي ڳاڙهو رنگ [[ڪروميئم|ڪروميئم ڌات]] جي موجودگي جي ڪري آهي.

ڪجھ قيمتي پٿر جيڪي مشهور طور تي يا تاريخي طور تي ياقوت سڏجن ٿا، جهڙوڪ برطانوي شاهي رياست جي تاج ۾ بليڪ پرنس جي روبي، اصل ۾ اسپينل نالي جو پٿر آهي. اها ڪڏهن &quot;بالاس ياقوت&quot; (Balas Ruby) جي نالي سان مشهور هئا.

ياقوت جي معيار جو تعين ان جي رنگ، ڪٽ ۽ وضاحت سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪيريٽ وزن سان گڏ، ان جي قيمت تي اثر انداز ٿئي ٿو. ڳاڙهي رنگ جو سڀ کان وڌيڪ چمڪندڙ ۽ قيمتي رنگ، جنهن کي رت جو ڳاڙهو يا ڪبوتر جو رت سڏيو ويندو آهي، ساڳئي معيار جي ٻين ياقوتن جي ڀيٽ ۾ وڏيڪ قدر (&lt;small&gt;premium&lt;/small&gt;) رکي ٿو. رنگ کان پوءِ شفافيت ايندي آهي: هيرن وانگر، هڪ شفاف پٿر هڪ قدر جو درجو رکي ٿو، پر هڪ ياقوت بغير ڪنهن سوئي وانگر روٽائل شموليت جي ظاهر ڪري سگهي ٿو ته پٿر کي سڌاريو ويو آهي. روبي جولاءِ جي مهيني ۾ پيدا ٿيندڙ لاءِ روايتي پيدائشي پٿر آهي ۽ عام طور تي گارنٽ کان گلابي هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه روڊولائٽ گارنٽ جو رنگ اڪثر ياقوتن وانگر گلابي هوندو آهي. نيلام ۾ وڪرو ٿيندڙ دنيا جو سڀ کان قيمتي روبي ايسٽريلا ڊي فورا (Estrela de Fura) آهي، جيڪو ٽي ڪروڙ 48 لک امريڪي ڊالر (34.8 ملين آمريڪي ڊالر) ۾ وڪرو ٿيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=8 June 2023|quote=22 September 2023|archivedate=22 September 2023}}&lt;/ref&gt;


[[File:Rubis gisements.jpg|thumb|upright=1.25|The main ruby-producing countries]]

'''Ruby''' is a [[pink]]ish-red to blood-red-colored [[gemstone]], a variety of the [[mineral]] [[corundum]], consisting of [[aluminium oxide]] ({{nowrap|α-[[aluminium|Al]]&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[[Oxygen|O]]&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;}}). Ruby is one of the most popular traditional jewelry gems and is very durable. Other varieties of gem-quality corundum are called [[sapphire]]s, and rubies are also sometimes referred to as &quot;red sapphires&quot;.

Ruby is one of the traditional [[cardinal gem]]s, alongside [[amethyst]], [[sapphire]], [[emerald]], and [[diamond]].&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 ''Precious Stones''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20171218182752/https://books.google.com/books?id=crc7ZtRHItgC&amp;pg=PA1 |access-date=18 December 2017}}, Max Bauer, p. 2&lt;/ref&gt; The word ''ruby'' comes from ''ruber'', [[Latin]] for red. The color of a ruby is due to the presence of [[chromium]].

Some gemstones that are popularly or historically called rubies, such as the [[Black Prince's Ruby]] in the British [[Imperial State Crown]], are actually [[spinel]]s. These were once known as &quot;Balas rubies&quot;.

The quality of a ruby is determined by its color, cut, and clarity, which, along with [[Carat (mass)|carat]] weight, affect its value. The brightest and most valuable shade of red, called blood-red or pigeon blood, commands a large premium over other rubies of similar quality. After color comes clarity: similar to diamonds, a clear stone will command a premium, but a ruby without any needle-like [[rutile]] [[Inclusion (mineral)|inclusions]] may indicate that the stone has been treated. Ruby is the traditional [[birthstone]] for July and is usually pinker than [[garnet]], although some [[rhodolite]] garnets have a similar pinkish hue to most rubies. The world's most valuable ruby to be sold at auction is the [[Estrela de Fura]], which sold for US$34.8 million.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Holland |first=Oscar |date=8 June 2023 |title=Largest ruby ever to come to auction sells for record-breaking $34.8 million |url=https://www.cnn.com/style/ruby-sothebys-auction-record/index.html |access-date=22 September 2023 |website=CNN |language=en |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922031042/https://www.cnn.com/style/ruby-sothebys-auction-record/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
* [https://www.gemstone.org/gem-by-gem/english/ruby.html International Colored Stone Association's ruby overview page]
* [http://webmineral.com/data/Corundum.shtml  Webmineral crystallographic and mineral info]

{{Authority control}}

[[زمرو:قيمتي پٿر]]
[[زمرو:ايلومينيم جا مرڪب]]
[[زمرو:آڪسائيڊ معدنيات]] 
[[زمرو:انتھائي سخت مواد]] 
[[زمرو:ٽرائيگونل معدنيات]] 
[[زمرو:پاڪستان جي معدنيات]]
[[زمرو:روشني خارج ڪندڙ معدنيات]]
[[زمرو:ڪورنڊم قسم جا قيمتي پٿر]]
[[زمرو:اسپيس گروپ 167 وارا معدنيات]]</text>
      <sha1>9nqqzf6wsn80ozlq7x6wa3a0f8s8qxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:قيمتي پٿر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101287</id>
    <revision>
      <id>401204</id>
      <timestamp>2026-08-05T12:39:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پٿر]] [[زمرو:زيور]] [[زمرو:قيمتي پٿرن جو اڀياس]]</comment>
      <origin>401204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="q8bd85twy2ydb89doizxdhghpn32uy4" xml:space="preserve">[[زمرو:پٿر]]
[[زمرو:زيور]]
[[زمرو:قيمتي پٿرن جو اڀياس]]</text>
      <sha1>q8bd85twy2ydb89doizxdhghpn32uy4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401220</id>
      <parentid>401204</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="henq6s5716rjrmz5j07873blbkqwsx8" xml:space="preserve">[[زمرو:پٿر]]
[[زمرو:زيور]]</text>
      <sha1>henq6s5716rjrmz5j07873blbkqwsx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايلومينيم جا مرڪب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101288</id>
    <revision>
      <id>401205</id>
      <timestamp>2026-08-05T12:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايلومينيم]] [[زمرو:ڪيميائي مرڪب]]</comment>
      <origin>401205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="9xo6hyvfhm2xiy35u8ieu6ah9cuofvy" xml:space="preserve">[[زمرو:ايلومينيم]]
[[زمرو:ڪيميائي مرڪب]]</text>
      <sha1>9xo6hyvfhm2xiy35u8ieu6ah9cuofvy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايلومينيم</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101289</id>
    <revision>
      <id>401206</id>
      <timestamp>2026-08-05T12:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڌاتون]] [[زمرو:ڪيميائي عنصر]]</comment>
      <origin>401206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="n4xx0q4ttyyehf5de94vplrkap65s3m" xml:space="preserve">[[زمرو:ڌاتون]]
[[زمرو:ڪيميائي عنصر]]</text>
      <sha1>n4xx0q4ttyyehf5de94vplrkap65s3m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401207</id>
      <parentid>401206</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T12:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ڌاتون]]; added [[Category:ڌاتو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>401207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="pj772ij5xe87ssedk32x6c68qnbdmvu" xml:space="preserve">[[زمرو:ڌاتو]]
[[زمرو:ڪيميائي عنصر]]</text>
      <sha1>pj772ij5xe87ssedk32x6c68qnbdmvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آڪسائيڊ معدنيات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101290</id>
    <revision>
      <id>401210</id>
      <timestamp>2026-08-05T12:44:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آڪسائيڊ]]  [[زمرو:معدنيات]]</comment>
      <origin>401210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="0adi4fp4jrqez4aqledahtylp0pz7hc" xml:space="preserve">[[زمرو:آڪسائيڊ]] 
[[زمرو:معدنيات]]</text>
      <sha1>0adi4fp4jrqez4aqledahtylp0pz7hc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آڪسائيڊ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101291</id>
    <revision>
      <id>401211</id>
      <timestamp>2026-08-05T12:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آڪسيجن]] [[زمرو:ڪيميائي مرڪب]]</comment>
      <origin>401211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="kpxhquvug8e8v18ryqztaekjqvh10gj" xml:space="preserve">[[زمرو:آڪسيجن]]
[[زمرو:ڪيميائي مرڪب]]</text>
      <sha1>kpxhquvug8e8v18ryqztaekjqvh10gj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:انتھائي سخت مواد</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101292</id>
    <revision>
      <id>401213</id>
      <timestamp>2026-08-05T12:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:مواد]]</comment>
      <origin>401213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="epuxpenbcust1joiyolyjsxuvfb4q09" xml:space="preserve">[[زمرو:مواد]]</text>
      <sha1>epuxpenbcust1joiyolyjsxuvfb4q09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٽرائيگونل معدنيات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101293</id>
    <revision>
      <id>401214</id>
      <timestamp>2026-08-05T12:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:معدنيات]]</comment>
      <origin>401214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="08n143nt98xr4dwduvg458yedzz9rwb" xml:space="preserve">[[زمرو:معدنيات]]</text>
      <sha1>08n143nt98xr4dwduvg458yedzz9rwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪورنڊم قسم جا قيمتي پٿر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101294</id>
    <revision>
      <id>401216</id>
      <timestamp>2026-08-05T12:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:قيمتي پٿر]]</comment>
      <origin>401216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="m9zd2d50vhor00rtv7d0q8a04pfmoil" xml:space="preserve">[[زمرو:قيمتي پٿر]]</text>
      <sha1>m9zd2d50vhor00rtv7d0q8a04pfmoil</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:روشني خارج ڪندڙ معدنيات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101295</id>
    <revision>
      <id>401217</id>
      <timestamp>2026-08-05T12:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:روشني]]  [[زمرو:معدنيات]]</comment>
      <origin>401217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="dcaehvqyvoku8yz5yz5ptvy3v2zxrdv" xml:space="preserve">[[زمرو:روشني]] 
[[زمرو:معدنيات]]</text>
      <sha1>dcaehvqyvoku8yz5yz5ptvy3v2zxrdv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2025ع ۾ موت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101296</id>
    <redirect title="2025ع ۾ فوتگيون" />
    <revision>
      <id>401229</id>
      <timestamp>2026-08-05T13:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[2025ع ۾ موت]] کي [[2025ع ۾ فوتگيون]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>401229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="gm8d14qb8s0c2rhj0y5f3tdd27bwn5w" xml:space="preserve">#چوريو [[2025ع ۾ فوتگيون]]</text>
      <sha1>gm8d14qb8s0c2rhj0y5f3tdd27bwn5w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسلام ۾ خدا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101297</id>
    <revision>
      <id>401231</id>
      <timestamp>2026-08-05T15:12:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  اسلام ۾، خدا (عربي: الله، يا رب) کي ڪائنات جو خالق ۽ پالڻھار مڃيو وڃي ٿو، جنھن جي وجود جي نہ ڪا شروعات آھي ۽ نہ ئي ڪو انت. خدا کي سندس سمورين صفتن ۾ مڪمل (يگانو، قادرِ مطلق ۽ عليمِ مطلق) ۽ لامحدود تصور ڪيو وڃي ٿو. اسلام وڌيڪ ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا تمام گھڻو رحيم ۽...</comment>
      <origin>401231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4705" sha1="mxlesl3j8ke7itk2jo5efuk0dt7cg2r" xml:space="preserve">
اسلام ۾، خدا (عربي: الله، يا رب) کي ڪائنات جو خالق ۽ پالڻھار مڃيو وڃي ٿو، جنھن جي وجود جي نہ ڪا شروعات آھي ۽ نہ ئي ڪو انت. خدا کي سندس سمورين صفتن ۾ مڪمل (يگانو، قادرِ مطلق ۽ عليمِ مطلق) ۽ لامحدود تصور ڪيو وڃي ٿو. اسلام وڌيڪ ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا تمام گھڻو رحيم ۽ بخشڻھار آھي. خدا بابت اسلامي تصور کي مختلف طريقن سان بيان ڪيو وڃي ٿو، جيئن توحيد پرست (monotheistic)، پين اينٿيسٽڪ (panentheistic - يعني خدا ڪائنات ۾ موجود بہ آھي ۽ ان کان مٿاھون بہ) ۽ وحدت الوجودي (monistic). * توحيد (يگانگي) جو اسلامي تصور ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا مڪمل طور تي پاڪ ۽ شريڪ (يا ٻين مخلوقات سان ڀائيواري) کان پاڪ آھي؛ شرڪ جو مطلب آھي خدا جي طاقتن ۽ صفتن کي سندس مخلوق ڏانهن منسوب ڪرڻ يا ان جي ابتڙ عمل ڪرڻ. اسلام ۾، خدا کي ڪڏھن بہ ڪنهن تصوير يا شڪل ۾ پيش نہ ڪيو ويو آھي. قرآن خاص طور تي سندس يگاني حاڪميت ۾ ڀائيوار يا شريڪ ٺاهڻ کان منع ڪري ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس بغير ڪنهن ٻئي جي، مڪمل طور تي هڪ، اڻ ورهايل ۽ بي مثال هستي مڃيو وڃي ٿو؛ جيڪو ڪنهن شيءِ جهڙو نہ آھي ۽ نہ ئي ڪا شيءِ ان جي برابر يا مشابهت رکندڙ آھي. ان ڪري، خدا مڪمل طور تي مٿاھون (transcendent)، منفرد ۽ دنيا جي هر شيءِ کان بلڪل مختلف آھي، ايتري قدر جو هو انساني سوچ ۽ اظهار جي دائري کان بہ ٻاهر آھي. قرآن ۾ خدا جو مختصر ترين ۽ جامع ترين بيان ”سورة الاخلاص“ ۾ ملي ٿو. * عقيدي جي علم (الاهيات) ۾، ”تشبيه“ (anthropomorphism - خدا کي انساني شڪل ۾ ڏسڻ) ۽ ”تجسيم“ (corporealism - خدا کي جسماني شڪل ۾ مڃڻ) مان مراد خدا کي انساني ۽ مادي شڪل ۾ تصور ڪرڻ وارا عقيدا آهن؛ اهو هڪ اهڙو خيال آھي جنهن کي روايتي طور تي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ يا ڀيٽڻ طور بيان ڪيو ويو آھي. ان جي برعڪس، خدا جي برتري يا مٿانهپي (transcendence) تي يقين رکڻ کي ”تنزيھ“ (tanzih) چيو وڃي ٿو، جيڪو اوتار (incarnation) ۽ ذاتي خدا (انساني خصوصيتن وارو خدا) جي تصورن کي رد ڪري ٿو. جيتوڻيڪ اڄ اسلام ۾ ”تنزيھ“ کي وڏي پيماني تي تسليم ڪيو وڃي ٿو، پر ڏهين صديءَ تائين، خاص طور تي ”محنہ“ (Mihna) واري دور ۾، ان کي بنيادي يا صحيح عقيدي (orthodox status) طور مڃرائڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو. ان کان علاوه، خدا جي انفراديت ۽ برتري تي حد کان وڌيڪ زور ڏيڻ جو مطلب اهو بہ ٿي سگهي ٿو تہ ان مان انساني مفهوم رکندڙ صفتن ۽ نالن کي خارج ڪيو وڃي (جنهن کي ”تعطيل“ يا Ta'til چيو وڃي ٿو). ڇاڪاڻ ته، ”بادشاهه“ (الملڪ) ۽ ”آقا“ (الرب) جهڙين استعارن کان علاوه، اهو ان خدا جي تصور جي به واضح طور تي نفي ڪري ٿو جيڪو متڪبر (الـمتڪبر)، غضبناڪ (الجليل) ۽ انتقام وٺندڙ (الـمنتقم) هجڻ سان گڏوگڏ رحيم (الرحيم) ۽ معاف ڪندڙ (العفو) وغيره پڻ آهي؛ ۽ اهو ”الحي“ (زنده) خدا آهي جيڪو (تصوف وانگر) انسانن سان قربت قائم ڪري ٿو. جديد دور کان اڳ واري زماني ۾، عام ماڻهن جي وچ ۾ خدا کي جسماني وجود وارو سمجهڻ جا نظريا سماجي طور تي وڌيڪ نمايان هئا، جڏهن ته اشرافيه يا خاص طبقي ۾ وڌيڪ تجريدي ۽ مادي حدن کان مٿانهين (transcendental) نوعيت جا نظريا عام هئا. اصطلاحيات: الاهي دائرو: تخليق سان تعلق: صفتون: اسلامي عقيدي ۾ تصورات: وڌيڪ ڏسو: نوٽس: حوالا: ڪتابيات: ٻاهرين ڳنڍڻا (External links):</text>
      <sha1>mxlesl3j8ke7itk2jo5efuk0dt7cg2r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401232</id>
      <parentid>401231</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T15:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Memon2025 صفحي [[God in Islam]] کي [[اسلام ۾ خدا]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>401231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4705" sha1="mxlesl3j8ke7itk2jo5efuk0dt7cg2r" xml:space="preserve">
اسلام ۾، خدا (عربي: الله، يا رب) کي ڪائنات جو خالق ۽ پالڻھار مڃيو وڃي ٿو، جنھن جي وجود جي نہ ڪا شروعات آھي ۽ نہ ئي ڪو انت. خدا کي سندس سمورين صفتن ۾ مڪمل (يگانو، قادرِ مطلق ۽ عليمِ مطلق) ۽ لامحدود تصور ڪيو وڃي ٿو. اسلام وڌيڪ ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا تمام گھڻو رحيم ۽ بخشڻھار آھي. خدا بابت اسلامي تصور کي مختلف طريقن سان بيان ڪيو وڃي ٿو، جيئن توحيد پرست (monotheistic)، پين اينٿيسٽڪ (panentheistic - يعني خدا ڪائنات ۾ موجود بہ آھي ۽ ان کان مٿاھون بہ) ۽ وحدت الوجودي (monistic). * توحيد (يگانگي) جو اسلامي تصور ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا مڪمل طور تي پاڪ ۽ شريڪ (يا ٻين مخلوقات سان ڀائيواري) کان پاڪ آھي؛ شرڪ جو مطلب آھي خدا جي طاقتن ۽ صفتن کي سندس مخلوق ڏانهن منسوب ڪرڻ يا ان جي ابتڙ عمل ڪرڻ. اسلام ۾، خدا کي ڪڏھن بہ ڪنهن تصوير يا شڪل ۾ پيش نہ ڪيو ويو آھي. قرآن خاص طور تي سندس يگاني حاڪميت ۾ ڀائيوار يا شريڪ ٺاهڻ کان منع ڪري ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس بغير ڪنهن ٻئي جي، مڪمل طور تي هڪ، اڻ ورهايل ۽ بي مثال هستي مڃيو وڃي ٿو؛ جيڪو ڪنهن شيءِ جهڙو نہ آھي ۽ نہ ئي ڪا شيءِ ان جي برابر يا مشابهت رکندڙ آھي. ان ڪري، خدا مڪمل طور تي مٿاھون (transcendent)، منفرد ۽ دنيا جي هر شيءِ کان بلڪل مختلف آھي، ايتري قدر جو هو انساني سوچ ۽ اظهار جي دائري کان بہ ٻاهر آھي. قرآن ۾ خدا جو مختصر ترين ۽ جامع ترين بيان ”سورة الاخلاص“ ۾ ملي ٿو. * عقيدي جي علم (الاهيات) ۾، ”تشبيه“ (anthropomorphism - خدا کي انساني شڪل ۾ ڏسڻ) ۽ ”تجسيم“ (corporealism - خدا کي جسماني شڪل ۾ مڃڻ) مان مراد خدا کي انساني ۽ مادي شڪل ۾ تصور ڪرڻ وارا عقيدا آهن؛ اهو هڪ اهڙو خيال آھي جنهن کي روايتي طور تي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ يا ڀيٽڻ طور بيان ڪيو ويو آھي. ان جي برعڪس، خدا جي برتري يا مٿانهپي (transcendence) تي يقين رکڻ کي ”تنزيھ“ (tanzih) چيو وڃي ٿو، جيڪو اوتار (incarnation) ۽ ذاتي خدا (انساني خصوصيتن وارو خدا) جي تصورن کي رد ڪري ٿو. جيتوڻيڪ اڄ اسلام ۾ ”تنزيھ“ کي وڏي پيماني تي تسليم ڪيو وڃي ٿو، پر ڏهين صديءَ تائين، خاص طور تي ”محنہ“ (Mihna) واري دور ۾، ان کي بنيادي يا صحيح عقيدي (orthodox status) طور مڃرائڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو. ان کان علاوه، خدا جي انفراديت ۽ برتري تي حد کان وڌيڪ زور ڏيڻ جو مطلب اهو بہ ٿي سگهي ٿو تہ ان مان انساني مفهوم رکندڙ صفتن ۽ نالن کي خارج ڪيو وڃي (جنهن کي ”تعطيل“ يا Ta'til چيو وڃي ٿو). ڇاڪاڻ ته، ”بادشاهه“ (الملڪ) ۽ ”آقا“ (الرب) جهڙين استعارن کان علاوه، اهو ان خدا جي تصور جي به واضح طور تي نفي ڪري ٿو جيڪو متڪبر (الـمتڪبر)، غضبناڪ (الجليل) ۽ انتقام وٺندڙ (الـمنتقم) هجڻ سان گڏوگڏ رحيم (الرحيم) ۽ معاف ڪندڙ (العفو) وغيره پڻ آهي؛ ۽ اهو ”الحي“ (زنده) خدا آهي جيڪو (تصوف وانگر) انسانن سان قربت قائم ڪري ٿو. جديد دور کان اڳ واري زماني ۾، عام ماڻهن جي وچ ۾ خدا کي جسماني وجود وارو سمجهڻ جا نظريا سماجي طور تي وڌيڪ نمايان هئا، جڏهن ته اشرافيه يا خاص طبقي ۾ وڌيڪ تجريدي ۽ مادي حدن کان مٿانهين (transcendental) نوعيت جا نظريا عام هئا. اصطلاحيات: الاهي دائرو: تخليق سان تعلق: صفتون: اسلامي عقيدي ۾ تصورات: وڌيڪ ڏسو: نوٽس: حوالا: ڪتابيات: ٻاهرين ڳنڍڻا (External links):</text>
      <sha1>mxlesl3j8ke7itk2jo5efuk0dt7cg2r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401234</id>
      <parentid>401232</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T15:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4593" sha1="2dwxlvjhsh3vosrnw6rn0l6l9e8x89v" xml:space="preserve">'''اسلام ۾ خدا''' (عربي: الله، يا رب) کي ڪائنات جو خالق ۽ پالڻھار مڃيو وڃي ٿو، جنھن جي وجود جي نہ ڪا شروعات آھي ۽ نہ ئي ڪو انت. خدا کي سندس سمورين صفتن ۾ مڪمل (يگانو، قادرِ مطلق ۽ عليمِ مطلق) ۽ لامحدود تصور ڪيو وڃي ٿو. اسلام وڌيڪ ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا تمام گھڻو رحيم ۽ بخشڻھار آھي. خدا بابت اسلامي تصور کي مختلف طريقن سان، جيئن توحيد پرست، پين اينٿيسٽڪ (panentheistic - يعني خدا ڪائنات ۾ موجود بہ آھي ۽ ان کان مٿاھون بہ) ۽ وحدت الوجودي (monistic) بيان ڪيو وڃي ٿو.
 
توحيد جو اسلامي تصور ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا مڪمل طور تي پاڪ آھي ۽ شريڪ يا ٻين مخلوقات سان ڀائيواري کان پاڪ آھي؛ شرڪ جو مطلب خدا جي طاقتن ۽ صفتن کي سندس مخلوق ڏانهن منسوب ڪرڻ يا ان جي ابتڙ عمل ڪرڻ آھي. اسلام ۾، خدا کي ڪڏھن بہ ڪنهن تصوير يا شڪل ۾ پيش نہ ڪيو ويو آھي. قرآن خاص طور تي سندس يگاني حاڪميت ۾ ڀائيوار يا شريڪ ٺاهڻ کان منع ڪري ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس بغير ڪنهن ٻئي جي، مڪمل طور تي هڪ، اڻ ورهايل ۽ بي مثال هستي مڃيو وڃي ٿو؛ جيڪو ڪنهن شيءِ جهڙو نہ آھي ۽ نہ ئي ڪا شيءِ ان جي برابر يا مشابهت رکندڙ آھي. ان ڪري، خدا مڪمل طور تي مٿاھون (transcendent)، منفرد ۽ دنيا جي هر شيءِ کان بلڪل مختلف آھي، ايتري قدر جو هو انساني سوچ ۽ اظهار جي دائري کان بہ ٻاهر آھي. قرآن ۾ خدا جو مختصر ترين ۽ جامع ترين بيان ”سورة الاخلاص“ ۾ ملي ٿو.  

عقيدي جي علم (الاهيات) ۾، &quot;تشبيه&quot; (خدا کي انساني شڪل ۾ ڏسڻ) ۽ &quot;تجسيم&quot; (خدا کي جسماني شڪل ۾ مڃڻ) مان مراد خدا کي انساني ۽ مادي شڪل ۾ تصور ڪرڻ وارا عقيدا آهن؛ اهو هڪ اهڙو خيال آھي جنهن کي روايتي طور تي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ يا ڀيٽڻ طور بيان ڪيو ويو آھي. ان جي برعڪس، خدا جي برتري يا مٿانهپي (transcendence) تي يقين رکڻ کي &quot;تنزيھ&quot; (tanzih) چيو وڃي ٿو، جيڪو اوتار (incarnation) ۽ ذاتي خدا (انساني خصوصيتن وارو خدا) جي تصورن کي رد ڪري ٿو. جيتوڻيڪ اڄ اسلام ۾ ”تنزيھ“ کي وڏي پيماني تي تسليم ڪيو وڃي ٿو، پر ڏهين صديءَ تائين، خاص طور تي محنہ&quot; واري دور ۾، ان کي بنيادي يا صحيح عقيدي طور مڃرائڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو. ان کان علاوه، خدا جي انفراديت ۽ برتري تي حد کان وڌيڪ زور ڏيڻ جو مطلب اهو بہ ٿي سگهي ٿو تہ ان مان انساني مفهوم رکندڙ صفتن ۽ نالن کي خارج ڪيو وڃي (جنهن کي &quot;تعطيل&quot; چيو وڃي ٿو). ڇاڪاڻ ته، &quot;بادشاهه&quot; (الملڪ) ۽ &quot;آقا&quot; (الرب) جهڙين استعارن کان علاوه، اهو ان خدا جي تصور جي به واضح طور تي نفي ڪري ٿو جيڪو متڪبر (الـمتڪبر)، غضبناڪ (الجليل) ۽ انتقام وٺندڙ (الـمنتقم) هجڻ سان گڏوگڏ رحيم (الرحيم) ۽ معاف ڪندڙ (العفو) وغيره پڻ آهي؛ ۽ اهو &quot;الحي&quot; (زنده) خدا آهي جيڪو (تصوف وانگر) انسانن سان قربت قائم ڪري ٿو. جديد دور کان اڳ واري زماني ۾، عام ماڻهن جي وچ ۾ خدا کي جسماني وجود وارو سمجهڻ جا نظريا سماجي طور تي وڌيڪ نمايان هئا، جڏهن ته اشرافيه يا خاص طبقي ۾ وڌيڪ تجريدي ۽ مادي حدن کان مٿانهين نوعيت جا نظريا عام هئا. 
==اصطلاحيات==
==الاهي دائرو==
==تخليق سان تعلق==
==صفتون==
==اسلامي عقيدي ۾ تصورات==
==وڌيڪ ڏسو== 
==نوٽس== 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==</text>
      <sha1>2dwxlvjhsh3vosrnw6rn0l6l9e8x89v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401235</id>
      <parentid>401234</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T16:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4729" sha1="4ky1ux5ulnacrmtgb9pr9r9icpkkcn0" xml:space="preserve">[[File:Dcp7323-Edirne-Eski Camii Allah.jpg|thumb|150px|Le nom de Dieu écrit en arabe sur un mur d'Eski Cami à [[Edirne]] (Turquie).]]
'''اسلام ۾ خدا''' (عربي: الله، يا رب) کي ڪائنات جو خالق ۽ پالڻھار مڃيو وڃي ٿو، جنھن جي وجود جي نہ ڪا شروعات آھي ۽ نہ ئي ڪو انت. خدا کي سندس سمورين صفتن ۾ مڪمل (يگانو، قادرِ مطلق ۽ عليمِ مطلق) ۽ لامحدود تصور ڪيو وڃي ٿو. اسلام وڌيڪ ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا تمام گھڻو رحيم ۽ بخشڻھار آھي. خدا بابت اسلامي تصور کي مختلف طريقن سان، جيئن توحيد پرست، پين اينٿيسٽڪ (panentheistic - يعني خدا ڪائنات ۾ موجود بہ آھي ۽ ان کان مٿاھون بہ) ۽ وحدت الوجودي (monistic) بيان ڪيو وڃي ٿو.
 
توحيد جو اسلامي تصور ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا مڪمل طور تي پاڪ آھي ۽ شريڪ يا ٻين مخلوقات سان ڀائيواري کان پاڪ آھي؛ شرڪ جو مطلب خدا جي طاقتن ۽ صفتن کي سندس مخلوق ڏانهن منسوب ڪرڻ يا ان جي ابتڙ عمل ڪرڻ آھي. اسلام ۾، خدا کي ڪڏھن بہ ڪنهن تصوير يا شڪل ۾ پيش نہ ڪيو ويو آھي. قرآن خاص طور تي سندس يگاني حاڪميت ۾ ڀائيوار يا شريڪ ٺاهڻ کان منع ڪري ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس بغير ڪنهن ٻئي جي، مڪمل طور تي هڪ، اڻ ورهايل ۽ بي مثال هستي مڃيو وڃي ٿو؛ جيڪو ڪنهن شيءِ جهڙو نہ آھي ۽ نہ ئي ڪا شيءِ ان جي برابر يا مشابهت رکندڙ آھي. ان ڪري، خدا مڪمل طور تي مٿاھون (transcendent)، منفرد ۽ دنيا جي هر شيءِ کان بلڪل مختلف آھي، ايتري قدر جو هو انساني سوچ ۽ اظهار جي دائري کان بہ ٻاهر آھي. قرآن ۾ خدا جو مختصر ترين ۽ جامع ترين بيان ”سورة الاخلاص“ ۾ ملي ٿو.  

عقيدي جي علم (الاهيات) ۾، &quot;تشبيه&quot; (خدا کي انساني شڪل ۾ ڏسڻ) ۽ &quot;تجسيم&quot; (خدا کي جسماني شڪل ۾ مڃڻ) مان مراد خدا کي انساني ۽ مادي شڪل ۾ تصور ڪرڻ وارا عقيدا آهن؛ اهو هڪ اهڙو خيال آھي جنهن کي روايتي طور تي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ يا ڀيٽڻ طور بيان ڪيو ويو آھي. ان جي برعڪس، خدا جي برتري يا مٿانهپي (transcendence) تي يقين رکڻ کي &quot;تنزيھ&quot; (tanzih) چيو وڃي ٿو، جيڪو اوتار (incarnation) ۽ ذاتي خدا (انساني خصوصيتن وارو خدا) جي تصورن کي رد ڪري ٿو. جيتوڻيڪ اڄ اسلام ۾ ”تنزيھ“ کي وڏي پيماني تي تسليم ڪيو وڃي ٿو، پر ڏهين صديءَ تائين، خاص طور تي محنہ&quot; واري دور ۾، ان کي بنيادي يا صحيح عقيدي طور مڃرائڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو. ان کان علاوه، خدا جي انفراديت ۽ برتري تي حد کان وڌيڪ زور ڏيڻ جو مطلب اهو بہ ٿي سگهي ٿو تہ ان مان انساني مفهوم رکندڙ صفتن ۽ نالن کي خارج ڪيو وڃي (جنهن کي &quot;تعطيل&quot; چيو وڃي ٿو). ڇاڪاڻ ته، &quot;بادشاهه&quot; (الملڪ) ۽ &quot;آقا&quot; (الرب) جهڙين استعارن کان علاوه، اهو ان خدا جي تصور جي به واضح طور تي نفي ڪري ٿو جيڪو متڪبر (الـمتڪبر)، غضبناڪ (الجليل) ۽ انتقام وٺندڙ (الـمنتقم) هجڻ سان گڏوگڏ رحيم (الرحيم) ۽ معاف ڪندڙ (العفو) وغيره پڻ آهي؛ ۽ اهو &quot;الحي&quot; (زنده) خدا آهي جيڪو (تصوف وانگر) انسانن سان قربت قائم ڪري ٿو. جديد دور کان اڳ واري زماني ۾، عام ماڻهن جي وچ ۾ خدا کي جسماني وجود وارو سمجهڻ جا نظريا سماجي طور تي وڌيڪ نمايان هئا، جڏهن ته اشرافيه يا خاص طبقي ۾ وڌيڪ تجريدي ۽ مادي حدن کان مٿانهين نوعيت جا نظريا عام هئا.

==اصطلاحيات==
==الاهي دائرو==
==تخليق سان تعلق==
==صفتون==
==اسلامي عقيدي ۾ تصورات==
==وڌيڪ ڏسو== 
==نوٽس== 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==</text>
      <sha1>4ky1ux5ulnacrmtgb9pr9r9icpkkcn0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401236</id>
      <parentid>401235</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T16:07:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4789" sha1="2vn0jv9fc6g1kgww2f05gj8s3sje4sr" xml:space="preserve">[[File:Dcp7323-Edirne-Eski Camii Allah.jpg|thumb|150px|ادرني ([[ترڪي]]) ۾ جامع مسجد عشق (ايسڪي ڪامي) جي ڀت تي عربي ۾ لکيل [[الله]] جو نالو]]
'''اسلام ۾ خدا''' (عربي: الله، يا رب) کي ڪائنات جو خالق ۽ پالڻھار مڃيو وڃي ٿو، جنھن جي وجود جي نہ ڪا شروعات آھي ۽ نہ ئي ڪو انت. خدا کي سندس سمورين صفتن ۾ مڪمل (يگانو، قادرِ مطلق ۽ عليمِ مطلق) ۽ لامحدود تصور ڪيو وڃي ٿو. اسلام وڌيڪ ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا تمام گھڻو رحيم ۽ بخشڻھار آھي. خدا بابت اسلامي تصور کي مختلف طريقن سان، جيئن توحيد پرست، پين اينٿيسٽڪ (panentheistic - يعني خدا ڪائنات ۾ موجود بہ آھي ۽ ان کان مٿاھون بہ) ۽ وحدت الوجودي (monistic) بيان ڪيو وڃي ٿو.
 
توحيد جو اسلامي تصور ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا مڪمل طور تي پاڪ آھي ۽ شريڪ يا ٻين مخلوقات سان ڀائيواري کان پاڪ آھي؛ شرڪ جو مطلب خدا جي طاقتن ۽ صفتن کي سندس مخلوق ڏانهن منسوب ڪرڻ يا ان جي ابتڙ عمل ڪرڻ آھي. اسلام ۾، خدا کي ڪڏھن بہ ڪنهن تصوير يا شڪل ۾ پيش نہ ڪيو ويو آھي. قرآن خاص طور تي سندس يگاني حاڪميت ۾ ڀائيوار يا شريڪ ٺاهڻ کان منع ڪري ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس بغير ڪنهن ٻئي جي، مڪمل طور تي هڪ، اڻ ورهايل ۽ بي مثال هستي مڃيو وڃي ٿو؛ جيڪو ڪنهن شيءِ جهڙو نہ آھي ۽ نہ ئي ڪا شيءِ ان جي برابر يا مشابهت رکندڙ آھي. ان ڪري، خدا مڪمل طور تي مٿاھون (transcendent)، منفرد ۽ دنيا جي هر شيءِ کان بلڪل مختلف آھي، ايتري قدر جو هو انساني سوچ ۽ اظهار جي دائري کان بہ ٻاهر آھي. قرآن ۾ خدا جو مختصر ترين ۽ جامع ترين بيان ”سورة الاخلاص“ ۾ ملي ٿو.  

عقيدي جي علم (الاهيات) ۾، &quot;تشبيه&quot; (خدا کي انساني شڪل ۾ ڏسڻ) ۽ &quot;تجسيم&quot; (خدا کي جسماني شڪل ۾ مڃڻ) مان مراد خدا کي انساني ۽ مادي شڪل ۾ تصور ڪرڻ وارا عقيدا آهن؛ اهو هڪ اهڙو خيال آھي جنهن کي روايتي طور تي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ يا ڀيٽڻ طور بيان ڪيو ويو آھي. ان جي برعڪس، خدا جي برتري يا مٿانهپي (transcendence) تي يقين رکڻ کي &quot;تنزيھ&quot; (tanzih) چيو وڃي ٿو، جيڪو اوتار (incarnation) ۽ ذاتي خدا (انساني خصوصيتن وارو خدا) جي تصورن کي رد ڪري ٿو. جيتوڻيڪ اڄ اسلام ۾ ”تنزيھ“ کي وڏي پيماني تي تسليم ڪيو وڃي ٿو، پر ڏهين صديءَ تائين، خاص طور تي محنہ&quot; واري دور ۾، ان کي بنيادي يا صحيح عقيدي طور مڃرائڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو. ان کان علاوه، خدا جي انفراديت ۽ برتري تي حد کان وڌيڪ زور ڏيڻ جو مطلب اهو بہ ٿي سگهي ٿو تہ ان مان انساني مفهوم رکندڙ صفتن ۽ نالن کي خارج ڪيو وڃي (جنهن کي &quot;تعطيل&quot; چيو وڃي ٿو). ڇاڪاڻ ته، &quot;بادشاهه&quot; (الملڪ) ۽ &quot;آقا&quot; (الرب) جهڙين استعارن کان علاوه، اهو ان خدا جي تصور جي به واضح طور تي نفي ڪري ٿو جيڪو متڪبر (الـمتڪبر)، غضبناڪ (الجليل) ۽ انتقام وٺندڙ (الـمنتقم) هجڻ سان گڏوگڏ رحيم (الرحيم) ۽ معاف ڪندڙ (العفو) وغيره پڻ آهي؛ ۽ اهو &quot;الحي&quot; (زنده) خدا آهي جيڪو (تصوف وانگر) انسانن سان قربت قائم ڪري ٿو. جديد دور کان اڳ واري زماني ۾، عام ماڻهن جي وچ ۾ خدا کي جسماني وجود وارو سمجهڻ جا نظريا سماجي طور تي وڌيڪ نمايان هئا، جڏهن ته اشرافيه يا خاص طبقي ۾ وڌيڪ تجريدي ۽ مادي حدن کان مٿانهين نوعيت جا نظريا عام هئا.

==اصطلاحيات==
==الاهي دائرو==
==تخليق سان تعلق==
==صفتون==
==اسلامي عقيدي ۾ تصورات==
==وڌيڪ ڏسو== 
==نوٽس== 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==</text>
      <sha1>2vn0jv9fc6g1kgww2f05gj8s3sje4sr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401237</id>
      <parentid>401236</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T16:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4861" sha1="5zw4hdyu239sbbh4jk6wl2ngwupurd3" xml:space="preserve">[[File:Dcp7323-Edirne-Eski Camii Allah.jpg|thumb|150px|[[ادرنه]] ([[ترڪي]]) ۾ جامع مسجد عشق (ايسڪي ڪامي) جي ڀت تي عربي ۾ لکيل [[الله]] جو نالو]]
'''اسلام ۾ خدا''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: [[الله]]، يا رب) کي ڪائنات جو خالق ۽ پالڻھار مڃيو وڃي ٿو، جنھن جي وجود جي نہ ڪا شروعات آھي ۽ نہ ئي ڪو انت آھي. خدا کي سندس سمورين صفتن ۾ مڪمل يگانو، قادرِ مطلق ۽ عليمِ مطلق ۽ لامحدود تصور ڪيو وڃي ٿو. اسلام وڌيڪ ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا تمام گھڻو رحيم ۽ بخشڻھار آھي. خدا بابت اسلامي تصور کي مختلف طريقن سان، جيئن توحيد پرست، پين اينٿيسٽڪ (&lt;small&gt;panentheistic&lt;/small&gt; - يعني خدا ڪائنات ۾ موجود بہ آھي ۽ ان کان مٿاھون بہ آھي) ۽ وحدت الوجودي (&lt;small&gt;monistic&lt;/small&gt;) بيان ڪيو وڃي ٿو.
 
توحيد جو اسلامي تصور ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا مڪمل طور تي پاڪ آھي ۽ شريڪ يا ٻين مخلوقات سان ڀائيواري کان پاڪ آھي؛ شرڪ جو مطلب خدا جي طاقتن ۽ صفتن کي سندس مخلوق ڏانهن منسوب ڪرڻ يا ان جي ابتڙ عمل ڪرڻ آھي. اسلام ۾، خدا کي ڪڏھن بہ ڪنهن تصوير يا شڪل ۾ پيش نہ ڪيو ويو آھي. قرآن خاص طور تي سندس يگاني حاڪميت ۾ ڀائيوار يا شريڪ ٺاهڻ کان منع ڪري ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس بغير ڪنهن ٻئي جي، مڪمل طور تي هڪ، اڻ ورهايل ۽ بي مثال هستي مڃيو وڃي ٿو؛ جيڪو ڪنهن شيءِ جهڙو نہ آھي ۽ نہ ئي ڪا شيءِ ان جي برابر يا مشابهت رکندڙ آھي. ان ڪري، خدا مڪمل طور تي مٿاھون (transcendent)، منفرد ۽ دنيا جي هر شيءِ کان بلڪل مختلف آھي، ايتري قدر جو هو انساني سوچ ۽ اظهار جي دائري کان بہ ٻاهر آھي. قرآن ۾ خدا جو مختصر ترين ۽ جامع ترين بيان ”سورة الاخلاص“ ۾ ملي ٿو.  

عقيدي جي علم (الاهيات) ۾، &quot;تشبيه&quot; (خدا کي انساني شڪل ۾ ڏسڻ) ۽ &quot;تجسيم&quot; (خدا کي جسماني شڪل ۾ مڃڻ) مان مراد خدا کي انساني ۽ مادي شڪل ۾ تصور ڪرڻ وارا عقيدا آهن؛ اهو هڪ اهڙو خيال آھي جنهن کي روايتي طور تي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ يا ڀيٽڻ طور بيان ڪيو ويو آھي. ان جي برعڪس، خدا جي برتري يا مٿانهپي (transcendence) تي يقين رکڻ کي &quot;تنزيھ&quot; (tanzih) چيو وڃي ٿو، جيڪو اوتار (incarnation) ۽ ذاتي خدا (انساني خصوصيتن وارو خدا) جي تصورن کي رد ڪري ٿو. جيتوڻيڪ اڄ اسلام ۾ ”تنزيھ“ کي وڏي پيماني تي تسليم ڪيو وڃي ٿو، پر ڏهين صديءَ تائين، خاص طور تي محنہ&quot; واري دور ۾، ان کي بنيادي يا صحيح عقيدي طور مڃرائڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو. ان کان علاوه، خدا جي انفراديت ۽ برتري تي حد کان وڌيڪ زور ڏيڻ جو مطلب اهو بہ ٿي سگهي ٿو تہ ان مان انساني مفهوم رکندڙ صفتن ۽ نالن کي خارج ڪيو وڃي (جنهن کي &quot;تعطيل&quot; چيو وڃي ٿو). ڇاڪاڻ ته، &quot;بادشاهه&quot; (الملڪ) ۽ &quot;آقا&quot; (الرب) جهڙين استعارن کان علاوه، اهو ان خدا جي تصور جي به واضح طور تي نفي ڪري ٿو جيڪو متڪبر (الـمتڪبر)، غضبناڪ (الجليل) ۽ انتقام وٺندڙ (الـمنتقم) هجڻ سان گڏوگڏ رحيم (الرحيم) ۽ معاف ڪندڙ (العفو) وغيره پڻ آهي؛ ۽ اهو &quot;الحي&quot; (زنده) خدا آهي جيڪو (تصوف وانگر) انسانن سان قربت قائم ڪري ٿو. جديد دور کان اڳ واري زماني ۾، عام ماڻهن جي وچ ۾ خدا کي جسماني وجود وارو سمجهڻ جا نظريا سماجي طور تي وڌيڪ نمايان هئا، جڏهن ته اشرافيه يا خاص طبقي ۾ وڌيڪ تجريدي ۽ مادي حدن کان مٿانهين نوعيت جا نظريا عام هئا.

==اصطلاحيات==
==الاهي دائرو==
==تخليق سان تعلق==
==صفتون==
==اسلامي عقيدي ۾ تصورات==
==وڌيڪ ڏسو== 
==نوٽس== 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==</text>
      <sha1>5zw4hdyu239sbbh4jk6wl2ngwupurd3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401238</id>
      <parentid>401237</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T16:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>401238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5016" sha1="7youugod7pzt4fq4eik8os4prz0ewfk" xml:space="preserve">[[File:Dcp7323-Edirne-Eski Camii Allah.jpg|thumb|150px|[[ادرنه]] ([[ترڪي]]) ۾ جامع مسجد عشق (ايسڪي ڪامي) جي ڀت تي عربي ۾ لکيل [[الله]] جو نالو]]
'''اسلام ۾ خدا''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: [[الله]]، يا رب) کي ڪائنات جو خالق ۽ پالڻھار مڃيو وڃي ٿو، جنھن جي وجود جي نہ ڪا شروعات آھي ۽ نہ ئي ڪو انت آھي. خدا کي سندس سمورين صفتن ۾ مڪمل يگانو، قادرِ مطلق ۽ عليمِ مطلق ۽ لامحدود تصور ڪيو وڃي ٿو. اسلام وڌيڪ ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا تمام گھڻو رحيم ۽ بخشڻھار آھي. خدا بابت اسلامي تصور کي مختلف طريقن سان، جيئن توحيد پرست، پين اينٿيسٽڪ (&lt;small&gt;panentheistic&lt;/small&gt; - يعني خدا ڪائنات ۾ موجود بہ آھي ۽ ان کان مٿاھون بہ آھي) ۽ وحدت الوجودي (&lt;small&gt;monistic&lt;/small&gt;) بيان ڪيو وڃي ٿو.
 
توحيد جو اسلامي تصور ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا مڪمل طور تي پاڪ آھي ۽ شريڪ يا ٻين مخلوقات سان ڀائيواري کان پاڪ آھي؛ شرڪ جو مطلب خدا جي طاقتن ۽ صفتن کي سندس مخلوق ڏانهن منسوب ڪرڻ يا ان جي ابتڙ عمل ڪرڻ آھي. اسلام ۾، خدا کي ڪڏھن بہ ڪنهن تصوير يا شڪل ۾ پيش نہ ڪيو ويو آھي. قرآن خاص طور تي سندس يگاني حاڪميت ۾ ڀائيوار يا شريڪ ٺاهڻ کان منع ڪري ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس بغير ڪنهن ٻئي جي، مڪمل طور تي هڪ، اڻ ورهايل ۽ بي مثال هستي مڃيو وڃي ٿو؛ جيڪو ڪنهن شيءِ جهڙو نہ آھي ۽ نہ ئي ڪا شيءِ ان جي برابر يا مشابهت رکندڙ آھي. ان ڪري، خدا مڪمل طور تي مٿاھون (transcendent)، منفرد ۽ دنيا جي هر شيءِ کان بلڪل مختلف آھي، ايتري قدر جو هو انساني سوچ ۽ اظهار جي دائري کان بہ ٻاهر آھي. قرآن ۾ خدا جو مختصر ترين ۽ جامع ترين بيان ”سورة الاخلاص“ ۾ ملي ٿو.  

عقيدي جي علم (الاهيات) ۾، &quot;تشبيه&quot; (خدا کي انساني شڪل ۾ ڏسڻ) ۽ &quot;تجسيم&quot; (خدا کي جسماني شڪل ۾ مڃڻ) مان مراد خدا کي انساني ۽ مادي شڪل ۾ تصور ڪرڻ وارا عقيدا آهن؛ اهو هڪ اهڙو خيال آھي جنهن کي روايتي طور تي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ يا ڀيٽڻ طور بيان ڪيو ويو آھي. ان جي برعڪس، خدا جي برتري يا مٿانهپي (transcendence) تي يقين رکڻ کي &quot;تنزيھ&quot; (tanzih) چيو وڃي ٿو، جيڪو اوتار (incarnation) ۽ ذاتي خدا (انساني خصوصيتن وارو خدا) جي تصورن کي رد ڪري ٿو. جيتوڻيڪ اڄ اسلام ۾ ”تنزيھ“ کي وڏي پيماني تي تسليم ڪيو وڃي ٿو، پر ڏهين صديءَ تائين، خاص طور تي محنہ&quot; واري دور ۾، ان کي بنيادي يا صحيح عقيدي طور مڃرائڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو. ان کان علاوه، خدا جي انفراديت ۽ برتري تي حد کان وڌيڪ زور ڏيڻ جو مطلب اهو بہ ٿي سگهي ٿو تہ ان مان انساني مفهوم رکندڙ صفتن ۽ نالن کي خارج ڪيو وڃي (جنهن کي &quot;تعطيل&quot; چيو وڃي ٿو). ڇاڪاڻ ته، &quot;بادشاهه&quot; (الملڪ) ۽ &quot;آقا&quot; (الرب) جهڙين استعارن کان علاوه، اهو ان خدا جي تصور جي به واضح طور تي نفي ڪري ٿو جيڪو متڪبر (الـمتڪبر)، غضبناڪ (الجليل) ۽ انتقام وٺندڙ (الـمنتقم) هجڻ سان گڏوگڏ رحيم (الرحيم) ۽ معاف ڪندڙ (العفو) وغيره پڻ آهي؛ ۽ اهو &quot;الحي&quot; (زنده) خدا آهي جيڪو (تصوف وانگر) انسانن سان قربت قائم ڪري ٿو. جديد دور کان اڳ واري زماني ۾، عام ماڻهن جي وچ ۾ خدا کي جسماني وجود وارو سمجهڻ جا نظريا سماجي طور تي وڌيڪ نمايان هئا، جڏهن ته اشرافيه يا خاص طبقي ۾ وڌيڪ تجريدي ۽ مادي حدن کان مٿانهين نوعيت جا نظريا عام هئا.

==اصطلاحيات==
==الاهي دائرو==
==تخليق سان تعلق==
==صفتون==
==اسلامي عقيدي ۾ تصورات==
==وڌيڪ ڏسو== 
==نوٽس== 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
[[زمرو:اسلام]] 
[[زمرو:توحيد]] 
[[زمرو:الاهيات]] 
[[زمرو:اسلامي الاهيات]] 
[[زمرو:اسلام ۾ خدا]]</text>
      <sha1>7youugod7pzt4fq4eik8os4prz0ewfk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401239</id>
      <parentid>401238</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T16:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>401239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5053" sha1="pbmvl6e4azygj5cfhdocusn3o3m9z7r" xml:space="preserve">[[File:Dcp7323-Edirne-Eski Camii Allah.jpg|thumb|150px|[[ادرنه]] ([[ترڪي]]) ۾ جامع مسجد عشق (ايسڪي ڪامي) جي ڀت تي عربي ۾ لکيل [[الله]] جو نالو]]
'''اسلام ۾ خدا''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: [[الله]]، يا رب) کي ڪائنات جو خالق ۽ پالڻھار مڃيو وڃي ٿو، جنھن جي وجود جي نہ ڪا شروعات آھي ۽ نہ ئي ڪو انت آھي. خدا کي سندس سمورين صفتن ۾ مڪمل يگانو، قادرِ مطلق ۽ عليمِ مطلق ۽ لامحدود تصور ڪيو وڃي ٿو. اسلام وڌيڪ ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا تمام گھڻو رحيم ۽ بخشڻھار آھي. خدا بابت اسلامي تصور کي مختلف طريقن سان، جيئن توحيد پرست، پين اينٿيسٽڪ (&lt;small&gt;panentheistic&lt;/small&gt; - يعني خدا ڪائنات ۾ موجود بہ آھي ۽ ان کان مٿاھون بہ آھي) ۽ وحدت الوجودي (&lt;small&gt;monistic&lt;/small&gt;) بيان ڪيو وڃي ٿو.
 
توحيد جو اسلامي تصور ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ خدا مڪمل طور تي پاڪ آھي ۽ شريڪ يا ٻين مخلوقات سان ڀائيواري کان پاڪ آھي؛ شرڪ جو مطلب خدا جي طاقتن ۽ صفتن کي سندس مخلوق ڏانهن منسوب ڪرڻ يا ان جي ابتڙ عمل ڪرڻ آھي. اسلام ۾، خدا کي ڪڏھن بہ ڪنهن تصوير يا شڪل ۾ پيش نہ ڪيو ويو آھي. قرآن خاص طور تي سندس يگاني حاڪميت ۾ ڀائيوار يا شريڪ ٺاهڻ کان منع ڪري ٿو، ڇاڪاڻ تہ کيس بغير ڪنهن ٻئي جي، مڪمل طور تي هڪ، اڻ ورهايل ۽ بي مثال هستي مڃيو وڃي ٿو؛ جيڪو ڪنهن شيءِ جهڙو نہ آھي ۽ نہ ئي ڪا شيءِ ان جي برابر يا مشابهت رکندڙ آھي. ان ڪري، خدا مڪمل طور تي مٿاھون (transcendent)، منفرد ۽ دنيا جي هر شيءِ کان بلڪل مختلف آھي، ايتري قدر جو هو انساني سوچ ۽ اظهار جي دائري کان بہ ٻاهر آھي. قرآن ۾ خدا جو مختصر ترين ۽ جامع ترين بيان ”سورة الاخلاص“ ۾ ملي ٿو.  

عقيدي جي علم (الاهيات) ۾، &quot;تشبيه&quot; (خدا کي انساني شڪل ۾ ڏسڻ) ۽ &quot;تجسيم&quot; (خدا کي جسماني شڪل ۾ مڃڻ) مان مراد خدا کي انساني ۽ مادي شڪل ۾ تصور ڪرڻ وارا عقيدا آهن؛ اهو هڪ اهڙو خيال آھي جنهن کي روايتي طور تي خدا کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ يا ڀيٽڻ طور بيان ڪيو ويو آھي. ان جي برعڪس، خدا جي برتري يا مٿانهپي (transcendence) تي يقين رکڻ کي &quot;تنزيھ&quot; (tanzih) چيو وڃي ٿو، جيڪو اوتار (incarnation) ۽ ذاتي خدا (انساني خصوصيتن وارو خدا) جي تصورن کي رد ڪري ٿو. جيتوڻيڪ اڄ اسلام ۾ ”تنزيھ“ کي وڏي پيماني تي تسليم ڪيو وڃي ٿو، پر ڏهين صديءَ تائين، خاص طور تي محنہ&quot; واري دور ۾، ان کي بنيادي يا صحيح عقيدي طور مڃرائڻ لاءِ سخت مقابلو رهيو. ان کان علاوه، خدا جي انفراديت ۽ برتري تي حد کان وڌيڪ زور ڏيڻ جو مطلب اهو بہ ٿي سگهي ٿو تہ ان مان انساني مفهوم رکندڙ صفتن ۽ نالن کي خارج ڪيو وڃي (جنهن کي &quot;تعطيل&quot; چيو وڃي ٿو). ڇاڪاڻ ته، &quot;بادشاهه&quot; (الملڪ) ۽ &quot;آقا&quot; (الرب) جهڙين استعارن کان علاوه، اهو ان خدا جي تصور جي به واضح طور تي نفي ڪري ٿو جيڪو متڪبر (الـمتڪبر)، غضبناڪ (الجليل) ۽ انتقام وٺندڙ (الـمنتقم) هجڻ سان گڏوگڏ رحيم (الرحيم) ۽ معاف ڪندڙ (العفو) وغيره پڻ آهي؛ ۽ اهو &quot;الحي&quot; (زنده) خدا آهي جيڪو (تصوف وانگر) انسانن سان قربت قائم ڪري ٿو. جديد دور کان اڳ واري زماني ۾، عام ماڻهن جي وچ ۾ خدا کي جسماني وجود وارو سمجهڻ جا نظريا سماجي طور تي وڌيڪ نمايان هئا، جڏهن ته اشرافيه يا خاص طبقي ۾ وڌيڪ تجريدي ۽ مادي حدن کان مٿانهين نوعيت جا نظريا عام هئا.

==اصطلاحيات==
==الاهي دائرو==
==تخليق سان تعلق==
==صفتون==
==اسلامي عقيدي ۾ تصورات==
==وڌيڪ ڏسو== 
==نوٽس== 
==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==ٻاهرين ڳنڍڻا==
[[زمرو:اسلام ۾ خدا]]
[[زمرو:اسلام]] 
[[زمرو:توحيد]] 
[[زمرو:الاهيات]] 
[[زمرو:اسلامي الاهيات]] 
[[زمرو:اسلامي عقيدا]]</text>
      <sha1>pbmvl6e4azygj5cfhdocusn3o3m9z7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>God in Islam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101298</id>
    <redirect title="اسلام ۾ خدا" />
    <revision>
      <id>401233</id>
      <timestamp>2026-08-05T15:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>Memon2025 صفحي [[God in Islam]] کي [[اسلام ۾ خدا]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>401233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="04uh6si13kywlicoa8o8gm0c78vsmij" xml:space="preserve">#چوريو [[اسلام ۾ خدا]]</text>
      <sha1>04uh6si13kywlicoa8o8gm0c78vsmij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اسلام ۾ خدا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101299</id>
    <revision>
      <id>401240</id>
      <timestamp>2026-08-05T16:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:توحيد]]  [[زمرو:اسلامي الاهيات]]</comment>
      <origin>401240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="bsn06fvlqped02njpr48q8b51darezg" xml:space="preserve"> [[زمرو:توحيد]] 
[[زمرو:اسلامي الاهيات]]</text>
      <sha1>bsn06fvlqped02njpr48q8b51darezg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:توحيد</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101300</id>
    <revision>
      <id>401241</id>
      <timestamp>2026-08-05T16:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:الاهيات]]  [[زمرو:اسلامي عقيدا]]</comment>
      <origin>401241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="q3qpukqoimnhqkyt86ktafua5mcu7a3" xml:space="preserve">[[زمرو:الاهيات]] 
[[زمرو:اسلامي عقيدا]]</text>
      <sha1>q3qpukqoimnhqkyt86ktafua5mcu7a3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اسلامي الاهيات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101301</id>
    <revision>
      <id>401242</id>
      <timestamp>2026-08-05T16:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اسلام]]  [[زمرو:الاهيات]]</comment>
      <origin>401242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="5wiwzuis83rmp19gh0htce4fjt5boe2" xml:space="preserve">[[زمرو:اسلام]] 
[[زمرو:الاهيات]]</text>
      <sha1>5wiwzuis83rmp19gh0htce4fjt5boe2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:توحيدي مذهب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101302</id>
    <revision>
      <id>401247</id>
      <timestamp>2026-08-05T16:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:توحيد]] [[زمرو:مذهب]]</comment>
      <origin>401247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="ggvsc2pc8hbiu0xulq4vzct31k6qb32" xml:space="preserve">[[زمرو:توحيد]]
[[زمرو:مذهب]]</text>
      <sha1>ggvsc2pc8hbiu0xulq4vzct31k6qb32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسلام ۾ توبه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101303</id>
    <revision>
      <id>401277</id>
      <timestamp>2026-08-05T22:03:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1366247956|Repentance in Islam]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>401277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3551" sha1="ta0slh7v4gjhc4x1qf64sq8mpbkzirz" xml:space="preserve">'''''توبه'''''  (عربي: {{langx|ar|توبة}}) ڪنهن به گناهه ۽ غلطي جي ڪري [[اسلام ۾ خدا|الله]] ڏانهن واپس اچڻ جو [[اسلام|اسلامي]] تصور آهي. اهو هڪ شخص ۽ الله جي وچ ۾ سڌو معاملو آهي، تنهنڪري ڪا به وچولو يا شفاعت ناهي. عيسائيت جي عقيدي جي ابتڙ، اسلام ۾ ڪو به پيدائشي يا اصل گناهه ناهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=August 25, 2018|quote=2018-08-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 25, 2013|quote=2018-08-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |title=Islam {{!}} religion |url=https://www.britannica.com/topic/Islam#ref69144 |access-date=2018-08-25 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |quote=In order to communicate the truth of Divine Unity, God has sent messengers or prophets to human beings, whose weakness of nature makes them ever prone to forget or even willfully to reject Divine Unity under the promptings of Satan. According to the Qurʾānic teaching, the being who became Satan (Shayṭān or Iblīs) had previously occupied a high station but fell from divine grace by his act of disobedience in refusing to honour Adam when he, along with other angels, was ordered to do so. Since then his work has been to beguile human beings into error and sin. Satan is, therefore, the contemporary of humanity, and Satan’s own act of disobedience is construed by the Qurʾān as the sin of pride. Satan’s machinations will cease only on the Last Day.&lt;br /&gt;Judging from the accounts of the Qurʾān, the record of humanity’s acceptance of the prophets’ messages has been far from perfect. The whole universe is replete with signs of God. The human soul itself is viewed as a witness of the unity and grace of God. The messengers of God have, throughout history, been calling humanity back to God. Yet not all people have accepted the truth; many of them have rejected it and become disbelievers (kāfir, plural kuffār; literally, “concealing”—i.e., the blessings of God), and, when a person becomes so obdurate, his heart is sealed by God. Nevertheless, it is always possible for a sinner to repent (tawbah) and redeem himself by a genuine conversion to the truth. There is no point of no return, and God is forever merciful and always willing and ready to pardon. Genuine repentance has the effect of removing all sins and restoring a person to the state of sinlessness with which he started his life.}}&lt;/ref&gt; اهو جيڪو الله منع ڪيو آهي ان کي ڇڏڻ ۽ جيڪو هن حڪم ڏنو آهي ان ڏانهن واپس اچڻ جو عمل آهي. هي لفظ ڪنهن جي گناهن لاءِ توبه ڪرڻ، انهن گناهن جو ڪفارو ادا ڪرڻ ۽ انهن گناهن کي ڇڏڻ جو مضبوط عزم (پشيماني، عزم ۽ توبه) جي عمل کي ظاهر ڪري ٿو. جيڪڏهن ڪو ماڻهو ٻئي ماڻهو جي خلاف گناهه (ظلم يا حق تلفي) ڪري ٿو، ته ان گناهه جي معافي لاء ان ماڻهو (جن تي ظلم ڪيو ويو آهي يا جن جي حق تلفي ڪي وئي آهي) کان معافي تلافي ضروري آهي. &lt;ref&gt;{{Cite book |last=D. Beaulieu |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=XAb6ZH5xjH8C&amp;pg=PA88 |title=Beyond Secularism and Jihad?: A Triangular Inquiry Into the Mosque, the Manger, and Modernity |publisher=University Press of America |year=2012 |isbn=978-0-7618-5837-9 |page=88}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>ta0slh7v4gjhc4x1qf64sq8mpbkzirz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401278</id>
      <parentid>401277</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T22:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اسلامي عقيدا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>401278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3589" sha1="klbmu13rb1o1xgm0g396dysed94nb4k" xml:space="preserve">'''''توبه'''''  (عربي: {{langx|ar|توبة}}) ڪنهن به گناهه ۽ غلطي جي ڪري [[اسلام ۾ خدا|الله]] ڏانهن واپس اچڻ جو [[اسلام|اسلامي]] تصور آهي. اهو هڪ شخص ۽ الله جي وچ ۾ سڌو معاملو آهي، تنهنڪري ڪا به وچولو يا شفاعت ناهي. عيسائيت جي عقيدي جي ابتڙ، اسلام ۾ ڪو به پيدائشي يا اصل گناهه ناهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=August 25, 2018|quote=2018-08-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 25, 2013|quote=2018-08-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |title=Islam {{!}} religion |url=https://www.britannica.com/topic/Islam#ref69144 |access-date=2018-08-25 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |quote=In order to communicate the truth of Divine Unity, God has sent messengers or prophets to human beings, whose weakness of nature makes them ever prone to forget or even willfully to reject Divine Unity under the promptings of Satan. According to the Qurʾānic teaching, the being who became Satan (Shayṭān or Iblīs) had previously occupied a high station but fell from divine grace by his act of disobedience in refusing to honour Adam when he, along with other angels, was ordered to do so. Since then his work has been to beguile human beings into error and sin. Satan is, therefore, the contemporary of humanity, and Satan’s own act of disobedience is construed by the Qurʾān as the sin of pride. Satan’s machinations will cease only on the Last Day.&lt;br /&gt;Judging from the accounts of the Qurʾān, the record of humanity’s acceptance of the prophets’ messages has been far from perfect. The whole universe is replete with signs of God. The human soul itself is viewed as a witness of the unity and grace of God. The messengers of God have, throughout history, been calling humanity back to God. Yet not all people have accepted the truth; many of them have rejected it and become disbelievers (kāfir, plural kuffār; literally, “concealing”—i.e., the blessings of God), and, when a person becomes so obdurate, his heart is sealed by God. Nevertheless, it is always possible for a sinner to repent (tawbah) and redeem himself by a genuine conversion to the truth. There is no point of no return, and God is forever merciful and always willing and ready to pardon. Genuine repentance has the effect of removing all sins and restoring a person to the state of sinlessness with which he started his life.}}&lt;/ref&gt; اهو جيڪو الله منع ڪيو آهي ان کي ڇڏڻ ۽ جيڪو هن حڪم ڏنو آهي ان ڏانهن واپس اچڻ جو عمل آهي. هي لفظ ڪنهن جي گناهن لاءِ توبه ڪرڻ، انهن گناهن جو ڪفارو ادا ڪرڻ ۽ انهن گناهن کي ڇڏڻ جو مضبوط عزم (پشيماني، عزم ۽ توبه) جي عمل کي ظاهر ڪري ٿو. جيڪڏهن ڪو ماڻهو ٻئي ماڻهو جي خلاف گناهه (ظلم يا حق تلفي) ڪري ٿو، ته ان گناهه جي معافي لاء ان ماڻهو (جن تي ظلم ڪيو ويو آهي يا جن جي حق تلفي ڪي وئي آهي) کان معافي تلافي ضروري آهي. &lt;ref&gt;{{Cite book |last=D. Beaulieu |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=XAb6ZH5xjH8C&amp;pg=PA88 |title=Beyond Secularism and Jihad?: A Triangular Inquiry Into the Mosque, the Manger, and Modernity |publisher=University Press of America |year=2012 |isbn=978-0-7618-5837-9 |page=88}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:اسلامي عقيدا]]</text>
      <sha1>klbmu13rb1o1xgm0g396dysed94nb4k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401279</id>
      <parentid>401278</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T22:08:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3677" sha1="so0twnnhkswsbrn75avcrw9zzzkydrc" xml:space="preserve">'''توبه''' (عربي: توبة) ڪنهن به گناهه ۽ غلطي جي ڪري [[اسلام ۾ خدا|الله]] ڏانهن واپس اچڻ جو [[اسلام|اسلامي]] تصور آهي. اهو هڪ شخص ۽ الله جي وچ ۾ سڌو معاملو آهي، تنهنڪري ڪا به وچولو يا شفاعت ناهي. [[عيسائيت]] جي پيدائشي يا &quot;اصل گناھه&quot; (Capital sin) جي عقيدي جي ابتڙ، اسلام ۾ ڪو به پيدائشي يا اصل گناهه ناهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=August 25, 2018|quote=2018-08-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 25, 2013|quote=2018-08-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |title=Islam {{!}} religion |url=https://www.britannica.com/topic/Islam#ref69144 |access-date=2018-08-25 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |quote=In order to communicate the truth of Divine Unity, God has sent messengers or prophets to human beings, whose weakness of nature makes them ever prone to forget or even willfully to reject Divine Unity under the promptings of Satan. According to the Qurʾānic teaching, the being who became Satan (Shayṭān or Iblīs) had previously occupied a high station but fell from divine grace by his act of disobedience in refusing to honour Adam when he, along with other angels, was ordered to do so. Since then his work has been to beguile human beings into error and sin. Satan is, therefore, the contemporary of humanity, and Satan’s own act of disobedience is construed by the Qurʾān as the sin of pride. Satan’s machinations will cease only on the Last Day.&lt;br /&gt;Judging from the accounts of the Qurʾān, the record of humanity’s acceptance of the prophets’ messages has been far from perfect. The whole universe is replete with signs of God. The human soul itself is viewed as a witness of the unity and grace of God. The messengers of God have, throughout history, been calling humanity back to God. Yet not all people have accepted the truth; many of them have rejected it and become disbelievers (kāfir, plural kuffār; literally, “concealing”—i.e., the blessings of God), and, when a person becomes so obdurate, his heart is sealed by God. Nevertheless, it is always possible for a sinner to repent (tawbah) and redeem himself by a genuine conversion to the truth. There is no point of no return, and God is forever merciful and always willing and ready to pardon. Genuine repentance has the effect of removing all sins and restoring a person to the state of sinlessness with which he started his life.}}&lt;/ref&gt; توبه جو هي عمل، جيڪو الله منع ڪيو آهي ان کي ڇڏڻ ۽ جيڪو هن حڪم ڏنو آهي ان ڏانهن واپس اچڻ جو عمل آهي. هي لفظ ڪنهن گناهن لاءِ توبه ڪرڻ، انهن گناهن جو ڪفارو ادا ڪرڻ ۽ انهن گناهن کي ڇڏڻ جو مضبوط عزم (پشيماني، عزم ۽ توبه) جي عمل کي ظاهر ڪري ٿو. جيڪڏهن ڪو ماڻهو ٻئي ماڻهو جي خلاف گناهه (ظلم يا حق تلفي) ڪري ٿو، ته ان گناهه جي معافي لاء ان ماڻهو (جن تي ظلم ڪيو ويو آهي يا جن جي حق تلفي ڪي وئي آهي) کان معافي تلافي ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=D. Beaulieu |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=XAb6ZH5xjH8C&amp;pg=PA88 |title=Beyond Secularism and Jihad?: A Triangular Inquiry Into the Mosque, the Manger, and Modernity |publisher=University Press of America |year=2012 |isbn=978-0-7618-5837-9 |page=88}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلامي عقيدا]]</text>
      <sha1>so0twnnhkswsbrn75avcrw9zzzkydrc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401280</id>
      <parentid>401279</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T22:11:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3675" sha1="bdmrj33g7x5p6k8cwknqjv8s5mlxt32" xml:space="preserve">'''توبه''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: توبة) ڪنهن به گناهه ۽ غلطي جي ڪري [[اسلام ۾ خدا|الله]] ڏانهن واپس اچڻ جو [[اسلام|اسلامي]] تصور آهي. اهو هڪ شخص ۽ الله جي وچ ۾ سڌو معاملو آهي، تنهنڪري ڪا به وچولو يا شفاعت ناهي. [[عيسائيت]] جي &quot;اصل گناھه&quot; (&lt;small&gt;Original Sin&lt;/small&gt;) جي عقيدي جي ابتڙ، اسلام ۾ ڪو به اصل گناهه ناهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=August 25, 2018|quote=2018-08-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 25, 2013|quote=2018-08-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |title=Islam {{!}} religion |url=https://www.britannica.com/topic/Islam#ref69144 |access-date=2018-08-25 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |quote=In order to communicate the truth of Divine Unity, God has sent messengers or prophets to human beings, whose weakness of nature makes them ever prone to forget or even willfully to reject Divine Unity under the promptings of Satan. According to the Qurʾānic teaching, the being who became Satan (Shayṭān or Iblīs) had previously occupied a high station but fell from divine grace by his act of disobedience in refusing to honour Adam when he, along with other angels, was ordered to do so. Since then his work has been to beguile human beings into error and sin. Satan is, therefore, the contemporary of humanity, and Satan’s own act of disobedience is construed by the Qurʾān as the sin of pride. Satan’s machinations will cease only on the Last Day.&lt;br /&gt;Judging from the accounts of the Qurʾān, the record of humanity’s acceptance of the prophets’ messages has been far from perfect. The whole universe is replete with signs of God. The human soul itself is viewed as a witness of the unity and grace of God. The messengers of God have, throughout history, been calling humanity back to God. Yet not all people have accepted the truth; many of them have rejected it and become disbelievers (kāfir, plural kuffār; literally, “concealing”—i.e., the blessings of God), and, when a person becomes so obdurate, his heart is sealed by God. Nevertheless, it is always possible for a sinner to repent (tawbah) and redeem himself by a genuine conversion to the truth. There is no point of no return, and God is forever merciful and always willing and ready to pardon. Genuine repentance has the effect of removing all sins and restoring a person to the state of sinlessness with which he started his life.}}&lt;/ref&gt; توبه جو هي عمل، جيڪو الله منع ڪيو آهي ان کي ڇڏڻ ۽ جيڪو هن حڪم ڏنو آهي ان ڏانهن واپس اچڻ جو عمل آهي. هي لفظ ڪنهن گناهن لاءِ توبه ڪرڻ، انهن گناهن جو ڪفارو ادا ڪرڻ ۽ انهن گناهن کي ڇڏڻ جو مضبوط عزم (پشيماني، عزم ۽ توبه) جي عمل کي ظاهر ڪري ٿو. جيڪڏهن ڪو ماڻهو ٻئي ماڻهو جي خلاف گناهه (ظلم يا حق تلفي) ڪري ٿو، ته ان گناهه جي معافي لاء ان ماڻهو (جن تي ظلم ڪيو ويو آهي يا جن جي حق تلفي ڪي وئي آهي) کان معافي تلافي ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=D. Beaulieu |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=XAb6ZH5xjH8C&amp;pg=PA88 |title=Beyond Secularism and Jihad?: A Triangular Inquiry Into the Mosque, the Manger, and Modernity |publisher=University Press of America |year=2012 |isbn=978-0-7618-5837-9 |page=88}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلامي عقيدا]]</text>
      <sha1>bdmrj33g7x5p6k8cwknqjv8s5mlxt32</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401281</id>
      <parentid>401280</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T22:13:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4646" sha1="estkobulgvpc4kptn0vor34rwtzwu33" xml:space="preserve">'''توبه''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: توبة) ڪنهن به گناهه ۽ غلطي جي ڪري [[اسلام ۾ خدا|الله]] ڏانهن واپس اچڻ جو [[اسلام|اسلامي]] تصور آهي. اهو هڪ شخص ۽ الله جي وچ ۾ سڌو معاملو آهي، تنهنڪري ڪا به وچولو يا شفاعت ناهي. [[عيسائيت]] جي &quot;اصل گناھه&quot; (&lt;small&gt;Original Sin&lt;/small&gt;) جي عقيدي جي ابتڙ، اسلام ۾ ڪو به اصل گناهه ناهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=August 25, 2018|quote=2018-08-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 25, 2013|quote=2018-08-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |title=Islam {{!}} religion |url=https://www.britannica.com/topic/Islam#ref69144 |access-date=2018-08-25 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |quote=In order to communicate the truth of Divine Unity, God has sent messengers or prophets to human beings, whose weakness of nature makes them ever prone to forget or even willfully to reject Divine Unity under the promptings of Satan. According to the Qurʾānic teaching, the being who became Satan (Shayṭān or Iblīs) had previously occupied a high station but fell from divine grace by his act of disobedience in refusing to honour Adam when he, along with other angels, was ordered to do so. Since then his work has been to beguile human beings into error and sin. Satan is, therefore, the contemporary of humanity, and Satan’s own act of disobedience is construed by the Qurʾān as the sin of pride. Satan’s machinations will cease only on the Last Day.&lt;br /&gt;Judging from the accounts of the Qurʾān, the record of humanity’s acceptance of the prophets’ messages has been far from perfect. The whole universe is replete with signs of God. The human soul itself is viewed as a witness of the unity and grace of God. The messengers of God have, throughout history, been calling humanity back to God. Yet not all people have accepted the truth; many of them have rejected it and become disbelievers (kāfir, plural kuffār; literally, “concealing”—i.e., the blessings of God), and, when a person becomes so obdurate, his heart is sealed by God. Nevertheless, it is always possible for a sinner to repent (tawbah) and redeem himself by a genuine conversion to the truth. There is no point of no return, and God is forever merciful and always willing and ready to pardon. Genuine repentance has the effect of removing all sins and restoring a person to the state of sinlessness with which he started his life.}}&lt;/ref&gt; توبه جو هي عمل، جيڪو الله منع ڪيو آهي ان کي ڇڏڻ ۽ جيڪو هن حڪم ڏنو آهي ان ڏانهن واپس اچڻ جو عمل آهي. هي لفظ ڪنهن گناهن لاءِ توبه ڪرڻ، انهن گناهن جو ڪفارو ادا ڪرڻ ۽ انهن گناهن کي ڇڏڻ جو مضبوط عزم (پشيماني، عزم ۽ توبه) جي عمل کي ظاهر ڪري ٿو. جيڪڏهن ڪو ماڻهو ٻئي ماڻهو جي خلاف گناهه (ظلم يا حق تلفي) ڪري ٿو، ته ان گناهه جي معافي لاء ان ماڻهو (جن تي ظلم ڪيو ويو آهي يا جن جي حق تلفي ڪي وئي آهي) کان معافي تلافي ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=D. Beaulieu |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=XAb6ZH5xjH8C&amp;pg=PA88 |title=Beyond Secularism and Jihad?: A Triangular Inquiry Into the Mosque, the Manger, and Modernity |publisher=University Press of America |year=2012 |isbn=978-0-7618-5837-9 |page=88}}&lt;/ref&gt;

[[File:Foundation stele mosque CdM.jpg|thumb|لوحة [[خشب]]ية من عصر [[الدولة المملوكية|المماليك]] [[نقش|منقوش]] عليها كلمات من [[سورة التوبة]]: بداية الآية {{قرآن|التوبة|18|لا تخريج=1}}]]
'''التوبة''' هي: الرجوع إلى الله تعالى، وترك ال[[معصية]] والندم على فعلها والعزم على عدم العودة إليها.
وهي [[فرض عين|واجبة]] على كل مسلم من جميع الذنوب، [[كبيرة]] كانت أو صغيرة.وشروطها أربعة: ترك الذنب ، والندم على فعله ، والعزم على ألا يعود إليه، وإن كان يتعلق بحقوق العباد يستسمحهم فيه،ومن العلماء من زاد شرطا خامسا وهو أن تكون قبل الغرغرة ( بداية خروج الروح) وقبل طلوع [[الشمس]] من مغربها.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلامي عقيدا]]</text>
      <sha1>estkobulgvpc4kptn0vor34rwtzwu33</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401282</id>
      <parentid>401281</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T22:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4940" sha1="m49feutmkssdakypniiz7jrn50hh4ua" xml:space="preserve">'''توبه''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: توبة) ڪنهن به گناهه ۽ غلطي جي ڪري [[اسلام ۾ خدا|الله]] ڏانهن واپس اچڻ جو [[اسلام|اسلامي]] تصور آهي. اهو هڪ شخص ۽ الله جي وچ ۾ سڌو معاملو آهي، تنهنڪري ڪا به وچولو يا شفاعت ناهي. [[عيسائيت]] جي &quot;اصل گناھه&quot; (&lt;small&gt;Original Sin&lt;/small&gt;) جي عقيدي جي ابتڙ، اسلام ۾ ڪو به اصل گناهه ناهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=August 25, 2018|quote=2018-08-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=March 25, 2013|quote=2018-08-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |title=Islam {{!}} religion |url=https://www.britannica.com/topic/Islam#ref69144 |access-date=2018-08-25 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |quote=In order to communicate the truth of Divine Unity, God has sent messengers or prophets to human beings, whose weakness of nature makes them ever prone to forget or even willfully to reject Divine Unity under the promptings of Satan. According to the Qurʾānic teaching, the being who became Satan (Shayṭān or Iblīs) had previously occupied a high station but fell from divine grace by his act of disobedience in refusing to honour Adam when he, along with other angels, was ordered to do so. Since then his work has been to beguile human beings into error and sin. Satan is, therefore, the contemporary of humanity, and Satan’s own act of disobedience is construed by the Qurʾān as the sin of pride. Satan’s machinations will cease only on the Last Day.&lt;br /&gt;Judging from the accounts of the Qurʾān, the record of humanity’s acceptance of the prophets’ messages has been far from perfect. The whole universe is replete with signs of God. The human soul itself is viewed as a witness of the unity and grace of God. The messengers of God have, throughout history, been calling humanity back to God. Yet not all people have accepted the truth; many of them have rejected it and become disbelievers (kāfir, plural kuffār; literally, “concealing”—i.e., the blessings of God), and, when a person becomes so obdurate, his heart is sealed by God. Nevertheless, it is always possible for a sinner to repent (tawbah) and redeem himself by a genuine conversion to the truth. There is no point of no return, and God is forever merciful and always willing and ready to pardon. Genuine repentance has the effect of removing all sins and restoring a person to the state of sinlessness with which he started his life.}}&lt;/ref&gt; توبه جو هي عمل، جيڪو الله منع ڪيو آهي ان کي ڇڏڻ ۽ جيڪو هن حڪم ڏنو آهي ان ڏانهن واپس اچڻ جو عمل آهي. هي لفظ ڪنهن گناهن لاءِ توبه ڪرڻ، انهن گناهن جو ڪفارو ادا ڪرڻ ۽ انهن گناهن کي ڇڏڻ جو مضبوط عزم (پشيماني، عزم ۽ توبه) جي عمل کي ظاهر ڪري ٿو. جيڪڏهن ڪو ماڻهو ٻئي ماڻهو جي خلاف گناهه (ظلم يا حق تلفي) ڪري ٿو، ته ان گناهه جي معافي لاء ان ماڻهو (جن تي ظلم ڪيو ويو آهي يا جن جي حق تلفي ڪي وئي آهي) کان معافي تلافي ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=D. Beaulieu |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=XAb6ZH5xjH8C&amp;pg=PA88 |title=Beyond Secularism and Jihad?: A Triangular Inquiry Into the Mosque, the Manger, and Modernity |publisher=University Press of America |year=2012 |isbn=978-0-7618-5837-9 |page=88}}&lt;/ref&gt;

[[File:Foundation stele mosque CdM.jpg|thumb|لوحة مملوڪ دور جو هڪ ڪاٺ جي تختي، جنهن تي [[سوره توبه|سورة التوبه]] جا لفظ اُڪريل آهن، جن ۾ توبه ڪرڻ جو ذڪر آيو آهي. {{قرآن|التوبة|18|لا تخريج=1}}]]


توبه جي تعريف ائين ڪئي وئي آهي ته:

الله تعاليٰ ڏانهن موٽڻ، نافرمانيءَ واري عمل کي ڇڏي ڏيڻ، ان جي سرزد ٿيڻ تي پشيماني محسوس ڪرڻ ۽ ان ڏانهن ٻيهر نه موٽڻ جو پڪو عزم ڪرڻ. 

اهو هر مسلمان تي لازمي آهي، چاهي گناهه وڏو هجي يا ننڍو. ان لاءِ چار شرط آهن: گناهه کي ڇڏي ڏيڻ، ان جي سرزد ٿيڻ تي پشيماني محسوس ڪرڻ، ان کي ٻيهر نه ورجائڻ جو عزم ڪرڻ، ۽—جيڪڏهن گناهه جو تعلق ٻين جي حقن سان هجي ته—انهن کان معافي گهرڻ. ڪجهه عالمن هڪ پنجون شرط به شامل ڪيو آهي: اهو ته توبه &quot;غرغري&quot; يا &quot;سڪرات&quot; (يعني روح جي نڪرڻ جي شروعاتي وقت) ۽ سج جي اولهه کان اڀرڻ کان اڳ ٿيڻ گهرجي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلامي عقيدا]]</text>
      <sha1>m49feutmkssdakypniiz7jrn50hh4ua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>صحت جي سائنسن جو خاڪو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101304</id>
    <revision>
      <id>401345</id>
      <timestamp>2026-08-06T08:37:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:   هيٺ ڏنل خاڪو صحت سائنس جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ طور مهيا ڪيو ويو آهي:   صحت سائنس (Health Sciences) اهي سائنس جيڪي صحت، يا صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏين ٿا، انهن جي موضوع جي بنيادي حصن جي طور تي. صحت سائنس ڪيترن ئي تعليمي شعبن سان لاڳاپيل آهن، جن ۾ STEM شعبا ۽ ابھرندڙ مريض جي...</comment>
      <origin>401345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1643" sha1="fcpy1ngw7jskhxr6u4c4claffx6g5n1" xml:space="preserve">

هيٺ ڏنل خاڪو صحت سائنس جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ طور مهيا ڪيو ويو آهي: 

صحت سائنس (Health Sciences) اهي سائنس جيڪي صحت، يا صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏين ٿا، انهن جي موضوع جي بنيادي حصن جي طور تي. صحت سائنس ڪيترن ئي تعليمي شعبن سان لاڳاپيل آهن، جن ۾ STEM شعبا ۽ ابھرندڙ مريض جي حفاظت جا شعبا (جهڙوڪ سماجي سنڀال جي تحقيق) شامل آهن. 

== طب ۽ ان جون شاخون ==

== صحت سائنس جي تاريخ ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; طب جي تاريخ

== عام صحت سائنس جا تصور ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيماري. شفا. صحت. صحت جي سار سنڀال. صحت جي معلوماتيات. ڊاڪٽر. ڊينٽسٽ. فزيشن. سرجن. ويٽرنري ڊاڪٽر. اسپتال. نرس. دوا. آپريشن.

== تشخيص جا طريقا ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; جسماني معائنو. آسڪلٽيشن. ٽڪرشن. طبي تاريخ. طبي تصوير. ايڪس ري. سي ٽي اسڪين. پي اي ٽي اسڪين. ايم آر آءِ. SPECT (سنگل-فوٽان ايميشن ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي). الٽراسائونڊ. مائڪرو اسڪوپي. فليبوٽومي. ريٽنگ اسڪيل. 

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; اڪيڊمڪ هيلٿ سائنس سينٽر. بايوميڊيڪل سائنسز. صحت جي معاشيات. صحت جي سائنس جي موضوعن جي فهرست. لائف سائنسز جي فهرست.

== بيروني لنڪس ==</text>
      <sha1>fcpy1ngw7jskhxr6u4c4claffx6g5n1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401346</id>
      <parentid>401345</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T08:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Memon2025 صفحي [[Health sciences]] کي [[صحت جي سائنسن جو خاڪو]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>401345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1643" sha1="fcpy1ngw7jskhxr6u4c4claffx6g5n1" xml:space="preserve">

هيٺ ڏنل خاڪو صحت سائنس جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ طور مهيا ڪيو ويو آهي: 

صحت سائنس (Health Sciences) اهي سائنس جيڪي صحت، يا صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏين ٿا، انهن جي موضوع جي بنيادي حصن جي طور تي. صحت سائنس ڪيترن ئي تعليمي شعبن سان لاڳاپيل آهن، جن ۾ STEM شعبا ۽ ابھرندڙ مريض جي حفاظت جا شعبا (جهڙوڪ سماجي سنڀال جي تحقيق) شامل آهن. 

== طب ۽ ان جون شاخون ==

== صحت سائنس جي تاريخ ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; طب جي تاريخ

== عام صحت سائنس جا تصور ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيماري. شفا. صحت. صحت جي سار سنڀال. صحت جي معلوماتيات. ڊاڪٽر. ڊينٽسٽ. فزيشن. سرجن. ويٽرنري ڊاڪٽر. اسپتال. نرس. دوا. آپريشن.

== تشخيص جا طريقا ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; جسماني معائنو. آسڪلٽيشن. ٽڪرشن. طبي تاريخ. طبي تصوير. ايڪس ري. سي ٽي اسڪين. پي اي ٽي اسڪين. ايم آر آءِ. SPECT (سنگل-فوٽان ايميشن ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي). الٽراسائونڊ. مائڪرو اسڪوپي. فليبوٽومي. ريٽنگ اسڪيل. 

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; اڪيڊمڪ هيلٿ سائنس سينٽر. بايوميڊيڪل سائنسز. صحت جي معاشيات. صحت جي سائنس جي موضوعن جي فهرست. لائف سائنسز جي فهرست.

== بيروني لنڪس ==</text>
      <sha1>fcpy1ngw7jskhxr6u4c4claffx6g5n1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401348</id>
      <parentid>401346</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T08:41:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* بيروني لنڪس */</comment>
      <origin>401348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1948" sha1="6fj1vvru5iw3pjd68mx7na2gu4sli2l" xml:space="preserve">

هيٺ ڏنل خاڪو صحت سائنس جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ طور مهيا ڪيو ويو آهي: 

صحت سائنس (Health Sciences) اهي سائنس جيڪي صحت، يا صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏين ٿا، انهن جي موضوع جي بنيادي حصن جي طور تي. صحت سائنس ڪيترن ئي تعليمي شعبن سان لاڳاپيل آهن، جن ۾ STEM شعبا ۽ ابھرندڙ مريض جي حفاظت جا شعبا (جهڙوڪ سماجي سنڀال جي تحقيق) شامل آهن. 

== طب ۽ ان جون شاخون ==

== صحت سائنس جي تاريخ ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; طب جي تاريخ

== عام صحت سائنس جا تصور ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيماري. شفا. صحت. صحت جي سار سنڀال. صحت جي معلوماتيات. ڊاڪٽر. ڊينٽسٽ. فزيشن. سرجن. ويٽرنري ڊاڪٽر. اسپتال. نرس. دوا. آپريشن.

== تشخيص جا طريقا ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; جسماني معائنو. آسڪلٽيشن. ٽڪرشن. طبي تاريخ. طبي تصوير. ايڪس ري. سي ٽي اسڪين. پي اي ٽي اسڪين. ايم آر آءِ. SPECT (سنگل-فوٽان ايميشن ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي). الٽراسائونڊ. مائڪرو اسڪوپي. فليبوٽومي. ريٽنگ اسڪيل. 

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; اڪيڊمڪ هيلٿ سائنس سينٽر. بايوميڊيڪل سائنسز. صحت جي معاشيات. صحت جي سائنس جي موضوعن جي فهرست. لائف سائنسز جي فهرست.

==بيروني لنڪس==
{{Sister project links|Health sciences}}
*[http://www.neaahp.org/healthlinks.html Links to Health Professions websites]
*[https://www.niehs.nih.gov/ National Institute of Environmental Health Sciences]
*[https://www.nlm.nih.gov The US National Library of Medicine]

{{Outline footer}}
{{Authority control}}</text>
      <sha1>6fj1vvru5iw3pjd68mx7na2gu4sli2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401349</id>
      <parentid>401348</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T08:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>401349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2384" sha1="dwsbxedv0log9ncdhjoeijdls8txllh" xml:space="preserve">

هيٺ ڏنل خاڪو صحت سائنس جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ طور مهيا ڪيو ويو آهي: 

صحت سائنس (Health Sciences) اهي سائنس جيڪي صحت، يا صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏين ٿا، انهن جي موضوع جي بنيادي حصن جي طور تي. صحت سائنس ڪيترن ئي تعليمي شعبن سان لاڳاپيل آهن، جن ۾ STEM شعبا ۽ ابھرندڙ مريض جي حفاظت جا شعبا (جهڙوڪ سماجي سنڀال جي تحقيق) شامل آهن. 

== طب ۽ ان جون شاخون ==

== صحت سائنس جي تاريخ ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; طب جي تاريخ

== عام صحت سائنس جا تصور ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيماري. شفا. صحت. صحت جي سار سنڀال. صحت جي معلوماتيات. ڊاڪٽر. ڊينٽسٽ. فزيشن. سرجن. ويٽرنري ڊاڪٽر. اسپتال. نرس. دوا. آپريشن.

== تشخيص جا طريقا ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; جسماني معائنو. آسڪلٽيشن. ٽڪرشن. طبي تاريخ. طبي تصوير. ايڪس ري. سي ٽي اسڪين. پي اي ٽي اسڪين. ايم آر آءِ. SPECT (سنگل-فوٽان ايميشن ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي). الٽراسائونڊ. مائڪرو اسڪوپي. فليبوٽومي. ريٽنگ اسڪيل. 

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; اڪيڊمڪ هيلٿ سائنس سينٽر. بايوميڊيڪل سائنسز. صحت جي معاشيات. صحت جي سائنس جي موضوعن جي فهرست. لائف سائنسز جي فهرست.

==بيروني لنڪس==
{{Sister project links|Health sciences}}
*[http://www.neaahp.org/healthlinks.html Links to Health Professions websites]
*[https://www.niehs.nih.gov/ National Institute of Environmental Health Sciences]
*[https://www.nlm.nih.gov The US National Library of Medicine]

{{Outline footer}}
{{Authority control}}
[[زمرو:صحت]]
[[زمرو:سائنس]]
[[زمرو:صحت جون سائنسون]]
[[زمرو:صحت جون سائنسون]]
[[زمرو:خاڪا]] 
[[زمرو:صحت ۽ فٽنيس جا خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]] 
[[زمرو:خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]] 
[[زمرو:صحت جا سائنسي شعبا| 01]] 
[[زمرو:سائنس سان لاڳاپيل فهرستن|صحت جا سائنسي شعبا]]</text>
      <sha1>dwsbxedv0log9ncdhjoeijdls8txllh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401350</id>
      <parentid>401349</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T08:48:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>401350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2445" sha1="aev1tr19jnglpej7ykk6vgfbpdwxd3s" xml:space="preserve">

هيٺ ڏنل خاڪو صحت سائنس جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ طور مهيا ڪيو ويو آهي: 

صحت سائنس (Health Sciences) اهي سائنس جيڪي صحت، يا صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏين ٿا، انهن جي موضوع جي بنيادي حصن جي طور تي. صحت سائنس ڪيترن ئي تعليمي شعبن سان لاڳاپيل آهن، جن ۾ STEM شعبا ۽ ابھرندڙ مريض جي حفاظت جا شعبا (جهڙوڪ سماجي سنڀال جي تحقيق) شامل آهن. 

== طب ۽ ان جون شاخون ==

== صحت سائنس جي تاريخ ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; طب جي تاريخ

== عام صحت سائنس جا تصور ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيماري. شفا. صحت. صحت جي سار سنڀال. صحت جي معلوماتيات. ڊاڪٽر. ڊينٽسٽ. فزيشن. سرجن. ويٽرنري ڊاڪٽر. اسپتال. نرس. دوا. آپريشن.

== تشخيص جا طريقا ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; جسماني معائنو. آسڪلٽيشن. ٽڪرشن. طبي تاريخ. طبي تصوير. ايڪس ري. سي ٽي اسڪين. پي اي ٽي اسڪين. ايم آر آءِ. SPECT (سنگل-فوٽان ايميشن ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي). الٽراسائونڊ. مائڪرو اسڪوپي. فليبوٽومي. ريٽنگ اسڪيل. 

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; اڪيڊمڪ هيلٿ سائنس سينٽر. بايوميڊيڪل سائنسز. صحت جي معاشيات. صحت جي سائنس جي موضوعن جي فهرست. لائف سائنسز جي فهرست.

==بيروني لنڪس==
{{Sister project links|Health sciences}}
*[http://www.neaahp.org/healthlinks.html Links to Health Professions websites]
*[https://www.niehs.nih.gov/ National Institute of Environmental Health Sciences]
*[https://www.nlm.nih.gov The US National Library of Medicine]

{{Outline footer}}
{{Authority control}}
[[زمرو:صحت]]
[[زمرو:سائنس]]
[[زمرو:صحت جون سائنسون]]
[[زمرو:صحت جون سائنسون]]
[[زمرو:خاڪا]] 
[[زمرو:صحت ۽ فٽنيس جا خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]] 
[[زمرو:خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]] 
[[زمرو:صحت جا سائنسي شعبا| 01]] 
[[زمرو:سائنس سان لاڳاپيل فهرستن|صحت جا سائنسي شعبا]]
[[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>aev1tr19jnglpej7ykk6vgfbpdwxd3s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401351</id>
      <parentid>401350</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T08:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>401351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2533" sha1="3xl5wce3vapilbttxw9fbaozlz53q2j" xml:space="preserve">

هيٺ ڏنل خاڪو صحت سائنس جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ طور مهيا ڪيو ويو آهي: 

صحت سائنس (Health Sciences) اهي سائنس جيڪي صحت، يا صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏين ٿا، انهن جي موضوع جي بنيادي حصن جي طور تي. صحت سائنس ڪيترن ئي تعليمي شعبن سان لاڳاپيل آهن، جن ۾ STEM شعبا ۽ ابھرندڙ مريض جي حفاظت جا شعبا (جهڙوڪ سماجي سنڀال جي تحقيق) شامل آهن. 

== طب ۽ ان جون شاخون ==

== صحت سائنس جي تاريخ ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; طب جي تاريخ

== عام صحت سائنس جا تصور ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيماري. شفا. صحت. صحت جي سار سنڀال. صحت جي معلوماتيات. ڊاڪٽر. ڊينٽسٽ. فزيشن. سرجن. ويٽرنري ڊاڪٽر. اسپتال. نرس. دوا. آپريشن.

== تشخيص جا طريقا ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; جسماني معائنو. آسڪلٽيشن. ٽڪرشن. طبي تاريخ. طبي تصوير. ايڪس ري. سي ٽي اسڪين. پي اي ٽي اسڪين. ايم آر آءِ. SPECT (سنگل-فوٽان ايميشن ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي). الٽراسائونڊ. مائڪرو اسڪوپي. فليبوٽومي. ريٽنگ اسڪيل. 

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; اڪيڊمڪ هيلٿ سائنس سينٽر. بايوميڊيڪل سائنسز. صحت جي معاشيات. صحت جي سائنس جي موضوعن جي فهرست. لائف سائنسز جي فهرست.

==بيروني لنڪس==
{{Sister project links|Health sciences}}
*[http://www.neaahp.org/healthlinks.html Links to Health Professions websites]
*[https://www.niehs.nih.gov/ National Institute of Environmental Health Sciences]
*[https://www.nlm.nih.gov The US National Library of Medicine]

{{Outline footer}}
{{Authority control}}

[[زمرو:صحت جون سائنسون]]
[[زمرو:خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]]
[[زمرو:صحت ۽ فٽنيس جا خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]] 
[[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون|صحت جون سائنسون]]
[[زمرو:زندگي جي سائنس جا شعبا]]
[[زمرو:صحت جا سائنسي شعبا| 01]] 

[[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:خاڪا]] 
[[زمرو:صحت]]
[[زمرو:سائنس]]
[[زمرو:زندگي جي سائنس]]
[[زمرو:سائنس جا شعبا]]</text>
      <sha1>3xl5wce3vapilbttxw9fbaozlz53q2j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401356</id>
      <parentid>401351</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T09:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* بيروني لنڪس */</comment>
      <origin>401356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2325" sha1="fs4s6600bomrcjzjsu0nhl210zyvj7h" xml:space="preserve">

هيٺ ڏنل خاڪو صحت سائنس جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ طور مهيا ڪيو ويو آهي: 

صحت سائنس (Health Sciences) اهي سائنس جيڪي صحت، يا صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏين ٿا، انهن جي موضوع جي بنيادي حصن جي طور تي. صحت سائنس ڪيترن ئي تعليمي شعبن سان لاڳاپيل آهن، جن ۾ STEM شعبا ۽ ابھرندڙ مريض جي حفاظت جا شعبا (جهڙوڪ سماجي سنڀال جي تحقيق) شامل آهن. 

== طب ۽ ان جون شاخون ==

== صحت سائنس جي تاريخ ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; طب جي تاريخ

== عام صحت سائنس جا تصور ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيماري. شفا. صحت. صحت جي سار سنڀال. صحت جي معلوماتيات. ڊاڪٽر. ڊينٽسٽ. فزيشن. سرجن. ويٽرنري ڊاڪٽر. اسپتال. نرس. دوا. آپريشن.

== تشخيص جا طريقا ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; جسماني معائنو. آسڪلٽيشن. ٽڪرشن. طبي تاريخ. طبي تصوير. ايڪس ري. سي ٽي اسڪين. پي اي ٽي اسڪين. ايم آر آءِ. SPECT (سنگل-فوٽان ايميشن ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي). الٽراسائونڊ. مائڪرو اسڪوپي. فليبوٽومي. ريٽنگ اسڪيل. 

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; اڪيڊمڪ هيلٿ سائنس سينٽر. بايوميڊيڪل سائنسز. صحت جي معاشيات. صحت جي سائنس جي موضوعن جي فهرست. لائف سائنسز جي فهرست.

==بيروني لنڪس==
{{Sister project links|Health sciences}}
*[http://www.neaahp.org/healthlinks.html Links to Health Professions websites]
*[https://www.niehs.nih.gov/ National Institute of Environmental Health Sciences]
*[https://www.nlm.nih.gov The US National Library of Medicine]

{{Outline footer}}
{{Authority control}}

[[زمرو:صحت جون سائنسون]]
[[زمرو:خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]]
[[زمرو:صحت ۽ فٽنيس جا خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]] 
[[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون|صحت جون سائنسون]]
[[زمرو:زندگي جي سائنس جا شعبا]]
[[زمرو:صحت جا سائنسي شعبا| 01]]</text>
      <sha1>fs4s6600bomrcjzjsu0nhl210zyvj7h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401358</id>
      <parentid>401356</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T09:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>401358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7226" sha1="fssxlxxuk6xvdsjpj24x8ov53vmiua9" xml:space="preserve">

هيٺ ڏنل خاڪو صحت سائنس جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ طور مهيا ڪيو ويو آهي: 

صحت سائنس (Health Sciences) اهي سائنس جيڪي صحت، يا صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏين ٿا، انهن جي موضوع جي بنيادي حصن جي طور تي. صحت سائنس ڪيترن ئي تعليمي شعبن سان لاڳاپيل آهن، جن ۾ STEM شعبا ۽ ابھرندڙ مريض جي حفاظت جا شعبا (جهڙوڪ سماجي سنڀال جي تحقيق) شامل آهن. 

==طب ۽ ان جون شاخون==
[[Medicine]] is an applied science or practice of the diagnosis, treatment, and prevention of disease. It encompasses a variety of health care practices evolved to maintain and restore health by the prevention and treatment of illness. Below are some of the [[Medicine#Branches|branches of medicine]].

*[[Anesthesiology]] is the brand of medicine that deals with [[life support]] and [[anesthesia]] during surgery.
*[[Angiology]] deals with the diseases of the [[circulatory system]].
*[[Audiology]] focuses on preventing and curing hearing damage.
*[[Bariatrics]] deals with the causes, prevention, and treatment of [[obesity]].
*[[Cardiology]] deals with disorders of the [[heart]] and the [[blood vessels]].
*[[Critical care medicine]] focuses on [[life support]] and the [[intensive care]] of the seriously ill.
*[[Dentistry]] is the branch of [[medicine]] that consists of the study, [[diagnosis]], prevention, and treatment of [[diseases]], disorders, and conditions of the [[Mouth|oral cavity]], commonly in the [[dentition]] but also the [[oral mucosa]], and of adjacent and related structures and tissues, particularly in the maxillofacial (jaw and facial) area.
*[[Dermatology]] deals with the [[skin]], its structure, functions, and diseases.
*[[Emergency medicine]] focuses on care provided in the [[emergency department]].
*[[Endocrinology]] deals with disorders of the [[endocrine system]].
*[[Family medicine]] is a medical [[Specialty (medicine)|specialty]] devoted to comprehensive health care for people of all ages.
*[[Gastroenterology]] deals with the study and care of the [[digestive system]].
*[[General Practitioner|General Practice]] (often called [[Family Medicine]]) is a branch of medicine that specializes in [[primary care]].
*[[Geriatrics]] is the branch of medicine that deals with the general health and well-being of the [[elderly]].
*[[Gynecology]] deals with the health of the [[female reproductive system]]s and the [[breast]]s.
*[[Hematology]] deals with the [[blood]] and the [[circulatory system]].
*[[Hepatology]] deals with the [[liver]], [[gallbladder]] and the [[biliary system]].
*[[Infectious disease]] is a branch of medicine that deals with the diagnosis and management of [[infectious disease]], especially for complex cases and [[immunocompromised]] patients.
*[[Clinical immunology]] is the study of the human immune system.
*[[Kinesiology]] is the scientific study of human or non-human body movement.
*[[Clinical pathology|Laboratory medicine]] deals with diagnostic laboratory examinations and tests and their interpretation what makes in a [[medical laboratory]].
*[[Medical physics]] is the branch of medicine and science that deals with applications of [[physics]] concepts, theories, and methods to [[medicine]] or [[health care]].
*[[Neurology]] deals with the [[Human brain|brain]] and the [[nervous system]].
*[[Nephrology]] is the branch of medicine which deals with the [[kidney]]s.
*[[Oncology]] is the branch of medicine that studies of [[cancer]].
*[[Ophthalmology]] deals with the [[Human eye|eyes]].
*[[Orthopedics]] is a branch of [[surgery]] concerned with conditions involving the [[musculoskeletal system]]
*[[Otolaryngology]] deals the [[ear]]s, [[Human nose|nose]] and [[throat]].
*[[Pathology]] is the study of diseases, and the causes, processes, nature, and development of the disease.
*[[Pediatrics]] is the branch of medicine that deals with the general health and well-being of [[children]].
*[[Pharmacy]] is the art and practice of preparing, preserving, compounding, and dispensing [[Medication|medical drugs]]
*[[Pharmacology]] is study and practical application of preparation, use, and effects of drugs and synthetic medicines.
*[[Public health|Public health and preventive medicine]] is the branch of medicine concerned with the health of populations.
*[[Pulmonology]] is the branch of medicine that deals with the [[respiratory system]].
*[[Psychiatry]] deals with the study, diagnosis, treatment, and prevention of [[mental disorders]].
*[[Clinical psychology]] is a health discipline concerned with the biopsychosocial study of the mind, brain, behavior and the diagnosis, treatment and prevention of [[psychological disorders]].
*[[Radiology]] is the branch of medicine that employs [[medical imaging]] to diagnose and treat disease.
*[[Rheumatology]] deals with the diagnosis and treatment of [[rheumatic disease]]s.
*[[Splanchnology]] deals with visceral organs.
*[[Surgery]] is the branch of medicine that uses operative techniques to investigate or treat both disease and injury, or to help improve bodily function or appearance.
*[[Urology]] is the branch of medicine that deals with the [[urinary system]] and the [[male reproductive system]].
*[[Veterinary medicine]] is the branch of medicine that deals with the prevention, diagnosis, and treatment of disease, disorder, and injury in nonhuman/animals.

== صحت سائنس جي تاريخ ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; طب جي تاريخ

== عام صحت سائنس جا تصور ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيماري. شفا. صحت. صحت جي سار سنڀال. صحت جي معلوماتيات. ڊاڪٽر. ڊينٽسٽ. فزيشن. سرجن. ويٽرنري ڊاڪٽر. اسپتال. نرس. دوا. آپريشن.

== تشخيص جا طريقا ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; جسماني معائنو. آسڪلٽيشن. ٽڪرشن. طبي تاريخ. طبي تصوير. ايڪس ري. سي ٽي اسڪين. پي اي ٽي اسڪين. ايم آر آءِ. SPECT (سنگل-فوٽان ايميشن ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي). الٽراسائونڊ. مائڪرو اسڪوپي. فليبوٽومي. ريٽنگ اسڪيل. 

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; اڪيڊمڪ هيلٿ سائنس سينٽر. بايوميڊيڪل سائنسز. صحت جي معاشيات. صحت جي سائنس جي موضوعن جي فهرست. لائف سائنسز جي فهرست.

==بيروني لنڪس==
{{Sister project links|Health sciences}}
*[http://www.neaahp.org/healthlinks.html Links to Health Professions websites]
*[https://www.niehs.nih.gov/ National Institute of Environmental Health Sciences]
*[https://www.nlm.nih.gov The US National Library of Medicine]

{{Outline footer}}
{{Authority control}}

[[زمرو:صحت جون سائنسون]]
[[زمرو:خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]]
[[زمرو:صحت ۽ فٽنيس جا خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]] 
[[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون|صحت جون سائنسون]]
[[زمرو:زندگي جي سائنس جا شعبا]]
[[زمرو:صحت جا سائنسي شعبا| 01]]</text>
      <sha1>fssxlxxuk6xvdsjpj24x8ov53vmiua9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401359</id>
      <parentid>401358</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T09:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* طب ۽ ان جون شاخون */</comment>
      <origin>401359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8906" sha1="pbp1dhb9tmcyyy5uwad9npyyfvs14k7" xml:space="preserve">

هيٺ ڏنل خاڪو صحت سائنس جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ طور مهيا ڪيو ويو آهي: 

صحت سائنس (Health Sciences) اهي سائنس جيڪي صحت، يا صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏين ٿا، انهن جي موضوع جي بنيادي حصن جي طور تي. صحت سائنس ڪيترن ئي تعليمي شعبن سان لاڳاپيل آهن، جن ۾ STEM شعبا ۽ ابھرندڙ مريض جي حفاظت جا شعبا (جهڙوڪ سماجي سنڀال جي تحقيق) شامل آهن. 

==طب ۽ ان جون شاخون==
طب (Medicine) هڪ عملي سائنس يا اهو شعبو آهي جنهن ۾ بيمارين جي تشخيص، علاج ۽ بچاءُ بابت ڪم ڪيو ويندو آهي. ان ۾ صحت جي سنڀال جا مختلف طريقا شامل آهن، جيڪي بيمارين جي روڪٿام ۽ علاج ذريعي صحت کي برقرار رکڻ ۽ بحال ڪرڻ لاءِ وجود ۾ آيا آهن. هيٺ طب جي ڪجهه شاخن جو ذڪر ڪيو ويو آهي: 

*انستيزيولاجي (Anesthesiology): طب جي اها شاخ جيڪا سرجري دوران بيهوشي (anesthesia) ۽ زندگي برقرار رکڻ واري مدد (life support) سان لاڳاپيل آهي. 
* اينجيولاجي (Angiology): رت جي گردش واري نظام (circulatory system) جي بيمارين جو مطالعو ۽ علاج. 
*آڊيوولاجي (Audiology): ٻڌڻ جي صلاحيت کي نقصان پهچڻ کان روڪڻ ۽ ان جي علاج تي ڌيان ڏيڻ. 
*بيرياٽريڪس (Bariatrics): ٿلهي پن (موٹاپي) جي سببن، روڪٿام ۽ علاج سان لاڳاپيل شعبو. 
*ڪارڊيوولاجي (Cardiology): دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين يا خرابين جو علاج. 
* ڪريٽيڪل ڪيئر ميڊيسن (Critical care medicine): انتهائي بيمار مريضن جي زندگي بچائڻ واري مدد ۽ خاص طبي نگراني (intensive care) تي ڌيان ڏيڻ. 
*ڊينٽسٽري (Dentistry): طب جي اها شاخ جيڪا وات جي حصي (خاص طور تي ڏندن ۽ وات جي اندرئين ڀت يا mucosa) ۽ ان سان لاڳاپيل ڍانچي ۽ بافتن (tissues) جي بيمارين، خرابين ۽ حالتن جي مطالعي (تشخيص، روڪٿام ۽ علاج) تي مشتمل آهي؛ خاص طور تي جڏهن اهو معاملو جبڙي ۽ منهن (maxillofacial) واري حصي سان لاڳاپيل هجي. 
*ڊرميٽولاجي (Dermatology): چمڙي، ان جي بناوٽ، ڪم ۽ بيمارين بابت شعبو. 
*ايمرجنسي ميڊيسن (Emergency medicine): ايمرجنسي ڊپارٽمينٽ (هنگامي طبي امداد واري شعبي) ۾ فراهم ڪيل طبي خيال يا سنڀال تي ڌيان ڏيڻ. 
* اينڊوڪرينولاجي (Endocrinology): اينڊوڪرائن سسٽم (هارمون پيدا ڪندڙ غدودن جي نظام) جي خرابين جو علاج. 
* فيملي ميڊيسن (Family medicine): طب جي اها خاص شاخ جيڪا هر عمر جي ماڻهن لاءِ صحت جي جامع سنڀال لاءِ وقف آهي. 
*گيسٽرو اينٽرولاجي (Gastroenterology): نظامِ هاضمي (digestive system) جي مطالعي ۽ علاج سان لاڳاپيل شعبو. 
*جنرل پريڪٽس (General Practice): جنهن کي اڪثر ”فيملي ميڊيسن“ به چيو ويندو آهي، طب جي اها شاخ آهي جيڪا بنيادي طبي خيال (primary care) ۾ مهارت رکي ٿي. 
*جيريٽريڪس (Geriatrics): طب جي اها شاخ جيڪا بزرگن جي عام صحت ۽ ڀلائي سان لاڳاپيل آهي. 
*گائنيڪولاجي (Gynecology): عورتن جي پيدائشي نظام (reproductive system) ۽ ٿڃ ڏيندڙ غدودن (breasts) جي صحت بابت شعبو. 
*هيماٽولاجي (Hematology): رت ۽ رت جي گردش واري نظام بابت مطالعو ۽ علاج. 
*هيپاٽولاجي (Hepatology): جگر، پتي (gallbladder) ۽ پتي جي نالين واري نظام (biliary system) بابت شعبو. 
*انفيڪشس ڊيزيز (Infectious disease): طب جي اها شاخ جيڪا ڇڪتاڻ يا جراثيم ذريعي ڦهلجندڙ بيمارين (infectious diseases) جي تشخيص ۽ انتظام سان لاڳاپيل آهي، خاص طور تي پيچيده ڪيسن ۽ گهٽ مدافعتي قوت وارن مريضن جي حوالي سان. 
* ليبارٽري ميڊيسن جو تعلق تشخيصي ليبارٽري جاچن، ٽيسٽن ۽ انهن جي نتيجن جي تعبير يا تشريح سان آهي، جيڪي طبي ليبارٽري ۾ ڪيون وينديون آهن.
* ميڊيڪل فزڪس (طبي طبيعيات) طب ۽ سائنس جي اها شاخ آهي جنهن جو تعلق طبيعيات جي اصولن، نظرين ۽ طريقن کي طب يا صحت جي سار سنڀار جي شعبن ۾ لاڳو ڪرڻ سان آهي.
*[[Neurology]] deals with the [[Human brain|brain]] and the [[nervous system]].
*[[Nephrology]] is the branch of medicine which deals with the [[kidney]]s.
*[[Oncology]] is the branch of medicine that studies of [[cancer]].
*[[Ophthalmology]] deals with the [[Human eye|eyes]].
*[[Orthopedics]] is a branch of [[surgery]] concerned with conditions involving the [[musculoskeletal system]]
*[[Otolaryngology]] deals the [[ear]]s, [[Human nose|nose]] and [[throat]].
*[[Pathology]] is the study of diseases, and the causes, processes, nature, and development of the disease.
*[[Pediatrics]] is the branch of medicine that deals with the general health and well-being of [[children]].
*[[Pharmacy]] is the art and practice of preparing, preserving, compounding, and dispensing [[Medication|medical drugs]]
*[[Pharmacology]] is study and practical application of preparation, use, and effects of drugs and synthetic medicines.
*[[Public health|Public health and preventive medicine]] is the branch of medicine concerned with the health of populations.
*[[Pulmonology]] is the branch of medicine that deals with the [[respiratory system]].
*[[Psychiatry]] deals with the study, diagnosis, treatment, and prevention of [[mental disorders]].
*[[Clinical psychology]] is a health discipline concerned with the biopsychosocial study of the mind, brain, behavior and the diagnosis, treatment and prevention of [[psychological disorders]].
*[[Radiology]] is the branch of medicine that employs [[medical imaging]] to diagnose and treat disease.
*[[Rheumatology]] deals with the diagnosis and treatment of [[rheumatic disease]]s.
*[[Splanchnology]] deals with visceral organs.
*[[Surgery]] is the branch of medicine that uses operative techniques to investigate or treat both disease and injury, or to help improve bodily function or appearance.
*[[Urology]] is the branch of medicine that deals with the [[urinary system]] and the [[male reproductive system]].
*[[Veterinary medicine]] is the branch of medicine that deals with the prevention, diagnosis, and treatment of disease, disorder, and injury in nonhuman/animals.

== صحت سائنس جي تاريخ ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; طب جي تاريخ

== عام صحت سائنس جا تصور ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيماري. شفا. صحت. صحت جي سار سنڀال. صحت جي معلوماتيات. ڊاڪٽر. ڊينٽسٽ. فزيشن. سرجن. ويٽرنري ڊاڪٽر. اسپتال. نرس. دوا. آپريشن.

== تشخيص جا طريقا ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; جسماني معائنو. آسڪلٽيشن. ٽڪرشن. طبي تاريخ. طبي تصوير. ايڪس ري. سي ٽي اسڪين. پي اي ٽي اسڪين. ايم آر آءِ. SPECT (سنگل-فوٽان ايميشن ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي). الٽراسائونڊ. مائڪرو اسڪوپي. فليبوٽومي. ريٽنگ اسڪيل. 

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; اڪيڊمڪ هيلٿ سائنس سينٽر. بايوميڊيڪل سائنسز. صحت جي معاشيات. صحت جي سائنس جي موضوعن جي فهرست. لائف سائنسز جي فهرست.

==بيروني لنڪس==
{{Sister project links|Health sciences}}
*[http://www.neaahp.org/healthlinks.html Links to Health Professions websites]
*[https://www.niehs.nih.gov/ National Institute of Environmental Health Sciences]
*[https://www.nlm.nih.gov The US National Library of Medicine]

{{Outline footer}}
{{Authority control}}

[[زمرو:صحت جون سائنسون]]
[[زمرو:خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]]
[[زمرو:صحت ۽ فٽنيس جا خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]] 
[[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون|صحت جون سائنسون]]
[[زمرو:زندگي جي سائنس جا شعبا]]
[[زمرو:صحت جا سائنسي شعبا| 01]]</text>
      <sha1>pbp1dhb9tmcyyy5uwad9npyyfvs14k7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401360</id>
      <parentid>401359</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T09:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* طب ۽ ان جون شاخون */</comment>
      <origin>401360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10277" sha1="1fzk9lx5w2j18kuwycluxouwu2lfkn8" xml:space="preserve">

هيٺ ڏنل خاڪو صحت سائنس جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ طور مهيا ڪيو ويو آهي: 

صحت سائنس (Health Sciences) اهي سائنس جيڪي صحت، يا صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏين ٿا، انهن جي موضوع جي بنيادي حصن جي طور تي. صحت سائنس ڪيترن ئي تعليمي شعبن سان لاڳاپيل آهن، جن ۾ STEM شعبا ۽ ابھرندڙ مريض جي حفاظت جا شعبا (جهڙوڪ سماجي سنڀال جي تحقيق) شامل آهن. 

==طب ۽ ان جون شاخون==
طب (Medicine) هڪ عملي سائنس يا اهو شعبو آهي جنهن ۾ بيمارين جي تشخيص، علاج ۽ بچاءُ بابت ڪم ڪيو ويندو آهي. ان ۾ صحت جي سنڀال جا مختلف طريقا شامل آهن، جيڪي بيمارين جي روڪٿام ۽ علاج ذريعي صحت کي برقرار رکڻ ۽ بحال ڪرڻ لاءِ وجود ۾ آيا آهن. هيٺ طب جي ڪجهه شاخن جو ذڪر ڪيو ويو آهي: 

*انستيزيولاجي (Anesthesiology): طب جي اها شاخ جيڪا سرجري دوران بيهوشي (anesthesia) ۽ زندگي برقرار رکڻ واري مدد (life support) سان لاڳاپيل آهي. 
* اينجيولاجي (Angiology): رت جي گردش واري نظام (circulatory system) جي بيمارين جو مطالعو ۽ علاج. 
*آڊيوولاجي (Audiology): ٻڌڻ جي صلاحيت کي نقصان پهچڻ کان روڪڻ ۽ ان جي علاج تي ڌيان ڏيڻ. 
*بيرياٽريڪس (Bariatrics): ٿلهي پن (موٹاپي) جي سببن، روڪٿام ۽ علاج سان لاڳاپيل شعبو. 
*ڪارڊيوولاجي (Cardiology): دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين يا خرابين جو علاج. 
* ڪريٽيڪل ڪيئر ميڊيسن (Critical care medicine): انتهائي بيمار مريضن جي زندگي بچائڻ واري مدد ۽ خاص طبي نگراني (intensive care) تي ڌيان ڏيڻ. 
*ڊينٽسٽري (Dentistry): طب جي اها شاخ جيڪا وات جي حصي (خاص طور تي ڏندن ۽ وات جي اندرئين ڀت يا mucosa) ۽ ان سان لاڳاپيل ڍانچي ۽ بافتن (tissues) جي بيمارين، خرابين ۽ حالتن جي مطالعي (تشخيص، روڪٿام ۽ علاج) تي مشتمل آهي؛ خاص طور تي جڏهن اهو معاملو جبڙي ۽ منهن (maxillofacial) واري حصي سان لاڳاپيل هجي. 
*ڊرميٽولاجي (Dermatology): چمڙي، ان جي بناوٽ، ڪم ۽ بيمارين بابت شعبو. 
*ايمرجنسي ميڊيسن (Emergency medicine): ايمرجنسي ڊپارٽمينٽ (هنگامي طبي امداد واري شعبي) ۾ فراهم ڪيل طبي خيال يا سنڀال تي ڌيان ڏيڻ. 
* اينڊوڪرينولاجي (Endocrinology): اينڊوڪرائن سسٽم (هارمون پيدا ڪندڙ غدودن جي نظام) جي خرابين جو علاج. 
* فيملي ميڊيسن (Family medicine): طب جي اها خاص شاخ جيڪا هر عمر جي ماڻهن لاءِ صحت جي جامع سنڀال لاءِ وقف آهي. 
*گيسٽرو اينٽرولاجي (Gastroenterology): نظامِ هاضمي (digestive system) جي مطالعي ۽ علاج سان لاڳاپيل شعبو. 
*جنرل پريڪٽس (General Practice): جنهن کي اڪثر ”فيملي ميڊيسن“ به چيو ويندو آهي، طب جي اها شاخ آهي جيڪا بنيادي طبي خيال (primary care) ۾ مهارت رکي ٿي. 
*جيريٽريڪس (Geriatrics): طب جي اها شاخ جيڪا بزرگن جي عام صحت ۽ ڀلائي سان لاڳاپيل آهي. 
*[[گائيناڪولوجي|گائنيڪولاجي]] (Gynecology): عورتن جي پيدائشي نظام (reproductive system) ۽ ٿڃ ڏيندڙ غدودن (breasts) جي صحت بابت شعبو. 
*هيماٽولاجي (Hematology): رت ۽ رت جي گردش واري نظام بابت مطالعو ۽ علاج. 
*هيپاٽولاجي (Hepatology): جگر، پتي (gallbladder) ۽ پتي جي نالين واري نظام (biliary system) بابت شعبو. 
*انفيڪشس ڊيزيز (Infectious disease): طب جي اها شاخ جيڪا ڇڪتاڻ يا جراثيم ذريعي ڦهلجندڙ بيمارين (infectious diseases) جي تشخيص ۽ انتظام سان لاڳاپيل آهي، خاص طور تي پيچيده ڪيسن ۽ گهٽ مدافعتي قوت وارن مريضن جي حوالي سان. 
* ليبارٽري ميڊيسن جو تعلق تشخيصي ليبارٽري جاچن، ٽيسٽن ۽ انهن جي نتيجن جي تعبير يا تشريح سان آهي، جيڪي طبي ليبارٽري ۾ ڪيون وينديون آهن.
* ميڊيڪل فزڪس (طبي طبيعيات) طب ۽ سائنس جي اها شاخ آهي جنهن جو تعلق طبيعيات جي اصولن، نظرين ۽ طريقن کي طب يا صحت جي سار سنڀار جي شعبن ۾ لاڳو ڪرڻ سان آهي.
*[[نيورولوجي|نيورالاجي]] (Neurology) جو تعلق دماغ ۽ اعصابي نظام سان آهي. 
*نيفرالاجي (Nephrology) طب جي اها شاخ آهي جنهن جو تعلق گردن (kidneys) سان آهي. 
* [[آنگڪولاجي (طب)|آنڪالاجي]] (Oncology) طب جي اها شاخ آهي جنهن ۾ ڪينسر جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. 
* آفتھالمالاجي (Ophthalmology) جو تعلق اکين سان آهي.
* آرٿوپيڊڪس (Orthopedics) سرجري جي اها شاخ آهي جنهن جو تعلق هڏن ۽ عضون توڙي هڏن جي نظام (musculoskeletal system) جي مسئلن سان آهي.
*اوٽولارينگالاجي (Otolaryngology) جو تعلق ڪنن، نڪ ۽ گلي سان آهي. 
* پيٿالاجي (Pathology) بيمارين، ۽ انهن جي سببن، عملن، نوعيت ۽ واڌ ويجهه جو مطالعو آهي.  
*پيڊياٽريڪس (Pediatrics) طب جي اها شاخ آهي جنهن جو تعلق ٻارن جي عام صحت ۽ ڀلائي سان آهي. 
* فارميڪي (Pharmacy) طبي دوائون تيار ڪرڻ (محفوظ ڪرڻ، مرڪب ٺاهڻ ۽ فراهم ڪرڻ) جو فن ۽ عمل آهي.
* فارماڪالاجي (Pharmacology) دوائن ۽ مصنوعي دوائن جي تياري (استعمال ۽ اثرن) جو مطالعو ۽ عملي استعمال آهي. 
* عوامي صحت ۽ بچاءُ واري طب (Public health and preventive medicine) طب جي اها شاخ آهي جنهن جو تعلق آباديءَ جي صحت سان آهي. 
*پلمونالاجي (Pulmonology) طب جي اها شاخ آهي جنهن جو تعلق تنفسي نظام (ساھ کڻڻ واري نظام) سان آهي. 
*سائيڪياٽري (Psychiatry) جو تعلق ذهني بيمارين جي مطالعي (تشخيص، علاج ۽ بچاءُ) سان آهي. 
*ڪلينڪل سائيڪالاجي (Clinical psychology) صحت جي اها شعبه آهي جنهن جو تعلق ذهن (دماغ، رويي) جي بايو-سائيڪو-سوشل (حيياتي، نفسياتي ۽ سماجي) مطالعي ۽ نفسياتي بيمارين جي تشخيص (علاج ۽ بچاءُ) سان آهي. 
* ريڊيالاجي (Radiology) طب جي اها شاخ آهي جنهن ۾ بيماري جي تشخيص ۽ علاج لاءِ طبي تصويرڪاري (medical imaging) جو استعمال ڪيو ويندو آهي. 
*روميٽالاجي (Rheumatology) جو تعلق جوڙن ۽ عضون جي سور وارين بيمارين (rheumatic diseases) جي تشخيص ۽ علاج سان آهي. 
*اسپلينڪنالاجي (Splanchnology) جو تعلق جسم جي اندروني عضون (visceral organs) سان آهي. 
*سرجري طب جي اها شاخ آهي جنهن ۾ بيماري ۽ زخم جي جاچ يا علاج لاءِ، يا جسماني ڪارڪردگي يا ظاهري شڪل کي بهتر بڻائڻ لاءِ آپريشن جا طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. 
* [[يورولاجي|يورالاجي]] (Urology) طب جي اها شاخ آهي جنهن جو تعلق پيشاب جي نظام ۽ مردن جي پيدائشي نظام (reproductive system) سان آهي. 
*ويٽرنري ميڊيسن (Veterinary medicine) طب جي اها شاخ آهي جنهن جو تعلق جانورن ۾ بيمارين (خرابين ۽ زخمن) جي روڪٿام (تشخيص ۽ علاج) سان آهي.

== صحت سائنس جي تاريخ ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; طب جي تاريخ

== عام صحت سائنس جا تصور ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيماري. شفا. صحت. صحت جي سار سنڀال. صحت جي معلوماتيات. ڊاڪٽر. ڊينٽسٽ. فزيشن. سرجن. ويٽرنري ڊاڪٽر. اسپتال. نرس. دوا. آپريشن.

== تشخيص جا طريقا ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; جسماني معائنو. آسڪلٽيشن. ٽڪرشن. طبي تاريخ. طبي تصوير. ايڪس ري. سي ٽي اسڪين. پي اي ٽي اسڪين. ايم آر آءِ. SPECT (سنگل-فوٽان ايميشن ڪمپيوٽيڊ ٽوموگرافي). الٽراسائونڊ. مائڪرو اسڪوپي. فليبوٽومي. ريٽنگ اسڪيل. 

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; اڪيڊمڪ هيلٿ سائنس سينٽر. بايوميڊيڪل سائنسز. صحت جي معاشيات. صحت جي سائنس جي موضوعن جي فهرست. لائف سائنسز جي فهرست.

==بيروني لنڪس==
{{Sister project links|Health sciences}}
*[http://www.neaahp.org/healthlinks.html Links to Health Professions websites]
*[https://www.niehs.nih.gov/ National Institute of Environmental Health Sciences]
*[https://www.nlm.nih.gov The US National Library of Medicine]

{{Outline footer}}
{{Authority control}}

[[زمرو:صحت جون سائنسون]]
[[زمرو:خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]]
[[زمرو:صحت ۽ فٽنيس جا خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]] 
[[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون|صحت جون سائنسون]]
[[زمرو:زندگي جي سائنس جا شعبا]]
[[زمرو:صحت جا سائنسي شعبا| 01]]</text>
      <sha1>1fzk9lx5w2j18kuwycluxouwu2lfkn8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Health sciences</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101305</id>
    <redirect title="صحت جي سائنسن جو خاڪو" />
    <revision>
      <id>401347</id>
      <timestamp>2026-08-06T08:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>Memon2025 صفحي [[Health sciences]] کي [[صحت جي سائنسن جو خاڪو]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>401347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="91cjyz12jqd3h47jbysv91cb44nmc3s" xml:space="preserve">#چوريو [[صحت جي سائنسن جو خاڪو]]</text>
      <sha1>91cjyz12jqd3h47jbysv91cb44nmc3s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:صحت جون سائنسون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101306</id>
    <revision>
      <id>401352</id>
      <timestamp>2026-08-06T08:57:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:صحت]] [[زمرو:زندگي جي سائنس جا شعبا]]  [[زمرو:خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]] [[زمرو:صحت ۽ فٽنيس جا خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]]  [[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون|صحت جون سائنسون]] [[زمرو:زندگي جي سائنس جا شعبا]] [[زمرو:صحت جا سائنسي شعبا| 01]]   [[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون]] ز...</comment>
      <origin>401352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="617" sha1="r2p6pj3ikyscmb0u7bot4vnh7ptd9ta" xml:space="preserve">[[زمرو:صحت]]
[[زمرو:زندگي جي سائنس جا شعبا]]

[[زمرو:خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]]
[[زمرو:صحت ۽ فٽنيس جا خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]] 
[[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون|صحت جون سائنسون]]
[[زمرو:زندگي جي سائنس جا شعبا]]
[[زمرو:صحت جا سائنسي شعبا| 01]] 

[[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:خاڪا]] 
[[زمرو:صحت]]
[[زمرو:سائنس]]

[[زمرو:سائنس جا شعبا]]
[[زمرو:زندگي جي سائنس]]</text>
      <sha1>r2p6pj3ikyscmb0u7bot4vnh7ptd9ta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401354</id>
      <parentid>401352</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T08:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>401354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="cuiodlh0wx9km1lf6cwm8xowtk8pfto" xml:space="preserve">[[زمرو:صحت]]
[[زمرو:زندگي جي سائنس جا شعبا]]</text>
      <sha1>cuiodlh0wx9km1lf6cwm8xowtk8pfto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:زندگي جي سائنس جا شعبا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101307</id>
    <revision>
      <id>401353</id>
      <timestamp>2026-08-06T08:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سائنس جا شعبا]] [[زمرو:زندگي جي سائنس]]</comment>
      <origin>401353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="cpdbhdp1zmuduqjtj49mma44u438c2h" xml:space="preserve">[[زمرو:سائنس جا شعبا]]
[[زمرو:زندگي جي سائنس]]</text>
      <sha1>cpdbhdp1zmuduqjtj49mma44u438c2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:صحت ۽ فٽنيس جا خاڪا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101308</id>
    <revision>
      <id>401355</id>
      <timestamp>2026-08-06T08:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:صحت]] [[زمرو:خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]]</comment>
      <origin>401355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="g6bttbgyya48san6amcm1pbzepx6u3c" xml:space="preserve">[[زمرو:صحت]]
[[زمرو:خاڪا|صحت جا سائنسي شعبا]]</text>
      <sha1>g6bttbgyya48san6amcm1pbzepx6u3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:صحت جا سائنسي شعبا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101309</id>
    <revision>
      <id>401357</id>
      <timestamp>2026-08-06T09:02:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:صحت]] [[زمرو:زندگي جي سائنس جا شعبا]]</comment>
      <origin>401357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="cuiodlh0wx9km1lf6cwm8xowtk8pfto" xml:space="preserve">[[زمرو:صحت]]
[[زمرو:زندگي جي سائنس جا شعبا]]</text>
      <sha1>cuiodlh0wx9km1lf6cwm8xowtk8pfto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>طب جي تاريخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101310</id>
    <revision>
      <id>401361</id>
      <timestamp>2026-08-06T10:03:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1364578237|History of medicine]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>401361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4121" sha1="o5xetfvv93ei3f89ffbsegofxdrg8pt" xml:space="preserve">[[File:HippocraticOath.jpg|thumb|12هين صدي عيسويءَ جو يوناني ٻوليءَ ۾ هپوڪريٽڪ حلف جو هڪ مسودو، جيڪو ڪلاسيڪل طب جي مشهور پهلوئن مان هڪ آهي جيڪو بعد جي دورن ۾ جاري رکيو ويو.]]

'''طب جي تاريخ''' (History of Medicine) تاريخ ۾ طب جو مطالعو آهي ۽ گڏوگڏ مطالعي جو هڪ گھڻ-شعبي شعبو آهي جيڪو انساني سماجن ۾ ماضي ۽ حال ٻنهي طبي طريقن کي ڳولڻ ۽ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. &lt;ref name=&quot;Paterson_1982&quot;&gt;{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}&lt;/ref&gt;

طب جي تاريخ وقت سان گڏ طبي علاج، ان جي طريقن ۽ طب جي علم جي ارتقا جو مطالعو ۽ دستاويز آهي. طبي مورخ اڪثر ڪري [[بشريات|انسانيات]] جي ٻين شعبن مان نڪرندا آهن جن ۾ معاشيات، [[صحت جي سائنسن جو خاڪو|صحت سائنس]]، سماجيات ۽ [[سياسي سائنس|سياست]] جي سائنس شامل آهن ته جيئن ادارن، طريقن، ماڻهن، پيشن ۽ سماجي نظامن کي بهتر طور تي سمجهي سگهجي، جن طب کي شڪل ڏني آهي. جڏهن ڪو اهڙو دور جيڪو طب جي حوالي سان لکيل ذريعن کان اڳ جو هجي يا ان ۾ گهٽتائي هجي، ته ان جي بدران معلومات [[قديم آثار|آثار قديمه جي ذريعن مان حاصل ڪئي ويندي آهي.]] &lt;ref name=&quot;Paterson_1982&quot;&gt;{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Medical historians and the history of medicine|journal=Lancet|volume=372|issue=9640|date=August 2008|pmid=18767211|jstor=free}}&lt;/ref&gt; هي ميدان انساني سماجن جي صحت، بيماري، ۽ زخم جي حوالي سان ارتقا، اهي واقعا جيڪي انهن طريقن کي شڪل ڏين ٿا ۽ آبادي تي انهن جو اثر کي ڳولي ٿو، جيڪو تاريخ کان اڳ جي دور کان جديد دور تائين آهن.

ابتدائي طبي روايتن ۾ بابل، مصر، چين ۽ [[آيرويد|هندستان]] شامل آهن. خوردبين جي ايجاد نشاۃِ ثانيه جي دور ۾ بهتر سمجھ جو نتيجو هئي. 19هين صدي کان اڳ، مزاح (humorism) بيماري جي سبب جي وضاحت ڪرڻ لاءِ سوچيو ويندو هو پر ان کي بتدريج بيماري جي جراثيم جي نظريي سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اثرائتي علاج ۽ ڪيترن ئي متعدي بيمارين جو علاج به ٿيو. فوج جا طبي ماهر صدمي جي علاج ۽ سرجري جي طريقن کي ترقي ڏنا. [[عوامي صحت]] جا اپاءَ خاص طور تي 19هين صدي ۾ ترقي ڪيا ويا ڇاڪاڻ ته شهرن جي تيز رفتار واڌ کي منظم صفائي جي اپائن جي ضرورت هئي. 20هين صدي جي شروعات ۾ ترقي يافته تحقيقي مرڪز کوليا ويا، جيڪي اڪثر ڪري وڏي [[اسپتال|اسپتالن]] سان ڳنڍيل هئا. 20هين صدي جي وچ ڌاري کي نئين حياتياتي علان، جهڙوڪ [[اينٽي بائيوٽڪس|اينٽي بايوٽڪ]] سان ممتاز ڪيو ويندو آهي. هي ترقيون، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[جينيات|جينياتيات]] ۽ ريڊيوگرافي ۾ ترقي سان گڏ [[طب|جديد طب]] ڏانهن وٺي ويون. 20هين صدي ۾ طب کي تمام گهڻو پيشه ورانه بڻايو ويو ۽ عورتن لاءِ نرسن (1870ع جي ڏهاڪي کان) ۽ طبيب (خاص طور تي 1970ع کان پوءِ) جا نوان پيشا متعارف ڪرايا ويا.</text>
      <sha1>o5xetfvv93ei3f89ffbsegofxdrg8pt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401362</id>
      <parentid>401361</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T10:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:طب]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>401362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4140" sha1="d9q541mcka2zuh7ifexratlx6osvms2" xml:space="preserve">[[File:HippocraticOath.jpg|thumb|12هين صدي عيسويءَ جو يوناني ٻوليءَ ۾ هپوڪريٽڪ حلف جو هڪ مسودو، جيڪو ڪلاسيڪل طب جي مشهور پهلوئن مان هڪ آهي جيڪو بعد جي دورن ۾ جاري رکيو ويو.]]

'''طب جي تاريخ''' (History of Medicine) تاريخ ۾ طب جو مطالعو آهي ۽ گڏوگڏ مطالعي جو هڪ گھڻ-شعبي شعبو آهي جيڪو انساني سماجن ۾ ماضي ۽ حال ٻنهي طبي طريقن کي ڳولڻ ۽ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. &lt;ref name=&quot;Paterson_1982&quot;&gt;{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}&lt;/ref&gt;

طب جي تاريخ وقت سان گڏ طبي علاج، ان جي طريقن ۽ طب جي علم جي ارتقا جو مطالعو ۽ دستاويز آهي. طبي مورخ اڪثر ڪري [[بشريات|انسانيات]] جي ٻين شعبن مان نڪرندا آهن جن ۾ معاشيات، [[صحت جي سائنسن جو خاڪو|صحت سائنس]]، سماجيات ۽ [[سياسي سائنس|سياست]] جي سائنس شامل آهن ته جيئن ادارن، طريقن، ماڻهن، پيشن ۽ سماجي نظامن کي بهتر طور تي سمجهي سگهجي، جن طب کي شڪل ڏني آهي. جڏهن ڪو اهڙو دور جيڪو طب جي حوالي سان لکيل ذريعن کان اڳ جو هجي يا ان ۾ گهٽتائي هجي، ته ان جي بدران معلومات [[قديم آثار|آثار قديمه جي ذريعن مان حاصل ڪئي ويندي آهي.]] &lt;ref name=&quot;Paterson_1982&quot;&gt;{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Medical historians and the history of medicine|journal=Lancet|volume=372|issue=9640|date=August 2008|pmid=18767211|jstor=free}}&lt;/ref&gt; هي ميدان انساني سماجن جي صحت، بيماري، ۽ زخم جي حوالي سان ارتقا، اهي واقعا جيڪي انهن طريقن کي شڪل ڏين ٿا ۽ آبادي تي انهن جو اثر کي ڳولي ٿو، جيڪو تاريخ کان اڳ جي دور کان جديد دور تائين آهن.

ابتدائي طبي روايتن ۾ بابل، مصر، چين ۽ [[آيرويد|هندستان]] شامل آهن. خوردبين جي ايجاد نشاۃِ ثانيه جي دور ۾ بهتر سمجھ جو نتيجو هئي. 19هين صدي کان اڳ، مزاح (humorism) بيماري جي سبب جي وضاحت ڪرڻ لاءِ سوچيو ويندو هو پر ان کي بتدريج بيماري جي جراثيم جي نظريي سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اثرائتي علاج ۽ ڪيترن ئي متعدي بيمارين جو علاج به ٿيو. فوج جا طبي ماهر صدمي جي علاج ۽ سرجري جي طريقن کي ترقي ڏنا. [[عوامي صحت]] جا اپاءَ خاص طور تي 19هين صدي ۾ ترقي ڪيا ويا ڇاڪاڻ ته شهرن جي تيز رفتار واڌ کي منظم صفائي جي اپائن جي ضرورت هئي. 20هين صدي جي شروعات ۾ ترقي يافته تحقيقي مرڪز کوليا ويا، جيڪي اڪثر ڪري وڏي [[اسپتال|اسپتالن]] سان ڳنڍيل هئا. 20هين صدي جي وچ ڌاري کي نئين حياتياتي علان، جهڙوڪ [[اينٽي بائيوٽڪس|اينٽي بايوٽڪ]] سان ممتاز ڪيو ويندو آهي. هي ترقيون، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[جينيات|جينياتيات]] ۽ ريڊيوگرافي ۾ ترقي سان گڏ [[طب|جديد طب]] ڏانهن وٺي ويون. 20هين صدي ۾ طب کي تمام گهڻو پيشه ورانه بڻايو ويو ۽ عورتن لاءِ نرسن (1870ع جي ڏهاڪي کان) ۽ طبيب (خاص طور تي 1970ع کان پوءِ) جا نوان پيشا متعارف ڪرايا ويا.

[[زمرو:طب]]</text>
      <sha1>d9q541mcka2zuh7ifexratlx6osvms2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401363</id>
      <parentid>401362</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T10:10:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5449" sha1="9wk1vcgm92ha9uztlwlwbghzyntcrt3" xml:space="preserve">[[File:HippocraticOath.jpg|thumb|12هين صدي عيسويءَ جو يوناني ٻوليءَ ۾ هپوڪريٽڪ حلف جو هڪ مسودو، جيڪو ڪلاسيڪل طب جي مشهور پهلوئن مان هڪ آهي جيڪو بعد جي دورن ۾ جاري رکيو ويو.]]
'''طب جي تاريخ''' (History of Medicine) تاريخ ۾ طب جو مطالعو آهي ۽ گڏوگڏ مطالعي جو هڪ گھڻ-شعبي شعبو آهي جيڪو انساني سماجن ۾ ماضي ۽ حال ٻنهي طبي طريقن کي ڳولڻ ۽ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Paterson_1982&quot;&gt;{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}&lt;/ref&gt;

طب جي تاريخ وقت سان گڏ طبي علاج، ان جي طريقن ۽ طب جي علم جي ارتقا جو مطالعو ۽ دستاويز آهي. طبي مورخ اڪثر ڪري [[بشريات]] جي ٻين شعبن مان نڪرندا آهن جن ۾ معاشيات، [[صحت جي سائنسن جو خاڪو|صحت سائنس]]، [[سماجيات]] ۽ [[سياسي سائنس]] شامل آهن ته جيئن ادارن، طريقن، ماڻهن، پيشن ۽ سماجي نظامن کي بهتر طور تي سمجهي سگهجي، جن طب کي شڪل ڏني آهي. جڏهن ڪو اهڙو دور جيڪو طب جي حوالي سان لکيل ذريعن کان اڳ جو هجي يا ان ۾ گهٽتائي هجي، ته ان جي بدران معلومات [[قديم آثار|آثار قديمه]] جي ذريعن مان حاصل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Paterson_1982&quot;&gt;{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Medical historians and the history of medicine|journal=Lancet|volume=372|issue=9640|date=August 2008|pmid=18767211|jstor=free}}&lt;/ref&gt; هي ميدان انساني سماجن جي صحت، بيماري ۽ زخم جي حوالي سان ارتقا، اهي واقعا جيڪي انهن طريقن کي شڪل ڏين ٿا ۽ آبادي تي انهن جو اثر کي ڳولي ٿو، جيڪو تاريخ کان اڳ جي دور کان جديد دور تائين آهن.

ابتدائي طبي روايتن ۾ بابل، مصر، چين ۽ [[آيرويد|ديسي علاج]] شامل آهن. [[خوردبين]] جي ايجاد [[نشاۃِ ثانيه]] جي دور ۾ بهتر سمجھ جو نتيجو هئي. 19هين صدي کان اڳ، مزاح (humorism) بيماري جي سبب جي وضاحت ڪرڻ لاءِ سوچيو ويندو هو پر ان کي بتدريج بيماري جي جراثيم جي نظريي سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اثرائتي علاج ۽ ڪيترن ئي متعدي بيمارين جو علاج به ٿيو. فوج جا طبي ماهر صدمي جي علاج ۽ سرجري جي طريقن کي ترقي ڏنا. [[عوامي صحت]] جا اپاءَ خاص طور تي 19هين صدي ۾ ترقي ڪيا ويا ڇاڪاڻ ته شهرن جي تيز رفتار واڌ کي منظم صفائي جي اپائن جي ضرورت هئي. 20هين صدي جي شروعات ۾ ترقي يافته تحقيقي مرڪز کوليا ويا، جيڪي اڪثر ڪري وڏي [[اسپتال|اسپتالن]] سان ڳنڍيل هئا. 20هين صدي جي وچ ڌاري کي نئين حياتياتي علان، جهڙوڪ [[اينٽي بائيوٽڪس|اينٽي بايوٽڪ دوائن]] سان ممتاز ڪيو ويندو آهي. هي ترقيون، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[جينيات|جينياتيات]] ۽ ريڊيوگرافي ۾ ترقي سان گڏ [[طب|جديد طب]] ڏانهن وٺي ويون. 20هين صدي ۾ طب کي تمام گهڻو پيشه ورانه بڻايو ويو ۽ عورتن لاءِ نرسن (1870ع جي ڏهاڪي کان) ۽ طبيب (خاص طور تي 1970ع کان پوءِ) جا نوان پيشا متعارف ڪرايا ويا.

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
{{Wikiquote}}
* {{Wikisource inline|list=
** {{cite CE1913 | vauthors = Senfelder L |wstitle=History of Medicine |volume=10 |noicon=x |short=x}}
}}
* [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The history of medicine and surgery as portrayed by various artists]
* [http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ Directory of History of Medicine Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916071508/http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ |date=2013-09-16 }}, Index to the major collections in the United States and Canada, selected by the US National Institute of Health
* [https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k Newsletter / Hannah Institute for the History of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240502165905/https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k |date=2024-05-02 }}. Date: [1988-1997], Wellcome Collection

{{History of medicine|state=expanded}}
{{History of biology}}
{{History of science}}
{{Medicine}}
{{Population}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:History Of Medicine}}
[[Category:History of medicine| ]]
[[Category:History of science by discipline|Medicine]]
[[Category:History by topic]]
[[زمرو:طب]]</text>
      <sha1>9wk1vcgm92ha9uztlwlwbghzyntcrt3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401364</id>
      <parentid>401363</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T10:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:تاريخ بلحاظ موضوع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>401364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5495" sha1="oll5lqiikcwzbxyxt0uxbmqaeneva5t" xml:space="preserve">[[File:HippocraticOath.jpg|thumb|12هين صدي عيسويءَ جو يوناني ٻوليءَ ۾ هپوڪريٽڪ حلف جو هڪ مسودو، جيڪو ڪلاسيڪل طب جي مشهور پهلوئن مان هڪ آهي جيڪو بعد جي دورن ۾ جاري رکيو ويو.]]
'''طب جي تاريخ''' (History of Medicine) تاريخ ۾ طب جو مطالعو آهي ۽ گڏوگڏ مطالعي جو هڪ گھڻ-شعبي شعبو آهي جيڪو انساني سماجن ۾ ماضي ۽ حال ٻنهي طبي طريقن کي ڳولڻ ۽ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Paterson_1982&quot;&gt;{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}&lt;/ref&gt;

طب جي تاريخ وقت سان گڏ طبي علاج، ان جي طريقن ۽ طب جي علم جي ارتقا جو مطالعو ۽ دستاويز آهي. طبي مورخ اڪثر ڪري [[بشريات]] جي ٻين شعبن مان نڪرندا آهن جن ۾ معاشيات، [[صحت جي سائنسن جو خاڪو|صحت سائنس]]، [[سماجيات]] ۽ [[سياسي سائنس]] شامل آهن ته جيئن ادارن، طريقن، ماڻهن، پيشن ۽ سماجي نظامن کي بهتر طور تي سمجهي سگهجي، جن طب کي شڪل ڏني آهي. جڏهن ڪو اهڙو دور جيڪو طب جي حوالي سان لکيل ذريعن کان اڳ جو هجي يا ان ۾ گهٽتائي هجي، ته ان جي بدران معلومات [[قديم آثار|آثار قديمه]] جي ذريعن مان حاصل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Paterson_1982&quot;&gt;{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Medical historians and the history of medicine|journal=Lancet|volume=372|issue=9640|date=August 2008|pmid=18767211|jstor=free}}&lt;/ref&gt; هي ميدان انساني سماجن جي صحت، بيماري ۽ زخم جي حوالي سان ارتقا، اهي واقعا جيڪي انهن طريقن کي شڪل ڏين ٿا ۽ آبادي تي انهن جو اثر کي ڳولي ٿو، جيڪو تاريخ کان اڳ جي دور کان جديد دور تائين آهن.

ابتدائي طبي روايتن ۾ بابل، مصر، چين ۽ [[آيرويد|ديسي علاج]] شامل آهن. [[خوردبين]] جي ايجاد [[نشاۃِ ثانيه]] جي دور ۾ بهتر سمجھ جو نتيجو هئي. 19هين صدي کان اڳ، مزاح (humorism) بيماري جي سبب جي وضاحت ڪرڻ لاءِ سوچيو ويندو هو پر ان کي بتدريج بيماري جي جراثيم جي نظريي سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اثرائتي علاج ۽ ڪيترن ئي متعدي بيمارين جو علاج به ٿيو. فوج جا طبي ماهر صدمي جي علاج ۽ سرجري جي طريقن کي ترقي ڏنا. [[عوامي صحت]] جا اپاءَ خاص طور تي 19هين صدي ۾ ترقي ڪيا ويا ڇاڪاڻ ته شهرن جي تيز رفتار واڌ کي منظم صفائي جي اپائن جي ضرورت هئي. 20هين صدي جي شروعات ۾ ترقي يافته تحقيقي مرڪز کوليا ويا، جيڪي اڪثر ڪري وڏي [[اسپتال|اسپتالن]] سان ڳنڍيل هئا. 20هين صدي جي وچ ڌاري کي نئين حياتياتي علان، جهڙوڪ [[اينٽي بائيوٽڪس|اينٽي بايوٽڪ دوائن]] سان ممتاز ڪيو ويندو آهي. هي ترقيون، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[جينيات|جينياتيات]] ۽ ريڊيوگرافي ۾ ترقي سان گڏ [[طب|جديد طب]] ڏانهن وٺي ويون. 20هين صدي ۾ طب کي تمام گهڻو پيشه ورانه بڻايو ويو ۽ عورتن لاءِ نرسن (1870ع جي ڏهاڪي کان) ۽ طبيب (خاص طور تي 1970ع کان پوءِ) جا نوان پيشا متعارف ڪرايا ويا.

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
{{Wikiquote}}
* {{Wikisource inline|list=
** {{cite CE1913 | vauthors = Senfelder L |wstitle=History of Medicine |volume=10 |noicon=x |short=x}}
}}
* [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The history of medicine and surgery as portrayed by various artists]
* [http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ Directory of History of Medicine Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916071508/http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ |date=2013-09-16 }}, Index to the major collections in the United States and Canada, selected by the US National Institute of Health
* [https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k Newsletter / Hannah Institute for the History of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240502165905/https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k |date=2024-05-02 }}. Date: [1988-1997], Wellcome Collection

{{History of medicine|state=expanded}}
{{History of biology}}
{{History of science}}
{{Medicine}}
{{Population}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:History Of Medicine}}
[[Category:History of medicine| ]]
[[Category:History of science by discipline|Medicine]]
[[Category:History by topic]]
[[زمرو:طب]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]]</text>
      <sha1>oll5lqiikcwzbxyxt0uxbmqaeneva5t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401365</id>
      <parentid>401364</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T10:12:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سائنس جي تاريخ بلحاظ شعبا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>401365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5555" sha1="7p76tocr8fc4z3hbsc14uh5ckvcnxgr" xml:space="preserve">[[File:HippocraticOath.jpg|thumb|12هين صدي عيسويءَ جو يوناني ٻوليءَ ۾ هپوڪريٽڪ حلف جو هڪ مسودو، جيڪو ڪلاسيڪل طب جي مشهور پهلوئن مان هڪ آهي جيڪو بعد جي دورن ۾ جاري رکيو ويو.]]
'''طب جي تاريخ''' (History of Medicine) تاريخ ۾ طب جو مطالعو آهي ۽ گڏوگڏ مطالعي جو هڪ گھڻ-شعبي شعبو آهي جيڪو انساني سماجن ۾ ماضي ۽ حال ٻنهي طبي طريقن کي ڳولڻ ۽ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Paterson_1982&quot;&gt;{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}&lt;/ref&gt;

طب جي تاريخ وقت سان گڏ طبي علاج، ان جي طريقن ۽ طب جي علم جي ارتقا جو مطالعو ۽ دستاويز آهي. طبي مورخ اڪثر ڪري [[بشريات]] جي ٻين شعبن مان نڪرندا آهن جن ۾ معاشيات، [[صحت جي سائنسن جو خاڪو|صحت سائنس]]، [[سماجيات]] ۽ [[سياسي سائنس]] شامل آهن ته جيئن ادارن، طريقن، ماڻهن، پيشن ۽ سماجي نظامن کي بهتر طور تي سمجهي سگهجي، جن طب کي شڪل ڏني آهي. جڏهن ڪو اهڙو دور جيڪو طب جي حوالي سان لکيل ذريعن کان اڳ جو هجي يا ان ۾ گهٽتائي هجي، ته ان جي بدران معلومات [[قديم آثار|آثار قديمه]] جي ذريعن مان حاصل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Paterson_1982&quot;&gt;{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Medical historians and the history of medicine|journal=Lancet|volume=372|issue=9640|date=August 2008|pmid=18767211|jstor=free}}&lt;/ref&gt; هي ميدان انساني سماجن جي صحت، بيماري ۽ زخم جي حوالي سان ارتقا، اهي واقعا جيڪي انهن طريقن کي شڪل ڏين ٿا ۽ آبادي تي انهن جو اثر کي ڳولي ٿو، جيڪو تاريخ کان اڳ جي دور کان جديد دور تائين آهن.

ابتدائي طبي روايتن ۾ بابل، مصر، چين ۽ [[آيرويد|ديسي علاج]] شامل آهن. [[خوردبين]] جي ايجاد [[نشاۃِ ثانيه]] جي دور ۾ بهتر سمجھ جو نتيجو هئي. 19هين صدي کان اڳ، مزاح (humorism) بيماري جي سبب جي وضاحت ڪرڻ لاءِ سوچيو ويندو هو پر ان کي بتدريج بيماري جي جراثيم جي نظريي سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اثرائتي علاج ۽ ڪيترن ئي متعدي بيمارين جو علاج به ٿيو. فوج جا طبي ماهر صدمي جي علاج ۽ سرجري جي طريقن کي ترقي ڏنا. [[عوامي صحت]] جا اپاءَ خاص طور تي 19هين صدي ۾ ترقي ڪيا ويا ڇاڪاڻ ته شهرن جي تيز رفتار واڌ کي منظم صفائي جي اپائن جي ضرورت هئي. 20هين صدي جي شروعات ۾ ترقي يافته تحقيقي مرڪز کوليا ويا، جيڪي اڪثر ڪري وڏي [[اسپتال|اسپتالن]] سان ڳنڍيل هئا. 20هين صدي جي وچ ڌاري کي نئين حياتياتي علان، جهڙوڪ [[اينٽي بائيوٽڪس|اينٽي بايوٽڪ دوائن]] سان ممتاز ڪيو ويندو آهي. هي ترقيون، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[جينيات|جينياتيات]] ۽ ريڊيوگرافي ۾ ترقي سان گڏ [[طب|جديد طب]] ڏانهن وٺي ويون. 20هين صدي ۾ طب کي تمام گهڻو پيشه ورانه بڻايو ويو ۽ عورتن لاءِ نرسن (1870ع جي ڏهاڪي کان) ۽ طبيب (خاص طور تي 1970ع کان پوءِ) جا نوان پيشا متعارف ڪرايا ويا.

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
{{Wikiquote}}
* {{Wikisource inline|list=
** {{cite CE1913 | vauthors = Senfelder L |wstitle=History of Medicine |volume=10 |noicon=x |short=x}}
}}
* [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The history of medicine and surgery as portrayed by various artists]
* [http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ Directory of History of Medicine Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916071508/http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ |date=2013-09-16 }}, Index to the major collections in the United States and Canada, selected by the US National Institute of Health
* [https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k Newsletter / Hannah Institute for the History of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240502165905/https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k |date=2024-05-02 }}. Date: [1988-1997], Wellcome Collection

{{History of medicine|state=expanded}}
{{History of biology}}
{{History of science}}
{{Medicine}}
{{Population}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:History Of Medicine}}
[[Category:History of medicine| ]]
[[Category:History of science by discipline|Medicine]]
[[Category:History by topic]]
[[زمرو:طب]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ بلحاظ شعبا]]</text>
      <sha1>7p76tocr8fc4z3hbsc14uh5ckvcnxgr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401366</id>
      <parentid>401365</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T10:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>401366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5469" sha1="00x5iyg4c536ciictamwl0xymt4d9zx" xml:space="preserve">[[File:HippocraticOath.jpg|thumb|12هين صدي عيسويءَ جو يوناني ٻوليءَ ۾ هپوڪريٽڪ حلف جو هڪ مسودو، جيڪو ڪلاسيڪل طب جي مشهور پهلوئن مان هڪ آهي جيڪو بعد جي دورن ۾ جاري رکيو ويو.]]
'''طب جي تاريخ''' (History of Medicine) تاريخ ۾ طب جو مطالعو آهي ۽ گڏوگڏ مطالعي جو هڪ گھڻ-شعبي شعبو آهي جيڪو انساني سماجن ۾ ماضي ۽ حال ٻنهي طبي طريقن کي ڳولڻ ۽ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Paterson_1982&quot;&gt;{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}&lt;/ref&gt;

طب جي تاريخ وقت سان گڏ طبي علاج، ان جي طريقن ۽ طب جي علم جي ارتقا جو مطالعو ۽ دستاويز آهي. طبي مورخ اڪثر ڪري [[بشريات]] جي ٻين شعبن مان نڪرندا آهن جن ۾ معاشيات، [[صحت جي سائنسن جو خاڪو|صحت سائنس]]، [[سماجيات]] ۽ [[سياسي سائنس]] شامل آهن ته جيئن ادارن، طريقن، ماڻهن، پيشن ۽ سماجي نظامن کي بهتر طور تي سمجهي سگهجي، جن طب کي شڪل ڏني آهي. جڏهن ڪو اهڙو دور جيڪو طب جي حوالي سان لکيل ذريعن کان اڳ جو هجي يا ان ۾ گهٽتائي هجي، ته ان جي بدران معلومات [[قديم آثار|آثار قديمه]] جي ذريعن مان حاصل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Paterson_1982&quot;&gt;{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Medical historians and the history of medicine|journal=Lancet|volume=372|issue=9640|date=August 2008|pmid=18767211|jstor=free}}&lt;/ref&gt; هي ميدان انساني سماجن جي صحت، بيماري ۽ زخم جي حوالي سان ارتقا، اهي واقعا جيڪي انهن طريقن کي شڪل ڏين ٿا ۽ آبادي تي انهن جو اثر کي ڳولي ٿو، جيڪو تاريخ کان اڳ جي دور کان جديد دور تائين آهن.

ابتدائي طبي روايتن ۾ بابل، مصر، چين ۽ [[آيرويد|ديسي علاج]] شامل آهن. [[خوردبين]] جي ايجاد [[نشاۃِ ثانيه]] جي دور ۾ بهتر سمجھ جو نتيجو هئي. 19هين صدي کان اڳ، مزاح (humorism) بيماري جي سبب جي وضاحت ڪرڻ لاءِ سوچيو ويندو هو پر ان کي بتدريج بيماري جي جراثيم جي نظريي سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اثرائتي علاج ۽ ڪيترن ئي متعدي بيمارين جو علاج به ٿيو. فوج جا طبي ماهر صدمي جي علاج ۽ سرجري جي طريقن کي ترقي ڏنا. [[عوامي صحت]] جا اپاءَ خاص طور تي 19هين صدي ۾ ترقي ڪيا ويا ڇاڪاڻ ته شهرن جي تيز رفتار واڌ کي منظم صفائي جي اپائن جي ضرورت هئي. 20هين صدي جي شروعات ۾ ترقي يافته تحقيقي مرڪز کوليا ويا، جيڪي اڪثر ڪري وڏي [[اسپتال|اسپتالن]] سان ڳنڍيل هئا. 20هين صدي جي وچ ڌاري کي نئين حياتياتي علان، جهڙوڪ [[اينٽي بائيوٽڪس|اينٽي بايوٽڪ دوائن]] سان ممتاز ڪيو ويندو آهي. هي ترقيون، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[جينيات|جينياتيات]] ۽ ريڊيوگرافي ۾ ترقي سان گڏ [[طب|جديد طب]] ڏانهن وٺي ويون. 20هين صدي ۾ طب کي تمام گهڻو پيشه ورانه بڻايو ويو ۽ عورتن لاءِ نرسن (1870ع جي ڏهاڪي کان) ۽ طبيب (خاص طور تي 1970ع کان پوءِ) جا نوان پيشا متعارف ڪرايا ويا.

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
{{Wikiquote}}
* {{Wikisource inline|list=
** {{cite CE1913 | vauthors = Senfelder L |wstitle=History of Medicine |volume=10 |noicon=x |short=x}}
}}
* [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The history of medicine and surgery as portrayed by various artists]
* [http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ Directory of History of Medicine Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916071508/http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ |date=2013-09-16 }}, Index to the major collections in the United States and Canada, selected by the US National Institute of Health
* [https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k Newsletter / Hannah Institute for the History of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240502165905/https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k |date=2024-05-02 }}. Date: [1988-1997], Wellcome Collection

{{History of medicine|state=expanded}}
{{History of biology}}
{{History of science}}
{{Medicine}}
{{Population}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:History Of Medicine}}
[[زمرو:طب جي تاريخ]]
[[زمرو:طب]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ بلحاظ شعبا]]</text>
      <sha1>00x5iyg4c536ciictamwl0xymt4d9zx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401368</id>
      <parentid>401366</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T10:15:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>401368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5223" sha1="446jbbgegeoxklqcigh18vlij4wmxno" xml:space="preserve">[[File:HippocraticOath.jpg|thumb|12هين صدي عيسويءَ جو يوناني ٻوليءَ ۾ هپوڪريٽڪ حلف جو هڪ مسودو، جيڪو ڪلاسيڪل طب جي مشهور پهلوئن مان هڪ آهي جيڪو بعد جي دورن ۾ جاري رکيو ويو.]]
'''طب جي تاريخ''' (History of Medicine) تاريخ ۾ طب جو مطالعو آهي ۽ گڏوگڏ مطالعي جو هڪ گھڻ-شعبي شعبو آهي جيڪو انساني سماجن ۾ ماضي ۽ حال ٻنهي طبي طريقن کي ڳولڻ ۽ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Paterson_1982&quot;&gt;{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}&lt;/ref&gt;

طب جي تاريخ وقت سان گڏ طبي علاج، ان جي طريقن ۽ طب جي علم جي ارتقا جو مطالعو ۽ دستاويز آهي. طبي مورخ اڪثر ڪري [[بشريات]] جي ٻين شعبن مان نڪرندا آهن جن ۾ معاشيات، [[صحت جي سائنسن جو خاڪو|صحت سائنس]]، [[سماجيات]] ۽ [[سياسي سائنس]] شامل آهن ته جيئن ادارن، طريقن، ماڻهن، پيشن ۽ سماجي نظامن کي بهتر طور تي سمجهي سگهجي، جن طب کي شڪل ڏني آهي. جڏهن ڪو اهڙو دور جيڪو طب جي حوالي سان لکيل ذريعن کان اڳ جو هجي يا ان ۾ گهٽتائي هجي، ته ان جي بدران معلومات [[قديم آثار|آثار قديمه]] جي ذريعن مان حاصل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Paterson_1982&quot;&gt;{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Medical historians and the history of medicine|journal=Lancet|volume=372|issue=9640|date=August 2008|pmid=18767211|jstor=free}}&lt;/ref&gt; هي ميدان انساني سماجن جي صحت، بيماري ۽ زخم جي حوالي سان ارتقا، اهي واقعا جيڪي انهن طريقن کي شڪل ڏين ٿا ۽ آبادي تي انهن جو اثر کي ڳولي ٿو، جيڪو تاريخ کان اڳ جي دور کان جديد دور تائين آهن.

ابتدائي طبي روايتن ۾ بابل، مصر، چين ۽ [[آيرويد|ديسي علاج]] شامل آهن. [[خوردبين]] جي ايجاد [[نشاۃِ ثانيه]] جي دور ۾ بهتر سمجھ جو نتيجو هئي. 19هين صدي کان اڳ، مزاح (humorism) بيماري جي سبب جي وضاحت ڪرڻ لاءِ سوچيو ويندو هو پر ان کي بتدريج بيماري جي جراثيم جي نظريي سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اثرائتي علاج ۽ ڪيترن ئي متعدي بيمارين جو علاج به ٿيو. فوج جا طبي ماهر صدمي جي علاج ۽ سرجري جي طريقن کي ترقي ڏنا. [[عوامي صحت]] جا اپاءَ خاص طور تي 19هين صدي ۾ ترقي ڪيا ويا ڇاڪاڻ ته شهرن جي تيز رفتار واڌ کي منظم صفائي جي اپائن جي ضرورت هئي. 20هين صدي جي شروعات ۾ ترقي يافته تحقيقي مرڪز کوليا ويا، جيڪي اڪثر ڪري وڏي [[اسپتال|اسپتالن]] سان ڳنڍيل هئا. 20هين صدي جي وچ ڌاري کي نئين حياتياتي علان، جهڙوڪ [[اينٽي بائيوٽڪس|اينٽي بايوٽڪ دوائن]] سان ممتاز ڪيو ويندو آهي. هي ترقيون، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[جينيات|جينياتيات]] ۽ ريڊيوگرافي ۾ ترقي سان گڏ [[طب|جديد طب]] ڏانهن وٺي ويون. 20هين صدي ۾ طب کي تمام گهڻو پيشه ورانه بڻايو ويو ۽ عورتن لاءِ نرسن (1870ع جي ڏهاڪي کان) ۽ طبيب (خاص طور تي 1970ع کان پوءِ) جا نوان پيشا متعارف ڪرايا ويا.

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
{{Wikiquote}}
*
* [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The history of medicine and surgery as portrayed by various artists]
* [http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ Directory of History of Medicine Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916071508/http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ |date=2013-09-16 }}, Index to the major collections in the United States and Canada, selected by the US National Institute of Health
* [https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k Newsletter / Hannah Institute for the History of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240502165905/https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k |date=2024-05-02 }}. Date: [1988-1997], Wellcome Collection

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:History Of Medicine}}
[[زمرو:طب جي تاريخ]]
[[زمرو:طب]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ بلحاظ شعبا]]</text>
      <sha1>446jbbgegeoxklqcigh18vlij4wmxno</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401369</id>
      <parentid>401368</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T10:16:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>401369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11882" sha1="beyths8o495n9l7un717c17224i7s2e" xml:space="preserve">[[File:HippocraticOath.jpg|thumb|12هين صدي عيسويءَ جو يوناني ٻوليءَ ۾ هپوڪريٽڪ حلف جو هڪ مسودو، جيڪو ڪلاسيڪل طب جي مشهور پهلوئن مان هڪ آهي جيڪو بعد جي دورن ۾ جاري رکيو ويو.]]
'''طب جي تاريخ''' (History of Medicine) تاريخ ۾ طب جو مطالعو آهي ۽ گڏوگڏ مطالعي جو هڪ گھڻ-شعبي شعبو آهي جيڪو انساني سماجن ۾ ماضي ۽ حال ٻنهي طبي طريقن کي ڳولڻ ۽ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Paterson_1982&quot;&gt;{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}&lt;/ref&gt;

طب جي تاريخ وقت سان گڏ طبي علاج، ان جي طريقن ۽ طب جي علم جي ارتقا جو مطالعو ۽ دستاويز آهي. طبي مورخ اڪثر ڪري [[بشريات]] جي ٻين شعبن مان نڪرندا آهن جن ۾ معاشيات، [[صحت جي سائنسن جو خاڪو|صحت سائنس]]، [[سماجيات]] ۽ [[سياسي سائنس]] شامل آهن ته جيئن ادارن، طريقن، ماڻهن، پيشن ۽ سماجي نظامن کي بهتر طور تي سمجهي سگهجي، جن طب کي شڪل ڏني آهي. جڏهن ڪو اهڙو دور جيڪو طب جي حوالي سان لکيل ذريعن کان اڳ جو هجي يا ان ۾ گهٽتائي هجي، ته ان جي بدران معلومات [[قديم آثار|آثار قديمه]] جي ذريعن مان حاصل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Paterson_1982&quot;&gt;{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Medical historians and the history of medicine|journal=Lancet|volume=372|issue=9640|date=August 2008|pmid=18767211|jstor=free}}&lt;/ref&gt; هي ميدان انساني سماجن جي صحت، بيماري ۽ زخم جي حوالي سان ارتقا، اهي واقعا جيڪي انهن طريقن کي شڪل ڏين ٿا ۽ آبادي تي انهن جو اثر کي ڳولي ٿو، جيڪو تاريخ کان اڳ جي دور کان جديد دور تائين آهن.

ابتدائي طبي روايتن ۾ بابل، مصر، چين ۽ [[آيرويد|ديسي علاج]] شامل آهن. [[خوردبين]] جي ايجاد [[نشاۃِ ثانيه]] جي دور ۾ بهتر سمجھ جو نتيجو هئي. 19هين صدي کان اڳ، مزاح (humorism) بيماري جي سبب جي وضاحت ڪرڻ لاءِ سوچيو ويندو هو پر ان کي بتدريج بيماري جي جراثيم جي نظريي سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اثرائتي علاج ۽ ڪيترن ئي متعدي بيمارين جو علاج به ٿيو. فوج جا طبي ماهر صدمي جي علاج ۽ سرجري جي طريقن کي ترقي ڏنا. [[عوامي صحت]] جا اپاءَ خاص طور تي 19هين صدي ۾ ترقي ڪيا ويا ڇاڪاڻ ته شهرن جي تيز رفتار واڌ کي منظم صفائي جي اپائن جي ضرورت هئي. 20هين صدي جي شروعات ۾ ترقي يافته تحقيقي مرڪز کوليا ويا، جيڪي اڪثر ڪري وڏي [[اسپتال|اسپتالن]] سان ڳنڍيل هئا. 20هين صدي جي وچ ڌاري کي نئين حياتياتي علان، جهڙوڪ [[اينٽي بائيوٽڪس|اينٽي بايوٽڪ دوائن]] سان ممتاز ڪيو ويندو آهي. هي ترقيون، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[جينيات|جينياتيات]] ۽ ريڊيوگرافي ۾ ترقي سان گڏ [[طب|جديد طب]] ڏانهن وٺي ويون. 20هين صدي ۾ طب کي تمام گهڻو پيشه ورانه بڻايو ويو ۽ عورتن لاءِ نرسن (1870ع جي ڏهاڪي کان) ۽ طبيب (خاص طور تي 1970ع کان پوءِ) جا نوان پيشا متعارف ڪرايا ويا.

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
{{refbegin|30em}}
* {{cite book | veditors = Bowers BS | title = The Medieval Hospital and Medical Practice | publisher = Ashgate | date = 2007 | page = 258 | isbn = 978-0-7546-5110-9 }}
* {{cite book | vauthors = Breslaw EG |title=Lotions, Potions, Pills, and Magic: Health Care in Early America|isbn=978-1-4798-0704-8|year=2014|publisher=NYU Press }}
* {{cite book | vauthors = Brockliss LW, Jone C |title=The Medical World of Early Modern France |date=1997 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-822750-2}}
* {{cite book | veditors = Burnham JC |title=Health Care in America: A History |date=2015 |publisher=JHU Press |location=Baltimore |isbn=978-1-4214-1609-0}}
* {{cite book | veditors = Bynum WF, Porter R | title=Companion Encyclopedia of the History of Medicine |date=1993 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-1-136-11036-8}}
* {{cite book | vauthors = Bynum WF, Hardy A, Jacyna S, Lawrence C, Tansey EM |title=The Western Medical Tradition |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=New York, NY |isbn=978-0-521-47565-5}}
* {{cite book | vauthors = Conrad LI, Neve M, Nutton V, Porter R, Wear A |title=The Western Medical Tradition: 800 BC to AD 1800 |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, Eng. |isbn=978-0-521-47564-8}}
* {{cite book| veditors = Cooter R, Pickstone JV |title=Companion to Medicine in the 20th Century |year=2003|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-0-415-28603-9 }}
* {{cite book |last1=Donahue |first1=M. Patricia |title=Nursing, the Finest Art: An Illustrated History |date=2011 |publisher=Mosby Elsevier |isbn=978-0-323-05305-1 }}
* Greenwood, David. ''Antimicrobial Drugs: Chronicle of a twentieth century medical triumph'' (Oxford UP, 2008), Wide ranging popular history. [https://www.google.com/books/edition/Antimicrobial_Drugs/i4_FZHmzjzwC?hl=en online]
* Guthrie, Douglas. ''A history of medicine'' (Nelson, 1958). biographical approach, focused on British pioneers. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.81546 online]
* {{cite book| veditors = Jackson M |title=The Oxford Handbook of the History of Medicine |year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-954649-7 }}
** Mark Jackson, ed. '' A Global History of Medicine'' (Oxford, 2018), condensed version of ''The Oxford Handbook of the History of Medicine'' 
* {{Cite book| vauthors = Kessel G |chapter=Syriac Medicine|title=The Syriac World|year=2019|location=London|publisher=Routledge|pages=438–59|isbn=978-1-138-89901-8 }}
* {{cite book | last=Liu | first=Yan | title=Healing with Poisons: Potent Medicines in Medieval China | publisher=University of Washington Press | year=2021 | isbn=978-0-295-74899-3 | jstor=j.ctv1wmz491 | jstor-access=free | access-date=2025-03-20 | url=https://uplopen.com/books/92/files/6da59477-7a20-4f7f-a415-adcfdea5c477.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20250320103721/https://uplopen.com/books/92/files/6da59477-7a20-4f7f-a415-adcfdea5c477.pdf | archive-date=20 March 2025}}
* {{cite book | veditors = Loudon I |title=Western Medicine: An Illustrated History |date=1997 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-924813-1 }}
* {{cite book| vauthors = Lyons AS, Petrucelli RJ |title=Medicine: An Illustrated History |year=1987|publisher=Abradale Press/Harry N. Abrams|location=New York|isbn=978-0-810-98080-8 }}
* {{cite book | vauthors = Majno G |title=The Healing Hand: Man and Wound in the Ancient World|year=1991|publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-38331-9|url=https://archive.org/details/healinghandmanwo00majn}}
* {{cite book | vauthors = McGrew RE, McGrew MP |title=Encyclopedia of Medical History |date=1985 |publisher=McGraw-Hill |location=New York |isbn=978-0-07-045087-5}}
* {{cite book | vauthors = Porter R | author-link = Roy Porter | title = The Greatest Benefit to Mankind: A Medical History of Humanity from Antiquity to the Present | year = 1997 | publisher = Harper Collins | isbn = 978-0-393-31980-4 }}
* {{cite book | vauthors = Nutton V |title=Ancient Medicine |date=2012 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-52094-2 |edition=2nd}}
* {{cite book | vauthors = Porter R |title=The Cambridge Illustrated History of Medicine |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-00252-3}}
** {{cite book | vauthors = Porter R |title=The Cambridge History of Medicine |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-86426-8 }}
* {{cite book | vauthors = Porter R | title = Blood and Guts: A Short History of Medicine | date = 2004 | publisher = WW Norton &amp; Company | isbn = 978-0-393-32569-0 }}
* {{cite book| veditors = Rosenberg CE |title=Framing Disease: Studies in Cultural History |year=1992|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-1757-5 }}
* {{cite book | veditors = Rousseau GS, Gill M, Haycock D, Herwig M | author-link4 = Malte Herwig |year=2003 |title=Framing and Imagining Disease in Cultural History |publisher=Palgrave Macmillan |location=Basingstoke |isbn=978-1-4039-1292-3 }}
* {{cite book | vauthors = Singer CJ, Underwood AE |title=A Short History of Medicine |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-86426-8 |edition=Rev.}}
* {{cite book |vauthors =  Singh S, Ernst E |author1-link = Simon Singh |author2-link = Edzard Ernst |title = Trick or Treatment: Alternative Medicine on Trial |location = London |publisher= Bantam |year= 2008 |isbn= 978-0-593-06129-9 |ref = {{harvid|Singh &amp; Ernst|2008}} }}
* {{cite journal | vauthors = Siraisi NG | title = Medicine, 1450-1620, and the history of science | journal = Isis; an International Review Devoted to the History of Science and Its Cultural Influences | volume = 103 | issue = 3 | pages = 491–514 | date = September 2012 | pmid = 23286188 | doi = 10.1086/667970 | s2cid = 6954963 }}
* {{cite book | vauthors = Siraisi NG |title=Medieval and Early Renaissance Medicine: An Introduction to Knowledge and Practice |date=1990 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-76130-5}}
* {{cite book | vauthors = Watts SJ |title=Disease and Medicine in World History | series = Themes in World History |date=2003 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-27817-1}}
* {{cite book| veditors = Wear A |title=Medicine in Society: Historical Essays |year=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33639-0 }}
* {{cite book |vauthors = Weatherall M |title=In Search of a Cure: A History of Pharmaceutical Discovery |date=1990 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-261747-7}}
{{refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
{{Wikiquote}}
*
* [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The history of medicine and surgery as portrayed by various artists]
* [http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ Directory of History of Medicine Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916071508/http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ |date=2013-09-16 }}, Index to the major collections in the United States and Canada, selected by the US National Institute of Health
* [https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k Newsletter / Hannah Institute for the History of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240502165905/https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k |date=2024-05-02 }}. Date: [1988-1997], Wellcome Collection

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:History Of Medicine}}
[[زمرو:طب جي تاريخ]]
[[زمرو:طب]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ بلحاظ شعبا]]</text>
      <sha1>beyths8o495n9l7un717c17224i7s2e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>401370</id>
      <parentid>401369</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T10:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>401370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12008" sha1="pix8m55czyag5uhdxyfx095leam055p" xml:space="preserve">[[File:HippocraticOath.jpg|thumb|12هين صدي عيسويءَ جو يوناني ٻوليءَ ۾ هپوڪريٽڪ حلف جو هڪ مسودو، جيڪو ڪلاسيڪل طب جي مشهور پهلوئن مان هڪ آهي جيڪو بعد جي دورن ۾ جاري رکيو ويو.]]
'''طب جي تاريخ''' (History of Medicine) تاريخ ۾ طب جو مطالعو آهي ۽ گڏوگڏ مطالعي جو هڪ گھڻ-شعبي شعبو آهي جيڪو انساني سماجن ۾ ماضي ۽ حال ٻنهي طبي طريقن کي ڳولڻ ۽ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Paterson_1982&quot;&gt;{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}&lt;/ref&gt;

طب جي تاريخ وقت سان گڏ طبي علاج، ان جي طريقن ۽ طب جي علم جي ارتقا جو مطالعو ۽ دستاويز آهي. طبي مورخ اڪثر ڪري [[بشريات]] جي ٻين شعبن مان نڪرندا آهن جن ۾ معاشيات، [[صحت جي سائنسن جو خاڪو|صحت سائنس]]، [[سماجيات]] ۽ [[سياسي سائنس]] شامل آهن ته جيئن ادارن، طريقن، ماڻهن، پيشن ۽ سماجي نظامن کي بهتر طور تي سمجهي سگهجي، جن طب کي شڪل ڏني آهي. جڏهن ڪو اهڙو دور جيڪو طب جي حوالي سان لکيل ذريعن کان اڳ جو هجي يا ان ۾ گهٽتائي هجي، ته ان جي بدران معلومات [[قديم آثار|آثار قديمه]] جي ذريعن مان حاصل ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Paterson_1982&quot;&gt;{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Medical historians and the history of medicine|journal=Lancet|volume=372|issue=9640|date=August 2008|pmid=18767211|jstor=free}}&lt;/ref&gt; هي ميدان انساني سماجن جي صحت، بيماري ۽ زخم جي حوالي سان ارتقا، اهي واقعا جيڪي انهن طريقن کي شڪل ڏين ٿا ۽ آبادي تي انهن جو اثر کي ڳولي ٿو، جيڪو تاريخ کان اڳ جي دور کان جديد دور تائين آهن.

ابتدائي طبي روايتن ۾ بابل، مصر، چين ۽ [[آيرويد|ديسي علاج]] شامل آهن. [[خوردبيني|خوردبين]] جي ايجاد [[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]] جي دور ۾ بهتر سمجھ جو نتيجو هئي. 19هين صدي کان اڳ، انساني جسم جي هڪ خيالي خاڪي ۽ انهن جي فعل جو تصور (&lt;small&gt;humorism&lt;/small&gt;) بيماري جي سبب جي وضاحت ڪرڻ لاءِ سوچيو ويندو هو پر ان کي بتدريج بيماري جي جراثيم جي نظريي سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اثرائتي علاج ۽ ڪيترن ئي متعدي بيمارين جو علاج به ٿيو. فوج جا طبي ماهر صدمي جي علاج ۽ سرجري جي طريقن کي ترقي ڏنا. [[عوامي صحت]] جا اپاءَ خاص طور تي 19هين صدي ۾ ترقي ڪيا ويا ڇاڪاڻ ته شهرن جي تيز رفتار واڌ کي منظم صفائي جي اپائن جي ضرورت هئي. 20هين صدي جي شروعات ۾ ترقي يافته تحقيقي مرڪز کوليا ويا، جيڪي اڪثر ڪري وڏي [[اسپتال|اسپتالن]] سان ڳنڍيل هئا. 20هين صدي جي وچ ڌاري کي نئين حياتياتي علان، جهڙوڪ [[اينٽي بائيوٽڪس|اينٽي بايوٽڪ دوائن]] سان ممتاز ڪيو ويندو آهي. هي ترقيون، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[جينيات|جينياتيات]] ۽ ريڊيوگرافي ۾ ترقي سان گڏ [[طب|جديد طب]] ڏانهن وٺي ويون. 20هين صدي ۾ طب کي تمام گهڻو پيشه ورانه بڻايو ويو ۽ عورتن لاءِ نرسن (1870ع جي ڏهاڪي کان) ۽ طبيب (خاص طور تي 1970ع کان پوءِ) جا نوان پيشا متعارف ڪرايا ويا.

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
{{refbegin|30em}}
* {{cite book | veditors = Bowers BS | title = The Medieval Hospital and Medical Practice | publisher = Ashgate | date = 2007 | page = 258 | isbn = 978-0-7546-5110-9 }}
* {{cite book | vauthors = Breslaw EG |title=Lotions, Potions, Pills, and Magic: Health Care in Early America|isbn=978-1-4798-0704-8|year=2014|publisher=NYU Press }}
* {{cite book | vauthors = Brockliss LW, Jone C |title=The Medical World of Early Modern France |date=1997 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-822750-2}}
* {{cite book | veditors = Burnham JC |title=Health Care in America: A History |date=2015 |publisher=JHU Press |location=Baltimore |isbn=978-1-4214-1609-0}}
* {{cite book | veditors = Bynum WF, Porter R | title=Companion Encyclopedia of the History of Medicine |date=1993 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-1-136-11036-8}}
* {{cite book | vauthors = Bynum WF, Hardy A, Jacyna S, Lawrence C, Tansey EM |title=The Western Medical Tradition |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=New York, NY |isbn=978-0-521-47565-5}}
* {{cite book | vauthors = Conrad LI, Neve M, Nutton V, Porter R, Wear A |title=The Western Medical Tradition: 800 BC to AD 1800 |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, Eng. |isbn=978-0-521-47564-8}}
* {{cite book| veditors = Cooter R, Pickstone JV |title=Companion to Medicine in the 20th Century |year=2003|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-0-415-28603-9 }}
* {{cite book |last1=Donahue |first1=M. Patricia |title=Nursing, the Finest Art: An Illustrated History |date=2011 |publisher=Mosby Elsevier |isbn=978-0-323-05305-1 }}
* Greenwood, David. ''Antimicrobial Drugs: Chronicle of a twentieth century medical triumph'' (Oxford UP, 2008), Wide ranging popular history. [https://www.google.com/books/edition/Antimicrobial_Drugs/i4_FZHmzjzwC?hl=en online]
* Guthrie, Douglas. ''A history of medicine'' (Nelson, 1958). biographical approach, focused on British pioneers. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.81546 online]
* {{cite book| veditors = Jackson M |title=The Oxford Handbook of the History of Medicine |year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-954649-7 }}
** Mark Jackson, ed. '' A Global History of Medicine'' (Oxford, 2018), condensed version of ''The Oxford Handbook of the History of Medicine'' 
* {{Cite book| vauthors = Kessel G |chapter=Syriac Medicine|title=The Syriac World|year=2019|location=London|publisher=Routledge|pages=438–59|isbn=978-1-138-89901-8 }}
* {{cite book | last=Liu | first=Yan | title=Healing with Poisons: Potent Medicines in Medieval China | publisher=University of Washington Press | year=2021 | isbn=978-0-295-74899-3 | jstor=j.ctv1wmz491 | jstor-access=free | access-date=2025-03-20 | url=https://uplopen.com/books/92/files/6da59477-7a20-4f7f-a415-adcfdea5c477.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20250320103721/https://uplopen.com/books/92/files/6da59477-7a20-4f7f-a415-adcfdea5c477.pdf | archive-date=20 March 2025}}
* {{cite book | veditors = Loudon I |title=Western Medicine: An Illustrated History |date=1997 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-924813-1 }}
* {{cite book| vauthors = Lyons AS, Petrucelli RJ |title=Medicine: An Illustrated History |year=1987|publisher=Abradale Press/Harry N. Abrams|location=New York|isbn=978-0-810-98080-8 }}
* {{cite book | vauthors = Majno G |title=The Healing Hand: Man and Wound in the Ancient World|year=1991|publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-38331-9|url=https://archive.org/details/healinghandmanwo00majn}}
* {{cite book | vauthors = McGrew RE, McGrew MP |title=Encyclopedia of Medical History |date=1985 |publisher=McGraw-Hill |location=New York |isbn=978-0-07-045087-5}}
* {{cite book | vauthors = Porter R | author-link = Roy Porter | title = The Greatest Benefit to Mankind: A Medical History of Humanity from Antiquity to the Present | year = 1997 | publisher = Harper Collins | isbn = 978-0-393-31980-4 }}
* {{cite book | vauthors = Nutton V |title=Ancient Medicine |date=2012 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-52094-2 |edition=2nd}}
* {{cite book | vauthors = Porter R |title=The Cambridge Illustrated History of Medicine |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-00252-3}}
** {{cite book | vauthors = Porter R |title=The Cambridge History of Medicine |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-86426-8 }}
* {{cite book | vauthors = Porter R | title = Blood and Guts: A Short History of Medicine | date = 2004 | publisher = WW Norton &amp; Company | isbn = 978-0-393-32569-0 }}
* {{cite book| veditors = Rosenberg CE |title=Framing Disease: Studies in Cultural History |year=1992|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-1757-5 }}
* {{cite book | veditors = Rousseau GS, Gill M, Haycock D, Herwig M | author-link4 = Malte Herwig |year=2003 |title=Framing and Imagining Disease in Cultural History |publisher=Palgrave Macmillan |location=Basingstoke |isbn=978-1-4039-1292-3 }}
* {{cite book | vauthors = Singer CJ, Underwood AE |title=A Short History of Medicine |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-86426-8 |edition=Rev.}}
* {{cite book |vauthors =  Singh S, Ernst E |author1-link = Simon Singh |author2-link = Edzard Ernst |title = Trick or Treatment: Alternative Medicine on Trial |location = London |publisher= Bantam |year= 2008 |isbn= 978-0-593-06129-9 |ref = {{harvid|Singh &amp; Ernst|2008}} }}
* {{cite journal | vauthors = Siraisi NG | title = Medicine, 1450-1620, and the history of science | journal = Isis; an International Review Devoted to the History of Science and Its Cultural Influences | volume = 103 | issue = 3 | pages = 491–514 | date = September 2012 | pmid = 23286188 | doi = 10.1086/667970 | s2cid = 6954963 }}
* {{cite book | vauthors = Siraisi NG |title=Medieval and Early Renaissance Medicine: An Introduction to Knowledge and Practice |date=1990 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-76130-5}}
* {{cite book | vauthors = Watts SJ |title=Disease and Medicine in World History | series = Themes in World History |date=2003 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-27817-1}}
* {{cite book| veditors = Wear A |title=Medicine in Society: Historical Essays |year=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33639-0 }}
* {{cite book |vauthors = Weatherall M |title=In Search of a Cure: A History of Pharmaceutical Discovery |date=1990 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-261747-7}}
{{refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
{{Wikiquote}}
*
* [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The history of medicine and surgery as portrayed by various artists]
* [http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ Directory of History of Medicine Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916071508/http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ |date=2013-09-16 }}, Index to the major collections in the United States and Canada, selected by the US National Institute of Health
* [https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k Newsletter / Hannah Institute for the History of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240502165905/https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k |date=2024-05-02 }}. Date: [1988-1997], Wellcome Collection

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:History Of Medicine}}
[[زمرو:طب جي تاريخ]]
[[زمرو:طب]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ بلحاظ شعبا]]</text>
      <sha1>pix8m55czyag5uhdxyfx095leam055p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:طب جي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101311</id>
    <revision>
      <id>401367</id>
      <timestamp>2026-08-06T10:14:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:طب]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]]</comment>
      <origin>401367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="i2qtv93iqmen53xfu7wctxievnd8kad" xml:space="preserve">[[زمرو:طب]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]]</text>
      <sha1>i2qtv93iqmen53xfu7wctxievnd8kad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ريناسنس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101312</id>
    <redirect title="نشاۃِ ثانيه" />
    <revision>
      <id>401372</id>
      <timestamp>2026-08-06T10:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[ريناسنس]] کي [[نشاۃِ ثانيه]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>401372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="c5k9cjcqqhd7ymk78uodke87w17nbjg" xml:space="preserve">#چوريو [[نشاۃِ ثانيه]]</text>
      <sha1>c5k9cjcqqhd7ymk78uodke87w17nbjg</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>